Emtia Vadeli Piyasalarda Teminat Sisteminin Fıkhî Analizi ve Türkiye Piyasasındaki Uygulaması

Öz

Emtia vadeli işlem sözleşmesi (commodity futures), modern finansal piyasalarda risk yönetimi araçlarından biri olarak önemli bir yer tutmaktadır. Bu sözleşmeler, taraflara belirli bir malı, ileriki bir tarihte ve bugünden belirlenmiş fiyattan alma ya da satma yükümlülüğü vermektedir. Söz konusu işlemler, organize emtia vadeli borsalarda (commodity futures exchanges) ve organize olmayan piyasalarda gerçekleştirilmektedir. Bretton Woods anlaşmasının sonlanmasının ardından ülke para birimleri arasında aşırı dalgalanmalar meydana gelmiştir. Bu durum emtia fiyatlarında da aşırı dalgalanmaya yol açmıştır. Şahıslar veya tüzel kişiler bu vb. amaçlarla emtia vadeli işlem sözleşmesini kullanmıştır. Bu sözleşmelerin alım-satımının gerçekleştiği borsalarda karşı tarafın ödememe riskinden (credit risk) korunabilmek için çeşitli önlemler alınmaktadır. Bu önlemlerden biri de taraflardan teminat alınmasıdır. Teminatlar, teknik açıdan oldukça rasyonel ve etkin gözükse de söz konusu yapının fıkhi durumu tartışmalıdır. Bu tartışmalar; teminatların mahiyeti, kullanımı ve günlük pazara uyarlamanın doğası hususunda yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmada, vadeli işlem sözleşmelerinde teminat sisteminin İslam hukuku açısından incelenmesi ve Türk emtia borsalarındaki uygulamanın fıkhî değerlendirmesi amaçlanmıştır. Bu sistemde tarafların pozisyonları her gün piyasa fiyatına göre yeniden değerlenmekte ve oluşan fiyat farkları her gün teminat hesaplarına kâr veya zarar olarak yansıtılmaktadır. Bu durum, bazı İslam hukukçuları tarafından meşru olmayan kazanç yolları ile ilişkilendirilmekte ve murâhene (kumar/bahis) benzeri bir niteliğe sahip olduğu şeklinde eleştiriye konu edilmektedir. Bu makale satıcı ve müşteriden alınan teminatları ve günlük pazara uyarlama ile ilgili İslam hukuku açısından ileri sürülen yorumları ele alıp değerlendirmeyi hedeflemektedir. Böylece Türk vadeli borsalarındaki teminat sisteminin meşruiyeti tespit edilmeye çalışılmıştır. Analiz sonucunda, söz konusu teminatların rehin niteliği taşıdığı, günlük pazara uyarlama mekanizmasının ise meşru olmayan kazanç yollarına ve murâheneye benzerlik gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. Makale, literatürdeki teminatlarla ilgili bazı kavram karmaşasına açıklık getirmesi ve Türkiye emtia borsalarındaki uygulamanın fıkhî boyutunu tespit etmesi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Ekonomisi ve Finansı
• Vadeli İşlem Sözleşmesi
• İşlem Teminatları
• Günlük Pazara Uyarlama
• Türkiye Emtia Borsası.

A Fiqh-Based Analysis of the Margin System in Commodity Futures Markets and Its Application in the Turkish Market

Öz

Commodity futures contracts play an important role in modern financial markets as instruments of risk management. These contracts oblige the parties to buy or sell a specified commodity at a predetermined price on a future date. Such transactions are carried out both in organized commodity futures exchanges as well as in over-the-counter markets. Following the collapse of the Bretton Woods system, extreme fluctuations occurred among national currencies, which in turn led to significant volatility in commodity prices. Individuals and legal entities have therefore used commodity futures contracts for such purposes. Various measures are taken in the exchanges where these contracts are traded in order to mitigate counterparty credit risk. One of these measures is the requirement of margins from the parties. Although margins appear technically rational and efficient, the Sharīʿah status of this structure is subject to scholarly debate. These debates focus on the nature of margins, their use, and the essence of the daily mark-to-market mechanism. This study aims to examine the margin system in futures contracts from the perspective of Islamic law and to provide a Sharīʿah assessment of its implementation in Turkish commodity exchanges. In this system, the positions of the parties are revalued daily based on market prices, and the resulting price differences are reflected in the margin accounts as daily profits or losses. This situation is associated by some Islamic jurists with impermissible forms of gain and is criticized for resembling murāhana (gambling/betting). The article aims to evaluate the margins collected from both the buyer and the seller, as well as the Islamic legal interpretations related to daily mark-to-market adjustments, thereby seeking to determine the Sharīʿah legitimacy of the margin system used in Turkish futures exchanges. The analysis concludes that the margins in question bear the characteristics of collateral (rahn), while the daily mark-to-market mechanism resembles impermissible forms of gain and murāhana. The article is significant in that it clarifies certain conceptual confusions in the literature regarding margins and identifies the Sharīʿah aspects of the margin practices in Turkish commodity exchanges.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Economy and Finance
• Futures Contract
• Margin Requirements
• Daily Mark to Market
• Turkish Commodity Exchange.

Kaynakça

1. Akdemir, Caner. İslam Hukukunda Beyu’l-ma’dûm ve Günümüz Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri Açısından İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
2. Aktepe, İshak Emin. Faiz ve Finansman Hadisleri. İstanbul: Yedirenk, 2010.
3. Âli Süleymân, Mübârek b. Süleymân b. Muhammed. Ahkâmü’t-teâmül fi’l-esvâki’l-mâliyye. Riyad: Kunûzu İşbiliyya, 2005.
4. Aydın, Aytaç. İslam Hukuku Açısından Mali Piyasa ve Mali Piyasa Araçları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
5. Bak, Başak. “Borsa Opsiyon Sözleşmesi”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 64/4 (2009), 39-75.
6. Bashir, Muhammad Âmine. Risk Management in Islamic Finance: An Analysis of Derivatives Instruments in Commodity Markets. çev. Ali Kürşat Sak - Gencay Karakaya. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2020.
7. Bayındır, Servet. “Katılım Bankacılığı İçin Yeni Bir Ürün Olarak Mal (Emtia) Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Fıkhi Açıdan İncelenmesi”. Finansal Yenilik ve Açılımları ile Katılım Bankacılığı. 155-206. İstanbul: Erkam Matbaası, 2009.
8. Biket, Cahit Alkım. Yatırım Bankalarında Emtialara Dayalı Vadeli Enstrümanların Kullanımı ve Türkiye Uygulaması. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.

9. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Selahaddîn. Keşşâfü’l-kına’ an metni’l-İkna’. thk. Muhammed Emin el-Zınavî. Beyrût: Alemü’l-kütüb, 1997.
10. Chambers, Nurgül. Türev Piyasalar. İstanbul: Beta Yayınları, 2007.
11. Darîr, Sıddık Muhammed Emin. el-Garâr ve eseruhu fi’l-ukûd. Beyrût: Dâru’l-cîl, 1990.
12. Darîr, Sıddîk Muhammed Emîn. “Beyu’d-deyn”. Mecelletü’l-fıkhi’l-İslâmî ed-düvelî. 1410, 13-65.
13. Devâbe, Eşref Muhammed. Dirasât fi’t-temvîli’l-İslâmî. Kahire: Daru’s-selâm, 2007.
14. Durmuş, Abdullah. Fıkhî Açıdan Günümüz Para Mübadelesi İşlemleri. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
15. Durmuş, Abdullah. "Döviz Vadeli ve Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri", II. Uluslararası İslam Ticaret Hukuku Kongresi ‘Günümüzdeki Meseleler’. Ed. Mehmet Bayyiğit. 977-990. Konya: KTO Karatay Üniversitesi Yayınlar, 2016.
16. Erol, Ümit. Futures Piyasaları: Teori ve Pratik. Ankara: Türkiye Bankalar Birliği, 1994.
17. Ersan, İhsan. Finansal Türevler: Futures, Options, Swaps. İstanbul: Literatür Yayıncılık, 1998.
18. Feddâd, Ayyâşî. el-Bey’u ale’s-sıfati li’l-ayni’l-gâibeti vema yesbütü fi’z-zimmeti. B.y: el-Ma’hedü’l-İslâmî li’l-buhus ve’t-tedrîb, 1420.
19. Fuad Kâsım Mesâid Kâsım eş-Şuaybî. el-Mukâssa fi’l-muâmelâti’l-masrafiyye: Dirase mukârane beyne’l-kânûn ve’ş-Şerîati’l-İslâmîyye. Beyrût: Menşuratü’l-Halebî el-Hukukiyye, 2008.
20. “Future”. Tureng. Erişim 15 Ağustos 2025. https://tureng.com/tr/turkce-ingilizce/future.
21. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed Muhammed b. Ahmed. el-Vasît fi’l-mezheb. thk. Ali Muhyiddin el-Karadâğî. Beyrût: Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 2015.
22. Hacak, Hasan - Çalış, Halit. “Rehin”. Türkiye Dİyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 34: 538-542. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
23. Hacıoğlu, Müjgan. Yükselen Piyasa Ekonomilerinin Vadeli İşlemler Piyasalarında Risk Yönetimi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
24. Hammâd, Nezih. Kazâyâ fıkhiyye muâsıra fi’l-mâl ve’l-iktisâd. Cidde: Dâru’l-Beşîr, 2001.
25. Haraşî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Mâlikî. Şerhu’l-Kebir ala muhtasari’l-Halil. b.y: y.y., ts.
26. Hasan, Ahmed Muhyiddin Ahmed. Amelü şerikâti’l-istismâri’l-İslâmî. Mekke: y.y., 1984.
27. Hattâb, Kemâl Tevfîk. “Nahve Sûk Mâliyye İslâmiyye”. el-Mü’temeru’l-âlemiyyu es-sâlis li’l-iktisâdi’l-islâmî. Câmiatu Ümmü’l-Kur’a, 2005.
28. Haydar, Ali. Dürerü’l-Hükkâm. İstanbul: y.y, 2016.
29. Heyet. el-Meayîru’ş-Şeriyye (AAOIFI). Manama: Heyetü’l-muhâsebe ve’l-mürâcea li’l-müessesati’l-mâliyyeti’l-İslâmîyye, 2010.
30. Heyet. Karârât ve tavsiyyât. Dımaşk: Dâru’l-kalem, ts.
31. Heyetü Râbıtati’l-âlemi’l-İslâmî. Karârât. Mekke: y.y., 1985.
32. Hindî, Münîr İbrâhîm. Evrâkü’l-mâliyye ve esvâkü rasi’l-mâl. İskenderiyye: el-Meârifü’l-münşeeti, 1994.
33. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ebû Bekir. İ’lamü’l-muvakkiin an Rabbi’l-alemîn. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Mısır: y.y., 1955.
34. İbn Müflih, İbrahim b. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed. el-Mübdi’ Şerhu’l-Mukni’. Riyad: Daru alemi’kütüb, 2003.
35. İbn Nüceym, Zeynüddin Zeyn b. İbrahim b. Muhammed Mısrî. Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik. thk. Zekeriyye Umeyrât. Beyrût: Dâru`l-Kutubi`l-İlmiyye 1997.
36. İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takıyyüddin Ahmed b. Abdulhalîm. Mecmûatü’l-fetâvâ. thk. Âmir el-Cezzâr - Enver el-Bâz. b.y.: Dâru’l-Vefa, 1426.
37. İMKBVİOPY, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Yönetmeliği. Resmi Gazete 28470 (17 Kasım 2012). 15 Ağustos 2025.
38. Kahraman, Abdullah. “İslam Borçlar Hukukunda Takas İşlemi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1998), 285-299.
39. Kamali, Muhammad Hashim. İslam Ticaret Hukuku: Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Opsiyonların Analizi. çev. Nazan Lila. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2020.
40. Karadâğî, Ali Muhyiddin. “el-Esvâkü’l-mâliyye fi mîzani’l-fıkhi’l-İslâmî”. Mecelletü Mecmai’l-fıkhi’l-İslâmî 7/1 (1412/1992), 67-194.
41. Kâsânî, Ebû Bekr Alaaddin Ebû Bekr b. Mesud Ahmed el-Hanefî. Bedâiu’s-sanâî’ fi tertibi’ş-Şerai’. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1406.
42. Kurâ, Muhammed Ali Kurâ. “el-Eshum, el-ihtiyârat, el-müstakbeliyyât ve envâ’uhâ ve’l-muâmelatilleti tecrî fîhâ”. Mecelletü Mecmai’l-fıkhi’l-İslâmî 7/1 (1412/1992): 193-222.
43. Lâhim, Usâme b. Hamûd b. Muhammed. Beyu’d-deyn ve tatbîkâtühü’l-muâsıra fi fıkhi’l-İslâmî. Riyad: Darü’l-Meymân, 1433.
44. Mîsâvî, Abdullah es-Sâdık. “el-Ukûdü’l-müstakbeliyye min manzûri’ş-Şerîati’l-İslâmîyye”. Mecelletü’l-ulumi’l-kânuniyye ve’ş-Şeriyye. 17 (2020), 30-61.
45. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahya b. Şeref b. Nûrî. Ravzatü’t-tâlibîn ve umdetü’l-müttakîn. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvaz. Beyrût: Daru alemi’kütüb, 2003.
46. Onur, Abdullah. “Emtia Vadeli İşlem Sözleşmesinde Nakdi Mutabakat ve ‘Îne Satımı’ ilişkisi”. Mevzu Dergisi 13/1 (2025), 729-761.
47. Onur, Abdullah. “Emtia Vadeli İşlem Sözleşmesinde Tarafların Hukuki Konumunun İslam Hukukuna Göre Değerlendirilmesi”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD) 9/2 (31 Aralık 2023), 210-240. https://doi.org/10.54863/jief.1338284.
48. Onur, Abdullah. İslam Hukuku Açısından Emtia Vadeli İşlem Sözleşmesi (Future İşlemler). Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
49. Osmânî, Muhammed Takî. Buhûs fî kazaya fıkhiyye muâsıra. Katar: Vizâratü’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmîyye, 2013.
50. Osmânî, Muhammed Takî. “Ukûdü’l-müstakbeliyyât fi’s-sila’ fi davi’ş-Şerîati’l-İslâmîyyeti”. Mecelletü Mecmai’l-fıkhi’l-İslâmî 7/1 (1412/1992), 343-355.
51. Özpolat, İbrahim. İslam Hukuku Açısından Emtia Türev Sözleşmeleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
52. Özşahin, A. Kerem. Vadeli İşlem Sözleşmesinin Hukukî Niteliği. Ankara: Sermaye Piyasası Kurulu, 1999.
53. Penezoğlu, Yusuf Gökhan. Hukukî Yönleriyle Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Müşteri ile Piyasa Üyesi Arasındaki İlişki. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
54. Saati, Abdul Rahim. “Sharia Compatible Futures”. Journal of King Abdulaziz University. 15 (2002), 3-25.
55. Sââtî, Aburrahîm Abdulhamîd. “Nahve müştekkât mâliyye İslâmîyye li-idarati’l-mehâtiri’t-ticariyye”. Mecelletü Camiati’l-Melik Abdulaziz el-İslâmî. 11 (1419/1999), 55-94.
56. Sahnûn, Abdusselam b. Said Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. thk. Zekeriyya Umeyrât. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
57. Saltoğlu, Burak. Türev Araçlar, Piyasalar ve Risk Yönetimi. b.y.: Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu, 2024.
58. Sâlûs, Ali Ahmed. “Feshu’d-deyn bi’d-deyn ve tatbikatühü’l-muasıra”. Mecelletü mecmai’l-fıkhi’l-İslâmî 18 (2004), 1-42.
59. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl. el-Mebsût. Beyrût: Darü’l-Ma’rife, ts.
60. Sübkî, Ebu’l-Hasan Takıyyüddin Ali b. Abdulkâfi b. Ali. Tekmiletü’l-Mecmû’ şerhi’l-mühezzeb li’ş-Şîrâzî. thk. Muhammed Necib el-Mutîî. Riyad: Daru Alemi’l-Kütüb, 2003.
61. Taberî, Ebû Cafer İbn Cerîr Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Tefsirü’t-Taberî: Camiü’l-beyân an te’vili a’yi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir - Mahmûd Muhammed Şakir. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, ts.
62. Tunalı, Esma. Vadeli İşlemler Piyasaları ve Türkiye Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası VOB ile Londra Finansal Future ve Opsiyon Borsası LİFFE’nin Karşılaştırılması. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.