Kur’ân’da Siyasi Hikmetin Temsili: Hz. Yûsuf Kıssasında İdeal Yönetici Modeli ve İslam Siyaset Anlayışında Teori-Pratik İlişkisi

Öz

İslam düşüncesinde siyaset, genellikle ahlâk, adalet ve hikmet temelli teorik çerçevelerle tanımlanır. Bu bağlamda, pratik siyaset uygulamalarına dair çözümlemeler çoğunlukla tarihsel örnekler ya da fıkhî hükümlerle sınırlı kalmaktadır. Böyle bir yaklaşım, kutsal metinlerde yer alan anlatıların siyasal boyutlarının sistematik olarak ele alınmasını sınırlandırmış ve siyaset düşüncesi ile siyasal eylem arasındaki ilişkinin incelenmesine yönelik akademik bir boşluğun oluşmasına yol açmıştır. Bu boşluk, kutsal metinlerdeki siyasal anlatıların klasik ve modern siyaset teorileri ışığında yeniden okunmasına ve teorik-pratik bütünlük çerçevesinde analiz edilmesine yönelik çalışmalara duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu ihtiyacın dikkat çekici örneklerinden biri, Kur’ân’da yer alan Hz. Yûsuf kıssasıdır. Söz konusu kıssa, bireysel erdemlerle donanmış bir peygamberin siyasal bir role yükselişini; kriz yönetimi, devlet organizasyonu ve toplumsal strateji gibi alanları kapsayan bütüncül bir siyaset pratiğiyle ortaya koymaktadır. Bu yönüyle, kıssa siyaset teorisi ile pratik siyasal eylem arasında organik bir bağ kurma potansiyeline sahiptir. Bu çalışmada Hz. Yûsuf kıssası, İslam siyaset anlayışının temel ilkeleriyle; özellikle “iktidarın meşruiyeti”, “ahlâk ile yönetim arasında denge kurma”, “gayrimüslim bir yönetim altında görev alma” ve “stratejik öngörü ile toplumsal fayda üretme” gibi kavramlar ekseninde ilişkilendirilerek incelenmektedir. Araştırma, siyasi teori ile siyasal pratik arasındaki ilişkiyi bu kıssa üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Yöntem olarak, nitel bir yaklaşım benimsenmiş; tematik ve kavramsal analiz yöntemleri kullanılmıştır. Tefsir kaynaklarının yanı sıra, klasik İslam siyaset düşünürlerinin metinleri ile modern siyaset felsefesi karşılaştırmalı olarak incelenmiş; kıssada yer alan olaylar, kavramlar ve söylemler siyaset kuramı açısından yeniden yorumlanmıştır. Çalışmanın, kıssanın siyaset teorisi bağlamında ele alınabilirliğini ortaya koyması ve klasik siyaset düşüncesiyle Kur’ânî referanslar arasında özgün bir ilişki kurması bakımından literatüre katkı sunduğu değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Siyaset
• Meşruiyet
• Ahlâk
• Hz. Yûsuf.

The Representation of Political Wisdom in the Qur’an: The Ideal Ruler Model in the Story of Prophet Yusuf and The Relationship Between Theory and Practice in Islamic Political Thought

Öz

In Islamic thought, politics is generally defined within theoretical frameworks grounded in morality, justice, and wisdom. Within this context, analyses of practical political applications have predominantly been limited to historical examples or juridical rulings. Such an approach has constrained the systematic examination of the political dimensions inherent in sacred texts and led to the emergence of an academic gap in the examination of the relationship between political thought and political action. This gap highlights the necessity for studies that revisit political narratives in sacred texts through the lenses of both classical and modern political theories, analyzing them within a framework that integrates theoretical and practical perspectives. A prominent example of this need is the Qur’anic narrative of Prophet Joseph (Yūsuf). The narrative in question reveals the rise of a prophet endowed with personal virtues to a political role, presenting a comprehensive model of political practice that encompasses areas such as crisis management, state organization, and social strategy. In this regard, it possesses the potential to establish an organic connection between political theory and practical political action. This study examines the story of Prophet Joseph in relation to the fundamental principles of Islamic political thought, with particular focus on concepts such as “the legitimacy of authority,” “balancing morality and governance,” “serving under non-Muslim rule,” and “strategic foresight in generating societal benefit.” The research aims to assess the relationship between political theory and political practice through the lens of this narrative. Methodologically, a qualitative approach has been adopted, employing thematic and conceptual analysis. Alongside exegetical sources, the texts of classical Islamic political thinkers have been comparatively studied with modern political philosophy, while the events, concepts, and discourses within the narrative have been reinterpreted from the perspective of political theory. It is considered that the study contributes to the literature by demonstrating the applicability of the narrative in the context of political theory and by establishing an original connection between classical political thought and Qur’anic references.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Politics
• Morality
• Legitimacy
• Prophet Joseph.

Kaynakça

1. Acar, Abdullah. “Bir İctihad Kaynağı Olarak Kur’ân Kıssaları.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007), 97-152.
2. Aksu, Ali. “Kriz Yönetimi ve Vizyoner Liderlik”. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi 4/15 (Haziran 2009), 2435-2450. https://doi.org/10.19168/jyu.45318
3. Apter, David E. The Politics of Modernization. Chicago: University of Chicago Press, 1965.
4. Aswadi vd. “Interpretation of Prophet Joseph’s Political Strategy in the Qur’an: Leadership, Conflict Resolution, and Its Relevance to Contemporary Politics in Indonesia”. Al Karim: International Journal of Quranic and Islamic Studies 3/1 (2025), 79-104. https://ejournal.uit-lirboyo.ac.id/index.php/alkarim/article/view/6133
5. Afsar, Ayaz. “Plot Motifs in the Biblical and Qurʾanic Joseph Narrative”. Islamic Studies 45/2 (2006) 167-189. https://www.jstor.org/stable/20839014
6. Bayraklı, Bayraktar. Yeni Bir Anlayışın Işığında Kur’ân Tefsiri. İstanbul: Bayraklı Yayınları, 2003.
7. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usulü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1985.
8. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2012.

9. Eryılmaz, Bilal. Kamu Yönetimi. İstanbul: Umuttepe Yayınları, 2020.
10. Eryılmaz, Bilal - Biricikoğlu, Hale. "Kamu Yönetiminde Hesap Verebilirlik ve Etik", İş Ahlâkı Dergisi 4/7 (2011), 19-45.
11. Fârâbi, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî. Medînetü’l-Fâzıla. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
12. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî. Taḥṣîlü’s-saʿâde. Nşr. Cafer Ali Yasin. Beyrut: Dârü’l-Endelüs, 1983.
13. Faulkner, Neil. Roma: Kartalların İmparatorluğu. çev. Çağdaş Sümer. İstanbul: Yordam Kitap, 2015.
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. et-Tibrü’l-mesbûk fî nasîhati’l-mülûk. thk. Ahmed Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
15. Güran, Sait. Memur Hukukunda Kayırma ve Liyakat Sistemleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1980.
16. Hâkim, Lukman vd. “Analyzing the Ideal Leadership of Prophet Yûsuf in the Quran: Relevance to Transformational Leadership Theory”. TAFSE: Journal of Qur’anic Studies, 9/1 (2024), 45-61. https://jurnal.ar-raniry.ac.id/index.php/tafse/article/view/23283
17. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’s-Suhun, ts.
18. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed el-Mağribî. Mukaddime. çev. Sevim Belli. Ankara: Onur Yayınları, 2014.
19. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’ânî’l-azîm. thk. Samî b. Muhammed es Selâme. Riyad: Daru’t-Taybe, 1999.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-'Arab. thk. Amir Ahmed Haydar. 18 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2009.
21. İsfehanî, Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed Rağıb, el-Müfredat fi Ğaribi’l Kur’an, çev. Abdulbaki Güneş-Mehmet Yolcu, Çıra Yayınları, İstanbul 2012.
22. Kayar, Nihat. Kamu Personel Yönetimi. Bursa: Ekin Yayınevi, 2020.
23. Khan, M. A. Muqtedar. Islam and Good Governance: A Political Philosophy of Islam. London: Palgrave Macmillan, 2019.
24. Kierkegaard, Søren. Fear and Trembling. çev. Alastair Hannay. London: Penguin Classics, 1983.
25. Koçibey. Koçibey Risalesi. çev. Yılmaz Kurt. Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
26. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi'li-ahkâmi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Kahire: Daru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1371.
27. Machiavelli, Niccolò. Prens. çev. Kemal Atakay. İstanbul: Can Yayınları, 2012.
28. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Tevilâtü’l-Kur’ân. thk. Mecdi Bâslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
29. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb, el-Ahkâmu’s-Sultâniyye ve’l-vilâyâtu’d-dîniyye, çev. Ali Şafak. İstanbul: Bedir Yayınları, 2017.
30. Mulligan, Thomas. Justice and Meritocratic State. New York: Routledge, 2018.
31. Nietzsche, Friedrich. Güç İstenci. çev. Selahattin Umran. İstanbul: Birey Yayıncılık, 2002.
32. Nizamülmülk. Siyasetname. çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
33. Özcan, M. Yasin. İhvân-ı Safâ Risaleleri’nde Ulûhiyet-Siyaset İlişkisi. İzmir: Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
34. Platon. Devlet. çev. Sabahattin Eyüboğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
35. Polat, İsmail. Maverdinin Siyaset Felsefesi, Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
36. Polat, İsmail. İslam’da Siyasal Düşüncenin Temel Dayanakları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
37. Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. et-Tefsîrü’l-kebîr. 32 Cilt. Kahire: Daru’l-Fikr, 1401.
38. Râgıb el-İsfahânî. Ebu’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rif, 1412.
39. Rawls, John. A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1971.
40. Robbins, Stephen P. - Coulter, Mary. "Management". New Jersey: Pearson, 2012.
41. Sevim, Hasan. “Hz. Yûsuf Kıssası Özelinde Kur’ân’da İktisat Yönetimi ile İlgili Bazı Prensipler”. Tevilat 4/1 (Haziran 2023), 77-100.
42. Şen, Mustafa Lütfi. Liyakat ilkesi ve Türk personel sistemindeki uygulanması Amme İdaresi Dergisi 28/1 (1995), 77-92.
43. Şimşek, Mehmet Sait. Kur’ân Kıssalarına Giriş. İstanbul: Yöneliş Yayınları, 1993.
44. Uğurlu, Celal Tayyar. “İlköğretim Okulu Öğretmenlerinin Örgütsel Bağlılık Düzeylerine Yöneticilerin Etik Liderlik ve Örgütsel Adalet Davranışlarının Etkisi”. Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2009.
45. Uz, Abdullah. “Anayasal Bir Hak Olarak Kamu Hizmetine Girme Hakkı ve Liyakat İlkesi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2/1 (2011), 59-94.
46. Turhan, Abdullah. “Hz. Yûsuf ve Hz. Süleyman’ın Talepleri ve Hz. Peygamber’in Nehyi Bağlamında Yöneticiliği Talep Sorunu.” Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2021), 33 45.
47. Weber, Max. Bürokrasi ve Otorite. çev. Bahadır Akın. Ankara: Adres Yayınları, 6. Basım, 2013.
48. Weber, Max. Sosyolojinin Temel Kavramları. çev. Medeni Beyaztaş. İstanbul: Yarın Yayınları, 3. Basım 2012.
49. Yazıcı, Gülgün. “Mevlana’nın Mesnevi’sinde Ehliyet ve Liyakat Kavramları”, Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4/7 (2009), 928-938.
50. Yazıcı, Sinan. Kamu Yönetiminde Şeffaflık ve Hesap Verebilirliğin Toplumsal Algısı: Bir Alan Araştırması, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6/14 (2018), 295-317.