İslamî İlimlerde Bir Problem Olarak Hakikat ve Mecazın Cem‘i Meselesi ve Hadislerde Tezâhürü

Öz

Bu makale İslamî ilimler geleneğinde asırlardır tartışılan ve fıkıh usûlü ile belâgat disiplinlerinin kesişiminde yer alan “hakikat ve mecazın tek bir lafızda aynı anda cem‘i (birleşmesi)” meselesini, hadis metinleri üzerinden sistematik bir yaklaşımla ele almaktadır. Çalışma bir kelimenin veya ifadenin aynı anda hem hakikî (gerçek) hem de mecazî anlamı taşıyıp taşıyamayacağına dair klasik tartışmaları, Nebevî beyanın dilsel ve retorik özellikleri ışığında yeniden değerlendirmektedir. Bu yönüyle makale mevcut literatürdeki Kur’an merkezli çalışmaları tamamlayıcı nitelikte olup hadislerdeki dilsel çok katmanlılığı merkeze alan özgün bir bakış açısı sunmaktadır. Araştırma nitel yöntem esas alınarak yürütülmüştür. İlk olarak hakikat ve mecaz kavramlarının klasik usûl ve belâgat literatüründeki teorik temelleri ele alınmış; ardından hadislerde bu iki anlamın bir arada bulunduğu örnekler belirlenmiş ve bunlar Tîbî (ö. 743/1343), İbn Hacer (ö. 852/1449), Aynî (ö. 855/1451) ve Münâvî (ö. 1031/1622) gibi klasik şârihlerin yorumları çerçevesinde analiz edilmiştir. Bu çözümlemeler, hadis dilinin yalnızca literal bir düzlemde değil aynı zamanda anlamın inşa edildiği vecîz bir söylem alanında da işlediğini göstermektedir. “El”, “kalp”, “nur” ve “hicret” gibi kelimelerin hem hakikî hem de mecazî anlamlarda kullanıldığı örnekler Nebevî dilin belâgat gücünü ve etkileyiciliğini açıkça göstermektedir. Elde edilen bulgular hakikat ve mecazın aynı lafızda birleşmesinin yalnızca edebî bir tercih değil aynı zamanda mesajın etkisini güçlendiren ve dinleyici üzerinde entelektüel ile duygusal bir yankı uyandıran güçlü bir retorik araç olduğunu ortaya koymaktadır. Bu tür müşterek kullanımlar hadislerin anlam zenginliğini artırmakta ve onların tebliğ, terbiye ve irşad yönlerine güç kazandırmaktadır. Sonuç olarak makale hadislerin doğru anlaşılmasında dilbilimsel yaklaşımların ötesine geçilmesi gerektiğini; Nebevî beyanın hakikat–mecaz müşterekliği üzerinden yeniden yorumlanmasının anlam inşası sürecine önemli katkılar sunduğunu savunmaktadır. Böylece çalışma hadis dilinin klasik belâgat mirasıyla çağdaş dilbilimsel analizleri buluşturan bir yorum modeline zemin hazırlamakta ve Nebevî hitabetin belâgat inceliklerini modern idrake uygun biçimde yeniden görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Belâgat
• Hakikat
• Mecaz
• Müştereklik.

The Issue of Combining Ḥaqīqah and Majāz as a Problem in Islamic Sciences and its Manifestation in the Ḥadīth

Öz

This article systematically examines, through Hadith texts, the long-debated issue in the Islamic scholarly tradition concerning whether a single expression can simultaneously convey both literal (ḥaqīqī) and figurative (majāzī) meanings—the so-called “union of ḥaqīqah and majāz.” Situated at the intersection of uṣūl al-fiqh (principles of jurisprudence) and balāghah (rhetoric), the study re-evaluates classical discussions on this topic in light of the linguistic and rhetorical features of the Prophetic discourse (al-bayān al-nabawī). In this respect, it complements existing Qur’an-centered studies by offering an original perspective focused on the multilayered linguistic nature of Hadith. Adopting a qualitative approach, the research first outlines the theoretical foundations of ḥaqīqah and majāz in classical uṣūl and balāghah works. It then analyzes selected Hadith examples where both meanings coexist, drawing on the interpretations of classical commentators such as al-Tībī, al-Munāwī, al-ʿAynī, and Ibn Ḥajar. The findings show that Hadith language operates not merely on a literal level but within a dynamic and layered discursive field of meaning construction. Words like yad (hand), qalb (heart), nūr (light), and hijrah (migration) illustrate how the Prophetic expression embodies remarkable eloquence and rhetorical depth. The study concludes that the coexistence of literal and figurative meanings is not merely an aesthetic choice but a powerful rhetorical device that strengthens the message’s intellectual and emotional impact. Such usage enriches the semantic scope of Hadiths, enhancing their functions of communication, moral formation, and guidance. Ultimately, the article argues for moving beyond literalist readings by reinterpreting Prophetic discourse through the lens of ḥaqīqah–majāz interplay, thereby bridging classical balāghah heritage with contemporary linguistic analysis and revealing anew the rhetorical subtleties of Prophetic eloquence to modern understanding.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Rhetoric
• Literal meaning
• Figurative meaning
• Jointness.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Ahmet Cevdet. Belâgat-ı Osmâniyye. İstanbul: Âsitâne, 1310.
3. Aktaş, Osman - Samar, Mahmut. “Fıkıh Usulü ve Arap Dilinde Hakikat ve Mecazın Bir Lafızda Birleştirilmesi Meselesi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 7 (2022), 151-174. https://doi.org/10.5281/zenodo.6355320
4. Attâr, Hasan b. Muhammed b. Mahmûd. Hâşiyetü’l-ʿAttâr alâ Şerhi’l-Celâli’l-Mahallî alâ Cemʿi’l-Cevâmiʿ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
5. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn. ʿUmdetü’l-kârî şerh-u Sahîhi’l-Buhârî. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 25 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
6. Bâkillânî, Ebû Bekir Muhammed b. et-Tîb b. Muhammed. et-Takrîb ve’l-irşâd. thk. Abdulhamîd b. Alî Ebû Zenîd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1998.
7. Bâtâhir, İbn Îsâ. el-Belâgatü’l-Arabîyye mükaddimât ve tatbiât. Dâru’l-Kütübi’l-Cedîdi’l-Müttehide, 2008.
8. Beyhakî, Ebûbekir Ahmed b. Hüseyin. Şuʿabü’l-îmân. thk. Abdülaliyy Abdülhamîd. Bumbâi/Hindistan: Mektetü’r-Rüşd, 2003.

9. Bilgin, Recep. “İbn Dakîkulʿîd’in Şerhu’l-İlmâm bi-Ehâdîssi’l-Ahkâm’ında Hadisleri Anlama Yöntemi Olarak Hakikat-Mecaz Olgusu”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/2 (2024), 526-546. https://doi.org/10.18505/cuid.1416710
10. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh (en-Nüshatü’s-Sultâniyye). Kahire: Mektebetü’t-Taberî, 2010.
11. Creswell, John W. Araştırma Deseni: Nitel, Nicel, Karma Yöntem Yaklaşımları. çev. Selçuk Beşir Demir. Ankara: Eğiten Kitap, 3. Basım, 2017.
12. Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-iʿcâz. thk. Mahmûd Muhammed Şakir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1991.
13. Cürcânî, Abdülkâhir. Esrârü’l-belâga. thk. Mahmûd Muhammed Şakir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1991.
14. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Usulü. İstanbul: İFAV, 32. Basım, 2013.
15. Dinçoğlu, Mehmet. “Hz. Peygamber’in Günlük İstiğfar Sayılarıyla İlgili Hadislerinin Yorumunda Hakikat-Kinaye İkilemi”. İslâmi İlimler Dergisi 8/1 (2013), 271-293.
16. Ekizer, Duran. Sahîhayn’da Mecâz. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
17. Erten, Mevlüt. “Kur’an’da Hakikat ve Mecazın Tespitinde Bağlamın Önemi”. İslâmi İlimler Dergisi 8/1 (2013), 161-182.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Mustasfâ. thk. Muhammed Abdüsselam Abdüşşafî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
19. Hacımüftüoğlu, Nasrullah - Çelebi, Rabiha. Teshîlu’l-belâga. İzmir, 1996.
20. Hâşimî, Ahmed. Cevâhiru’l-belâga fi’l-meânî ve’l-beyân ve’l-bedîʿ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
21. İbn Dakîki’l-‘Îd, Ebu’l-Feth Takiyyuddîn Muhammed b. Ali b. Vehb. Şerhu’l-İlmâm bi Ehâdîsi’l Ahkâm. thk. Muhammed Hallûf Abdullâh. Dımeşk: Dâru’n-Nevâdir, 2. Basım, 2009.
22. İbn Hacer el-Askalânî, Ebu’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi nuhbeti’l-fiker. thk. Nureddin Itır. Karaçi-Pakistan: Mektebetü’l-Büşrâ, 2011.
23. İbn Hacer el-Askalânî, Ebu’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed - Faryâbî, Ebû Kuteybe Nazr Muhammed. Fethu’l-Bârî bi Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Riyad: Dâru Tîbe, 1. Basım, 2005.
24. İbn Mâce el-Kazvînî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnâût vd. Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
25. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1994.
26. İbn Raşik, Ebû Al, Hasan el-Keyrevânî. el-ʿUmde fî mehâsini’ş-şiʿr ve âdâbih ve nakdih. thk. Muhammed Karakazan. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1988.
27. İbnü’l-Esîr Ziyâüddîn, Ebü’l-Feth Nasrullâh b. Muhammed b. eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Meselü’s-sâir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâir. thk. Ahmed el-Hûfî - Bedevî Tabâne. Kahire: Dâru Nehdati Mısr, ts.
28. Kandemir, M. Yaşar. “Hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/27-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
29. Kazvînî, el-Hatîb Muhammed b. Abdurrahman. el-Îzâh fî ʿulûmi’l-belâga. thk. Muhammed el-Hafâcî. Beyrut, 1980.
30. Koçyiğit, Talat. Hadis Usulü. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 15. Basım, 2016.
31. Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b. Tâcil’ârifîn b. Nûriddîn Alî el-Haddâdî. Feyzu’l-kadîr şerhu’l-Câmi’i’s-Sağîr. thk. Macit el-Hamevî. Mısır: el-Mektebetü’l-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1357.
32. Müslim el-Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1955.
33. Patton, Michael Quinn. Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. çev. Mesut Bütün vd. Ankara: Pegem Akademi, 3. Basım, 2025.
34. Sami, Ömer Faruk. Hakikat ve Mecazın Tek Bir Lafızda Ortak Kullanılması. Bayburt: Bayburt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2017.
35. Sekkâkî, Ebû Yaʿkûb Yûsuf. Miftâhu’l-ʿulûm. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
36. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebu’l-Vefâ el-Efğânî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
37. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvâz Ahmed Zemerlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2011.
38. Şahin, Ünal. “Mecaz Kavramı Etrafında Oluşan ‘Mecazın Umûmu’, ‘Umûmu’l-mecaz’ ve ‘Hakikat ile Mecazın Cemʻi’ Istılahlarının Kavramsal Analizi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/23 (2023), 191-228.
39. Şevkânî, Muhammed b. Alî. İrşâdu’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hakki min ilmi’l-usûl. thk. Ebû Hafs Sâmî b. el-’Arabî el-Eserî. Riyâd: Dârü’l-Fazîle, 2000.
40. Tâhirü’l-Mevlevî, Olgun. Edebiyat Lügatı. thk. Kemâl Edip Kürkçüoğlu. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019. Teftâzânî, Saʿdüddîn Mesʿûd b. Fahreddîn. Muhtasaru’l-meânî. Beyrut, 1965.
41. Teftâzânî, Saʿdüddîn Mesʿûd b. Fahreddîn. Şerhu’t-Telvîh ‘ale’t-Tavdîh. thk. Zekeriyyâ ‘Umeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
42. Tîbî, Şerefüddîn Hüseyin b. Abdillâh. Şerhu’l-mişkât (el-kâşif an hakâiki’s-sünen). thk. Abdülhamîd Hindâvî. Riyâd: Mektebetu Nizar el-Bâz, 1997.
43. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ b. Sevre b. Musa. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şakir - Muhammed Fuad Abdulbaki. Mısır: Mektebetu Mustafa el-Bâbî, 2. Basım, 1395.
44. Urhan Adem. “Rûzbihân-ı Baklî’nin Sûfîlerin Şatahâtını Meşrûlaştırma Çabası: Kur’ân-ı Kerîm, Hadis ve Sahâbî Sözlerinde ‘Şatahât’”, Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 3/1 (Temmuz 2024), 68-82.
45. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Şeçkin Yayıncılık, 2013.
46. Zebîdî, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Abdürrezâk el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Kollektif. Dârü’l-Hidâye, ts.
47. Zencîr, Muhammed Rif’at Ahmed. Dirâsât fi’l-belâgati’n-nebeviyye eş-şerîfe. Dubai - İmârât: Câizet-ü Dubai ed-Devliyye li’l-Kur’ân el-Kerîm, 2015.
48. Zuhaylî, Vehbe b. Mustafâ. Usûlu’l-Fıkhi’l-İslâmî. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1986.