Ilhām and Mushāhada Among the Metaphysical Methods Used by the Khawās to Attain Knowledge in al-Ghazālī’s System of Thought

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 543 - 566, 31.12.2025

Fehmi Soğukoğlu

https://doi.org/10.33718/tid.1772019

Öz

This article investigates, from the perspective of al-Ghazālī, the possibility of acquiring knowledge through ilhām and mushāhada, which may be described as metaphysical methods. Although al-Ghazālī does not treat this issue in depth in his works on Usul al-Fiqh or Kalām, he addresses it extensively in his Sufi writings, particularly the Ihya, Kimya, Munqidh, and Mishkat. The study reviews these works using document analysis, primarily adopting a descriptive approach and applying content analysis where appropriate. Al-Ghazālī’s dual identity as a theologian and Sufi gives special weight to his views. The article first examines how al-Ghazālī classifies people in terms of attaining metaphysical knowledge, drawing a distinction between “ordinary” (ʿawām) and “elite” (khavās) within the Sufi tradition. This classification is important for the present study. Indeed, ilhām and mushāhada may serve as means of attaining certain knowledge for the khavāṣ. Al-Ghazālī systematically holds that spiritual insights can be granted to anyone who purifies their soul, and in this context, knowledge should not be confused with delusion (waswasa). Regarding the means of acquiring such knowledge, al-Ghazālī refers to “metaphysical hearing” (ilhām) and “metaphysical seeing” (mushāhada) as main approaches. He clearly states that saints can attain knowledge by these means. According to him, knowledge acquired through a metaphysical method is more reliable than knowledge attained by an ordinary method. However, since this type of knowledge is subjective, al-Ghazālī avoids using it as evidence in theological or fiqh matters. He accepts such methods only if they conform to divine approval and does not consider metaphysical intuitions obtained outside of Islam as valid knowledge.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Kalām , al-Ghazālī , Epistemology , Metaphysics.

Gazzâlî’nin Düşünce Sisteminde Havasın Bilgiye Ulaşmada Kullandığı Metafizik Metotlardan İlham ve Müşâhede

Öz

Makalede, metafizik yöntemler olarak adlandırabileceğimiz ilham ve müşâhede ile bilgi elde edebilme imkânı, Gazzâlî’nin görüşleri çerçevesinde incelenmektedir. Gazzâlî, bu konuya usul veya kelâm eserlerinde yer vermemekle birlikte tasavvufa dair yazdığı kitaplarda, özellikle İhyâ, Kimyâ, Münkız ve Mişkât’da meseleyi kayda değer bir ölçüde ele almaktadır. Doküman analizi yöntemiyle taranan bu eserler daha çok tasvirî bir yöntemle, yer yer içerik analizi metoduyla tahlil edilmiştir. Gazzâlî’nin hem kelâmcı, hem de sûfî oluşu, bu meseledeki görüşlerini daha önemli kılmaktadır. Makalede öncelikle metafizik bir metotla bilgiye ulaşmada insanların avam-havas şeklinde sınıflandırılması konusu, Gazzâlî’nin düşüncesi bağlamında araştırılmıştır. Bu sınıflandırma, çalışmamız açısından önemlidir. Nitekim ilham ve müşâhede, havas zümresinde bulunanlar için kesin bilgi elde etme aracı olabilmektedir. Gazzâlî’nin konuya sistematik bir yaklaşım gösterdiği ve nefsini tezkiye eden herkes için manevî bilgi elde etme yollarının açılabileceği düşüncesinde olduğu anlaşılmaktadır. Ona göre, her insan metafizik yöntemler aracılığıyla çeşitli malumatlar edinebilir; ancak bu süreçte vesvese ile ilham birbirine karıştırılmamalıdır. Bilgiye ulaşma metodu olarak Gazzâlî’nin eserlerinde temelde, “kalbin işitmesi” anlamında ilham ve “kalbin görmesi” manasında müşâhede şeklinde iki metoda atıfta bulunulduğu anlaşılmaktadır. Gazzâlî’nin velîlerin bu yöntemlerle bilgi elde ettikleri konusunda net bir fikre sahip bulunduğu kaydedilebilir. Ona göre bu metafizik metotlarla elde edilen bilgi, duyular vasıtasıyla ulaşılan bilgiden daha güvenilirdir. Ancak bu yöntemlerin kişide oluşturduğu bilgiler subjektif olduğundan, o bunlara dayanarak kelâmî veya fıkhî bir meseleyi ispat etme yoluna gitmemiştir. Ayrıca onun bu tür metotlarla elde edilen bilginin doğruluğu ile ilahî rızayı birbiriyle ilişkili kabul ettiği görülmektedir. Dolayısıyla İslâm dışı bir arayışla ulaşılacak metafizik bir hissiyatın onun düşünce sisteminde kesin bilgiye tekabül etmediğinin altı çizilmelidir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kelam , Gazzâlî , Epistemoloji , Metafizik.

Kaynakça

• Algül, Adnan-Gökdere, Meryem. "İslam Hukuku ve Tasavvufta İlmi Bir Sınıflandırma Olarak Avâm-Havâs". Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi 6/2 (2022), 442-459. https://doi.org/10.47525/ulasbid.1071174
• Aydın, Abdullah Enes. "Theaetetus Diyaloğu Bağlamında Platon’da Bilginin Tanımı Sorunu". Kalemname 9/17 (2024), 128-149.
• Baloğlu, Adnan Bülent. "Doğru Bilgi Tanımına Ulaşma Çabası: Ebu'l-Mu'în en-Nesefî Örneği". Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2003), 3-20.
• Bozkurt, Mustafa. "Kelamcılarda Bilginin Tanımı Problemi". Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2008), 253-274.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahihü'l-Buhârî. ed. Mustafa Dîb el-Bugâ, 7 Dimeşk: Dârü İbni Kesîr ve Dârü'l-Yemâme, 1993.
• Cengiz, Mehdi. "Şemseddin es-Semerkandî’de Bilginin Tanımı Problemi". Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/1 (2022), 161-183. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1085871
• Ceyhan, Semih. “Vâkıa”, TDV İslâm Ansiklopedisi 42/519-520. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2012.
• Çelebi, İlyas. "Rüya". TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/306-309. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2008.
• Çınar, Mahmut. "Mütekaddimûn Dönemi Kelâm Âlimlerine Göre Bilgi, Kaynakları ve Bunlar Arasındaki İrtibatın Keyfiyeti". Bilimname 21/(2011), 8-32.
• Edis, Mustafa Salih. "Tasavvuf Istılahında "Keşf" ve "İlham" Terimlerinin Kronolojik Analizi". Geçmişten Geleceğe İslam Medeniyetinde Bilgi Bütünlüğü. ed. Aydın Kudat vd. 344-364. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Eraslan, Yunus-Çınar, Mahmut. "Vahiy ve İlhâm Bağlamında Erken Dönem Hanefî-Mâtürîdî Kelâm Sisteminin Tasavvufla İlişkisi". Kader 17/2 (2019), 348-379. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.603869
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Fedâihü'l-Bâtıniyye. Küveyt: Dârü'l-kutubi's-sekâfiyye, 1964.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Mîzânü'l-amel. Mısır: Dârü'l-meârif, 1964.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Meâricü'l-kuds fî medârici ma`rifeti'n-nefs. Beyrut: Dârü'l-âfâki'l-cedîde, 1975.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Kavâidü'l-akâid. Lübnan: Âlemü'l-kutub, 1985.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Maksadü'l-esnâ. Kıbrıs: 1987.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Mustasfâ. Beyrut: Dârü'l-kutubi'l-ilmiyye, 1993.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Kimyâü's-se'âde. Kahire: Dârü'l-maktam, 2010.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Esnâfü'l-mağrûrîn. Kahire: Mektebetü'l-Kur'ân, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Münkız mine'd-dalâl. Mısır: Dârü'l-kutubi'l-hadîse, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Mişkâtü'l-envâr. Kahire: ed-Dârü'l-kavmiyye, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâu ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü'l-ma`rife, ts.
• Gökdere, Meryem. Tasavvufî Düşüncede Avam Havas Ayrımının Anlamı ve Önemi: Gazâlî Örneği. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Gökdere, Meryem. Tasavvufta Avamdan Havasa Geçmenin İmkanı. Bursa: DTA Yayıncılık, 2024.
• Göztepe, Yüksel-Akbak, Muhammed Yusuf. "Sûfî Terminolojide Yakîn". Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2018), 229-247.
• Gümüştekin, İslim. "Sülemî’nin Tabakât Mukaddimesi Üzerinden Velâyet Düşüncesine Dair Bir Değerlendirme". İslam Tetkikleri Dergisi 14/2 (2024), 553-561. https://doi.org/10.26650/iuitd.2024.1438783
• Hacımüftüoğlu, Halil. "Müfessirlere Göre Rüyalar". Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri. ed. İsmail Taşpınar Mehmet Bulgen. 385-401. İstanbul: İFAV, 2015.
• Haksever, Ahmet Cahit - Elik, Abdurrahman. "İhyâu Ulumi'd-din'de İlim, Keşf ve İlham". Geçmişten Geleceğe İslam Medeniyetinde Bilgi Bütünlüğü. ed. Aydın Kudat vd. 15-32. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Hökelekli, Hayati, "Hads". TDV İslâm Ansiklopedisi. 15/68-69. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997.
• İbn Haldun, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Şifâü's-sâil. Dimeşk: Dârü'l-fikr, 1996.
• Işıtan, İbrahim. "Ehl-i Sünnet Kelam Mezheplerinin Sûfîlerin Keşf ve İlham Metodu Hakkındaki Görüşlerinin Kısa Bir Değerlendirmesi, Eş`ariyye Örneği". V. Uluslararası Şeyh Şa'ban-ı Velî sempozyumu -Eş`arîlik-. ed. Mustafa Aykaç vd. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Matbaası, 2018.
• Kaplan, Muhammed Nur. “Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Anadolu’nun Sınırlarını Aşan Söyleminde Temel Unsurlar”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi 54 (Aralık 2024), 149-176. https://doi.org/10.70951/tasavvufdergisi.1551675.
• Kaval, Musa. “Rasyonel Aklın İnkâr Ettiği Sezgisel Bilginin Ruh Sağlığına Etkileri”. Turkish Studies, 11/7 (2016), 209-224.
• Kelâbâzî, Ebû Bekr. et-Taʿarruf li-mezhebi ehli’t-tasavvuf. Beyrut: Dârü'l-kutubi'l-ilmiyye, 1993.
• Karakoyunluoğlu, Ali. İnsanın Yetkinlik Sevgisi. Konya: Çizgi Yayınevi, 2023.
• Karakoyunluoğlu, Ali, “İyi ile Kötü Arasında İnsan: Gazâlî’de Hayvan, Melek ve Şeytan”, Trabzon İlahiyat Dergisi 10/1 (2023), 89-104.
• Kuşeyrî, Abdulkerîm b. Hevâzin. Letâifü'l-işârât. Mısır: el-Hey'etü'l-Mısrıyyeti'l-âmme li'l-kuttâb,
• Kuşeyrî, Ebü’l-Kāsım Zeynülislâm Abdülkerîm b. Hevâzin b. Abdilmelik. er-Risâle. Kahire: Dârü'l-meârif, 1994.
• Kuvancı, Cenan. "Gazzâlî’ye Göre, Mahrem Tecrübe: Huzûrî Bilgi". Bilimname 2016/1 (2016), 75-95.
• Küçükparmak, Aykut. "Gazali’nin Bilgi Sisteminde Hadsi Bilgi". Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (2015), 239-252.
• Meçin, Büşra Arslan. "Sûfî Epistemoloji: Tasavvfta Keşf ve Keşfî Bilgi". Sosyal Bilimler Kapsamında Akademik Çalışmalar. ed. Nusret Taş. 1/137-160. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• Mekkî, Ebû Talib. Kûtü'l-kulûb. Beyrut: Dârü'l-kutubi'l-ilmiyye, 2005.
• Muhâsibî, Hâris. Kitâbü'l-ilm. Cezayir: el-Mektebetü’l-vataniyye, 1975.
• Muhâsibî, Hâris. er-Riâye lihukûkillah. Kahire: Dârü'l-meârif, 2. Basım. ts.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu's-Sahîh. ed. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, 5 Kahire: Matba'atu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şurekâuhu, 1955.
• Nesefî, Ebü'l-Muîn. Tabsiratü'l-edille. ed. Muhammed el-Enver Hâmid İsa, Kahire: Dârü'l-kutubi'l-mısriyye, 2011. Ovacık, Zübeyir. "Gazzali’de Metafizik Bilginin İmkânı Açısından Rüya". Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/2 (2011), 31-42.
• Reis, Bedriye. "Gazzâlî’ye göre Bir Bilgi Kaynağı Olarak Marifet". Dergiabant 5/9 (2017), 1-40.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma`. Mısır: Dârü'l-kutubi'l-hadîse, 1960.
• Soğukoğlu, Fehmi. Sûfî ve Şiîlerde bilgi anlayışı (Doğuşundan V/XI. yüzyıla kadar). Sakarya: Sakarya Üniveritesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Soğukoğlu, Fehmi-Biçer, Ramazan. "Hicrî V. Yüzyıla Kadar Olan Dönemde Sûfî Ve Şiî Düşünce Açısından Epistemolojik İnsan Hiyerarşisinde Velî Ve İmam’ın Konumu". Kader 15/3 (2017), 615-642. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.353986
• Taşkın, Ali. "Immanuel Kant'da Bilginin Kaynağı Problemi". Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (2002), 279-294.
• Uludağ, Süleyman. "Müşâhede". TDV İslâm Ansiklopedisi. 32/152-153. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2006.
• Uludağ, Süleyman. “Havâtır”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 16/526. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997.
• Yavuz, Yusuf Şevki. "İlham". TDV İslâm Ansiklopedisi. 20/98-100. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2000.
• Yücer, Hür Mahmut. “Vâkıa”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/470. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2012, 42/470.