Abū Abīda al-Khazrajī and His Refutation of Christianity Maqāmiʿ al-Ṣulbān

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 595 - 620, 31.12.2025

Zeynep Hocaoğlu , Salih Sabri Yavuz

https://doi.org/10.33718/tid.1764891

Öz

Works written within the tradition of refutation (radd) occupy a significant place in Islamic intellectual history. This activity has been sustained across various periods and geographies of Islamic thought, and the same tradition continued in al-Andalus as well. Researchers generally trace the beginning of the refutation-writing tradition in al-Andalus to the famous work of Ibn Hazm (d. 456/1064), known simply as al-Faṣl, in the fifth century AH. In the subsequent period, Abū Abīda al-Khazrajī (d. 582/1187), a relatively lesser-known scholar who lived in the sixth century AH, perpetuated this tradition with his work Maqāmiʿ al-Ṣulbān. According to historical sources, al-Khazrajī lived during a politically, militarily, and socio-politically turbulent era in al-Andalus marked by the collapse of the Almoravid state and the establishment of the Almohad state. Having fallen captive to Christians during this period, and numerous works are attributed to him. Among those that have survived to the present day are the refutation work entitled al-Ṣulbān and the Qur’anic exegesis entitled Nafas al-Ṣabāḥ. In the course of our research, apart from a brief mention of al-Ṣulbān in Mehmet Özdemir’s article “Refutations Directed Against Christianity in al-Andalus,” we have not encountered any detailed study on the work. Accordingly, with the aim of contributing to the Turkish literature on refutation, we have chosen al-Khazrajī and his refutation work as the subject of our study. al-Ṣulbān is a work written by a Muslim scholar while in captivity during a period when Christianisation efforts in al-Andalus were accelerating, the Crusader alliance (Reconquista) was approaching its objectives, and pressure and violence against Muslims were intensifying. In terms of its comparative treatment of Islam and Christianity, Sulbān exhibits characteristics that may be regarded as belonging to the history of religions in a comparative perspective. This feature is particularly evident in the sections addressing Christian doctrine. Another prominent aspect of the work is al-Khazraji’s rational and scholarly critique of how priests and the Church exploited the religious sentiments of the populace by appealing to miraculous events and using them to consolidate their own authority. In summary, al-Ṣulbān influenced later scholars renowned for their refutation works both in the Andalusian context and in the Eastern Islamic world—such as al-Qurṭubī (d. 671/1273), al-Qarāfī (d. 684/1285), and al-Jawziyyah (d. 751/1350)—through the evidence and methodology it employed. Our objective is to introduce al-Khazraji and his work, to trace his position within the Andalusian refutation tradition and its subsequent historical trajectory, and to examine, through a descriptive method, certain noteworthy aspects of the style, methodology, and content he followed in the work from the perspective of kalām (Islamic theology).

Anahtar Kelimeler

Kalām , al-Andalus , Refutation , al-Khazrajī , Maqāmiʿ al-Ṣulbān.

Ebû Abîde el-Hazrecî ve Hıristiyanlığa Reddiyesi: Makâmi‘u’s-Sulbân

Öz

Reddiye geleneği bağlamında yazılmış eserler İslam düşüncesinde önemli bir yer tutmaktadır. İslam düşüncesinin çeşitli dönem ve coğrafyalarında bu faaliyet sürdürülmüş, bu bağlamda Endülüs’te de söz konusu gelenek devam etmiştir. Araştırmacılar, Endülüs’te reddiye yazım geleneğini, Hicrî V. yüzyılda İbn Hazm’ın (ö. 456/1064) kısaca el-Fasl diye bilinen meşhur eseriyle başlatmaktadır. Sonraki süreçte de Hicrî 6. yüzyılda yaşamış olan ve fazla bilinmeyen Ebû Abîde el-Hazrecî (ö. 582/1187) Makâmi‘u’s-sulbân adlı eseriyle bu geleneği devam ettirmiştir. Kaynaklara göre Endülüs’te Murâbıtlar Devleti’nin yıkıldığı, Muvahhidler Devleti’nin kurulduğu siyasi, askeri sosyo-politik açıdan zorlu bir zamanda yaşayan ve bu dönemde Hıristiyanlara esir düşen Hazrecî’ye birçok eser atfedilmektedir. Bunlardan günümüze ulaşanlardan biri, reddiye eseri Makâmi‘u’s-sulbân, diğeri ise Nefesü’s-sabâh adlı tefsir kitabıdır. Araştırmamız sonucunda, Mehmet Özdemir’in Endülüs’te Hıristiyanlığa Yönelik Reddiyeler makalesinde, Makâmi‘u’s-sulbân’a dair kısa bir malumat dışında ayrıntılı bir çalışmaya rastlayamadık. Dolayısıyla biz de Türkçe reddiye literatürüne bir katkı olması açısından Hazrecî’yi ve reddiye eserini çalışmamıza konu ettik. Makâmi‘u’s-sulbân, Endülüs’te Hıristiyanlaştırma faaliyetlerinin hız kazandığı, Haçlı ittifakının (Reconquista) amaçlarına yaklaştığı ve dolayısıyla Müslümanlara karşı baskı ve şiddetin arttığı bir dönemde, Müslüman bir alimin esaret altında yazmış olduğu bir eserdir. Makâmi‘u’s-sulbân, İslam ve Hıristiyanlığı karşılaştırmalı olarak ele alması açısından mukayeseli dinler tarihi sayılabilecek özellikler göstermektedir. Bu husus, özellikle Hıristiyan inancını ele alındığı bölümlerde dikkat çekmektedir. Ayrıca eserin öne çıkan bir yönü de Hazrecî’nin, papazların, kilisenin olağanüstü olaylara dayalı olarak halkın dini duygularını sömürmesini ve kendi nüfuzları için kullanmasını akla ve ilme dayalı olarak eleştirmesidir. Kısacası Makâmi‘u’s-sulbân hem yazıldığı Endülüs ikliminde hem de Doğu İslam dünyasında reddiye eserleri ile de öne çıkan Kurtubî (ö. 671/1273), Karâfî (ö. 684/1285), İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 751/1350) gibi alimleri, kullandığı deliller ve metot açısından etkilemiştir. Amacımız Hazrecî ve eserini tanıtmak, onun Endülüs reddiye geleneğinde ve devam eden tarihi süreçte de konumunun izlerini sürmek ve kelam ilmi açısından eserinde takip ettiği üslup, metot ve muhteva gibi dikkat çeken bazı hususları deskriptif bir yöntemle ele almaktır.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Endülüs , Reddiye , Hazrecî , Makâmi‘u’s-Sulbân.

Etik Beyan

Bu çalışma Salih Sabri Yavuz danışmanlığında yürütülen doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (Ebû Abîde el-Hazrecî'nin Hıristiyanlığa Reddiyesi: Makami'u's-Sulbân, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize/Türkiye). Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

• Aydın, Mehmet. Müslümanların Hıristiyanlığa Karşı Yazdığı Reddiyeler ve Tartışma Konuları. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1989.
• Bayram, Abdullah. “Kurtubî’nin Hayatı, İlmî Şahsiyeti ve Tefsirdeki Yeri: Müfessirin Biyografisine Dair Bazı Çalışmaların Eleştirisi Perspektifinden”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 5/1 (2019), 90-126.
• Birışık, Abdühamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 425-432. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Bozyiğit, Ahmet. “İbn Messere”. Endülüs İslam Düşüncesi Tarihi. ed. Ömer Bozkurt. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2022.
• İbnü’l-Kayyim el-Cevziyye. Hidâyetü’l-hayârâ fî ecvibeti’l-Yehûd ve’n-Nasârâ. nşr. Osman Cuma Dumeyriye. Cidde: Dâru Alemi’l-Fevâid, 2008.
• Deyyab Allam, Muhammed Taha. “Esbâbu reddi’n-nesh inde’l-Hazrecî fi kitabih: Nefesü’s-sabâh” 26 (2022), 1259-1319.
• Efendi, İzzeddin. Hak ve Batıl: Bir Müslümanla Bir Hıristiyanın Mektuplaşmaları. çev. Asmaî Yusuf Ziya Efendi. Konya: Denizkuşları Matbaası, 1975.
• Eşbâh, Yusuf. Tarîhu’l-Endelüs fi ahdi’l-Murabitîn ve’l-Muvahhidîn. çev. Muhammed Abdullah İnan. Kahire: el-Merkezü’l-Kavmî li’t-Terceme, 2014.
• Gaudeul, Jean-Marie. Encounters and Clashes: Islam and Christanty in History. 2 Cilt. Rome, 1990.
• Gezer, Arif. Kurtubî’nin Hadis İlmindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000.
• Goldziher, Ignaz. “Ehl-i Kitaba Karşı İslam Polemiği II.” çev. Cihad Tunç. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam İlimleri Enstitüsü Yayınları 5 (1982), 250-277.
• Granja, Fernando de la. “Milagros Espanoles en una obra polemica musulmana (El Kitab Maqami al-sulban del Jazrayi”. Al-Andalus 33/2 (1968), 311-365.
• Hafnâvî, Ebü’l-Kâsım Muhammed. Taʿrîfü’l-halef bi-ricâli’s-selef. 2 Cilt. Cezayir: Pierre Fontana, 1906.
• Harekat, İbrahim. “Ganiye (Benî Ganiye)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 354-355. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Hazrecî, Ebû Abîde. Beyne’l-İslam ve’l-Mesihiyye. thk. Muhammed Şame. Mısır: Mektebetu Vehbe, 1979.
• Hazrecî, Ebû Abîde. Makâmi‘u’s-sulbân. thk. Abdülmecid eş-Şerefî. el-Câmiatü’t-Tunusiyye: Neşriyyetü Merkezi’l-Dirasât ve’l-Ebhasi’l-İktisadiyye ve’l-İctimaiyye, 1975.
• Hazrecî, Ebû Abîde. Nefesü’s-sabâh fi garîbi’l-Kur’an ve nâsihihî ve mensûhih. thk. Muhammed İzzeddin el-Miyâr el-İdrîsî. 2 Cilt. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 1994.
• Hazrecî, Ebû Abîde. Tefsîrü’l-Hazrecî: Nefesü’s-sabâh fi garîbi’l-Kur’an ve nâsihihî ve mensûhih. thk. Ahmed Ferid el-Mezidî. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
• İbn Ferhûn, Ebü’l-Vefâ Burhaneddin. ed-Dîbâcü’l-müzheb fi ma’rifeti ayâni ulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Darü’t-Türas, 1972.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1996.
• İbnü’l-Ebbâr, Muhammed b. Abdullah. et-tekmile li-Kitâbi’s-Sıla. thk. Abdusselam el-Herras. 4 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1995.
• İbnü’l-Hatîb, Lisanuddîn. el-İhâta fi ahbâri Gırnata. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• İdrîsî, Muhammed İzzeddin el-Miyâr. “Mukaddime”. Nefesü’s-sabâh fi garîbi’l-Kur’an ve nâsihihî ve mensûhih. mlf. Ebû Abîde el-Hazrecî. 48-100. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 1994.
• İlyas, Ali Kanber. “Benî Ganiye Ailesinin Mağrib ve Endülüs’te Muvahhidler Devleti’ne Karşı Siyasî-Askerî Mücadelesi”. çev. Adnan Adıgüzel. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2018), 317-346.
• İsa, Muhammed Abdülhamid. Tarîhü’t-ta’lîm fi’l-Endelüs. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1982.
• Karâfî, Şehâbedin. el-Ecvibetü’l-fâhire ʿani’l-esʾileti’l-fâcire. thk. Mecdî Muhammed eş-Şehâvî. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 2005.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’an-ı Kerim ve Açıklamalı Meali. çev. Ali Turgut. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 26. Basım, 2012.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mucemü’l-Müellifîn: terâcimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
• Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. Selvetü’l-enfâs ve muhadesetü’l-ekyâs bi-men ukbire mine’l-ulemâ ve’s-s-sulehâ bi-Fas. thk. Abdullah Kamil el-Kettânî vd. 3 Cilt. Dârü’l-Beyzâ: Dârü’s-Sekafe, 2004.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-İ‘lâm bimâ fi dini’n-Nasârâ mine’l-fesâd ve’l-evhâm ve izhâri mehâsini dini’l-İslam ve isbâti nübüvveti nebiyyina Muhammed aleyhi’s-selâtü ve’s-selam. thk. Ahmed Hicazî es-Sekkâ. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-Turasi’l-Arabî, 1980.
• Mahlûf, Muhammed b. Ömer. Şeceretü’n-nûri’z-zekiyye fi tabakâti’l-Mâlîkiyye. 3 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Makkarî, Ahmed b. Muhammed. Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüsi’r-ratîb. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1968.
• Mansur, Abdülvehhab b. Alâmü’l-Mağribi’l-Arabî. 3 Cilt. Rabat: el-Matbaatü’l Mülkiyye, 1983.
• Merçil, Erdoğan. “Ali b. Yusuf b. Tâşfîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Merrâküşî, İbn Abdülmelik. ez-Zeyl ve’t-tekmile li-kitâbeyi’l-Mavsûl ve’s-Sıla. thk. İhsan Abbas vd. 2 Cilt. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslamî, 2012.
• Miknasî, İbnü’l-Kadî. Cezvetü’l-iktibâs fi zikri men halle mine’l-alâm medinete Fas. 3 Cilt. Rabat: Dârü’l-Mansur, 1973.
• Muhammedî, İzzeddîn. el-Fâsıl beyne’l-hak ve’l-batıl: Hüccetu İzzeddin el-Muhammedî alâ Hanna Makâr el-İsevî. Mısır: bs, 1316.
• Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları: Kültür ve Medeniyet. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
• Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları: Siyasi Tarih. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
• Özdemir, Mehmet. “Endülüs’te Hıristiyanlığa Yönelik Reddiyeler”. Türkiye’de Dinler Tarihi’nin Kurumsallaşması Sürecinde Prof. Dr. Abdurrahman Küçük. ed. Ahmet Hikmet Eroğlu. 431-450. Ankara: Berikan Yayınevi, ts.
• Özel, Ahmet. “Bâcî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 414-415. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Parlak, Nizamettin. Endülüs’ün Çöküşü. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
• Safedî, Halil b. Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavud - Türkî Mustafa. 29 Cilt. Lübnan: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
• Sallâbî, Ali Muhammed. Abbâsiler Dönemi Murâbıtlar Devleti. ed. Mustafa Kasadar. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
• Sarp, Ebuzer. Endülüs’te Murâbıtlar ve Muvahhidler Dönemi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Reddiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 516-521. Ankara: TDV Yayınları, 2007.
• Suyûtî, Halid Abdülhalim Abdürrahim. el-Cedelü’d-dînî beyne’l-Müslimîn ve Ehli’l-kitab bi-Endelüs: İbn Hazm-el-Hazrecî. Kahire: Dâru Kubâ, 2001.
• Şame, Muhammed. “İkinci Mukaddime”. Beyne’l-İslam ve’l-Mesihiyye. mlf. Ebû Abîde el-Hazrecî. 7-49. Mısır: Mektebetu Vehbe, 1979.
• Şerefî, Abdülmecid. “Takdîm”. Makâmi‘u’s-sulbân. mlf. Ebû Abîde el-Hazrecî. 5-25. el-Câmiatü’t-Tunusiyye: Neşriyyetü Merkezi’l-Dirasât ve’l-Ebhasi’l-İktisadiyye ve’l-İctimaiyye, 1975.
• Şeyban, Lütfi. Endülüs: Cihat, Reconquista, Convivencia. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Tabîb, Abdurrahman. Ebû Abîde el-Hazrecî ve cuhûduhu fi mücadeleti’n-Nasarâ bi-Endelüs min hilali kitâbihi Makâmi‘u’s-sulbân: dirase, vasfiyye, tahlîliyye, mukarene. Mısır: el-Hikme, 2014.
• Tinbüktî, Ahmed Bâbâ. Neylü’l-İbtihâc bi-tatrizi’d-dibâc. Libya: Darü’l-Kitab, 2000.
• Watt, W. Montgomery - Pierre, Cachia. Endülüs Tarihi. İstanbul: Küre Yayınları, 2018.
• Yavuz, Salih Sabri. İslam Düşüncesinde Nübüvvet. İstanbul: Pınar Yayınları, 2012.
• Zehebî, Ebû Abdillah Şemsuddin. Tarîhu’l-İslam ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kitabi’l-Arabî, 1993.
• Ziriklî, Hayreddin. el-A‘lâm: Kamûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-Arab ve’l-müsta‘rebîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlmi’l-Melâyîn, 1992.
• Kutsal Kitap (Tevrat, Zebur, İncil). İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2014.