Osmanlı Döneminde Kırım Kökenli Âlimlerin Arap Dili ve Belâgatı Çalışmalarına Katkıları

Öz

Bu çalışma, Osmanlı ilim dünyasında önemli bir yer edinen Kırım kökenli âlimlerin Arap Dili ve Belâgatı sahasına yaptıkları katkıları incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın konusu, söz konusu âlimlerin Arap dilinin sarf, nahiv ve belâgat konularında, telif-şerh-hâşiye geleneği bağlamında kaleme aldıkları eserleri ile ilmî faaliyetleridir. Kapsam olarak 10./15. – 13./19. yüzyıllar arasında yaşamış ve Osmanlı ilmiye teşkilatı içinde müderrislik, kadılık, müftülük gibi farklı görevler icra etmiş Kırım asıllı şahsiyetler ele alınmış; bu isimlerin yaşadıkları ilim merkezleri, orada mevcut olan ilmî zümrelerle olan ilişkileri ve Arap dili çalışmalarına yönelik ilmî eğilimleri sorgulanmıştır. Çalışmanın önemi, Osmanlı ilim ve kültür tarihinde mühim bir role sahip olan Kırım menşeli âlimlerin çoğu zaman göz ardı edilen ilmî mirasını görünür hale getirmek ve Arap Dili ve Belâgatı alanındaki entelektüel üretime yapmış oldukları katkılarını sistematik bir biçimde değerlendirmekten ileri gelmektedir. Araştırmanın temel amacı; bu âlimlerin telif, şerh ve hâşiye türü eserlerini tespit etmek, söz konusu eserlerin Arap dili ilimleri açısından niteliğini belirlemek ve bunların Osmanlı ilmî geleneği içerisindeki yerini tayin etmektir. Bu bağlamda metodolojik olarak tarihsel-biyografik yaklaşım esas alınmış; klasik kaynaklar, biyografik eserler, yazma eser katalogları ve arşiv kayıtları üzerinden isim taraması yapılmıştır. Tespit edilen kişiler hakkında kronolojik ve analitik bir değerlendirme yapılmış; bunların Arap dili çalışmalarındaki katkıları eser merkezli bir incelemeye tâbi tutulmuştur. Çalışmanın literatüre sağlayacağı en önemli katkı, Osmanlı entelektüel tarihinde gerçekten güçlü bir arka plana sahip olan Kırımlı âlimlerin ilmî kimliklerini ortaya çıkarması ve Arap dili çalışmalarında oynadıkları rolü bütüncül bir bakış açısıyla yeniden değerlendirme imkânı sunmasıdır. Böylelikle konuya ilişkin gelecek araştırmalar için sağlam bir zemin hazırlanması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Kırım
• Osmanlı
• Sarf
• Nahiv.

The Contributions of Crimean-Origin Scholars to Arabic Language and Rhetoric Studies in the Ottoman Period

Öz

This study investigates the contributions of scholars of Crimean origin—who held an esteemed place in the Ottoman scholarly tradition—to the field of Arabic Language and Rhetoric. The research focuses specifically on the linguistic works authored by these scholars in the areas of morphology (ṣarf), syntax (naḥw), and rhetoric (balāgha), particularly within the scholarly traditions of authorship, commentary, and super-commentary. Spanning the fifteenth to nineteenth centuries, the study examines figures of Crimean descent who served in various roles within the Ottoman religious and educational institutions, including as professors (müderris), judges (qāḍī), and muftis. The research seeks to determine not only their written contributions but also to examine their interactions with the intellectual communities of the cities in which they lived, and their scholarly tendencies in Arabic linguistic studies. The significance of this research lies in highlighting the frequently overlooked scholarly legacy of scholars of Crimean origin and in reassessing their intellectual contributions to Arabic linguistics in the Ottoman world. By identifying and evaluating their works—whether original compositions, commentaries, or marginal notes—the study aims to position these scholars within the broader tradition of Ottoman Islamic scholarship. A historical-biographical methodology has been employed, drawing on classical sources, biographical dictionaries, manuscript catalogs, and archival documents to identify relevant figures. The findings are then subjected to chronological and analytical assessment, with particular emphasis on the content and scholarly value of their works. This research offers a more comprehensive understanding of the intellectual role played by Crimean scholars in Arabic language studies and lays a firm foundation for future academic inquiries into this understudied aspect of Ottoman intellectual history.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Crimea
• Ottoman Empire
• Morphology (ṣarf)
• Syntax (naḥw)

Kaynakça

1. Avcı, İsmail. “Fatih’in Musahiplerinden Âlim ve Şair Molla Kırımî ve Bir Şiiri”. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 40 (2016), 111-127.
2. Bursalı, Mehmed Tahir. İdâre-i Osmâniye Zamanında Yetişen Kırım Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Orhaniye, 1335.
3. Bursalı, Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
4. Cengiz, Mehdi. Muhammed el-Kefevî ve Muhtasaru Şerhi Bânet Süâd İsimli Eserinin Tahkiki. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
5. Çelik, İsa. “Makedonya’da Bir Kadiri Şeyhi: Kırımlı Selim Baba”. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi (İHYA) 1/1 (2015), 56-76. https://doi.org/10.7884/teke.418
6. Derin, Derya. Abdulgaffar Kırımi'nin Umdetu'l-Ahbar'ına (Umdetü't Tevarih) Göre Kırım Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
7. Erul, Bünyamin. “Hadis Şerhçiliğinde Özgünlük Sorunu Aynî’nin (öl. 855) Rukneddin el-Kırımî’den (öl. 783) Yararlandığı İddiası Üzerine”. İslam ve Yorum: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar. 2/395-407. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2018.
8. Gökçe, Hasan. Kefevî Tekkesi Şeyhi Ali Vasfi Efendi Hayatı, Sanatı ve Eserleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.

9. Güçlü, Hasan. Kefevî'nin Ketâib'i Çerçevesinde Hanefi Mezhebinin I. Mâverâünnehir Dönemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
10. Gür, Süleyman. “Osmanlı Döneminde Yetişen ‘Kırımî’ Nisbeli Müfessirler ve Eserleri: Bir Literatür İncelemesi”. Amasya İlahiyat Dergisi 13 (Aralık 2019), 357-395.
11. Gür, Süleyman. Kırım Kitabı: Tarih, Ulema, Udeba, Şuara, Meşayih ve Müellifler. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022.
12. Hicâbî, Abdülbâki. el-Ebkiratü’l-Mu’telife fî Şerh-i Emsileti’l-Muhtelife. Çorum: Çorum Hasan Paşa Yazma Eser Kütüphanesi, 3150/1, 1a-7a.
13. İnalcık, Halil. “Kırım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/450458. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
14. Karaman, Havva, Feyzî-i Kefevî'nin Rûhu'n-Nüfûs Adlı Eseri (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
15. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Şerḥu’l-Maḳṣūd. Rodos: Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, 990, 1a-92b.
16. Kefevî, Muhammed b. el-Hâc Hamîd. Şerḥu’l-Binâ. İstanbul: Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi, 1594/2, 70b-91b.
17. Kefevî, Muhammed b. el-Hâc Hamîd. Şerhu’l-Emsile. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Salim Cimilli, 13/2, 38b-61b.
18. Kırımî, Hasan Efendi. Hâşiye ‘alâ Şerhi’l-Mutavvel. Manisa: Manisa İl Halk Kütüphanesi, 6725/3, 35b-79a
19. Kırımî, Mehmed b. Abdülkerîm b. İbrâhîm. Hâşiye ‘alâ Hâşiyeti Şerhi’l-Kâfiye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmirli İsmail Hakkı, 2928/2, 39b-86a.
20. Kırımî, Seyyid Ahmed b. Abdullah. Hâşiye-i Mutavvel. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 2806, 1a-189b.
21. Kurnaz, Cemal – Tatcı, Mustafa. “Kırımlı Selim Dîvâne’nin Hayatı, Eserleri ve Şiirleri”. İLAM Araştırma Dergisi 2/1 (1997), 165-178.
22. Memetov, Rüstem. Kırım Hanlığı Döneminde (1441-1783) Arap Dili ve Edebiyatı Alanında Yapılan Çalışmalar. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
23. Pehlivan, Necmettin. “Muhammed Kefevî ve Risâle fi’l-Âdâb’ı”. Felsefe Dünyası, 56 (2012/2), 322-333.
24. Sarıtepe, Erdoğan. “Kırımlı Abdüssettar Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Medhal-i Fıkıh Adlı Risalesi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2011), 113-131.
25. Şen, Muhammet. “Kırım Hanı I. Selim Giray’ın İlmî, Edebî ve Dini Yönü”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Eğitim Bilimleri ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/7 (2014), 75-84.
26. Topal, Hüseyin- Baş , Emrah. “Şeyh Hâmid Kırımî’nin Tefsîru Âyet-i er-Rahmânu ale’l-Arşi’stevâ İsimli Risâlesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/1 (2021), 199-236. https://doi.org/10.14395/hid.864120
27. Uyar, Mehmet. “Hicâbî, Abdülbâki Gül Baba”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 2 Ağustos 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hicabi-abdulbaki-gul-baba