Osmanlı’nın Son Döneminde Batum’da İlmî Çevre: Medreseler ve Ulemâ

Öz

Fatih Sultan Mehmed’in (öl. 886/1481) 1461 yılında Trabzon’u fethetmesinin ardından Batum ve çevresi Osmanlı hâkimiyet alanına dâhil olmuş, XV. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı idaresi bölgede giderek güçlenmiştir. Bu süreçte Batum Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’in doğu sahillerindeki idari yapılanması içerisinde stratejik bir konum elde etmiş ve zamanla sancak statüsü kazanarak yönetim merkezi hâline gelmiştir. İdari bakımdan Trabzon, Erzurum ve Çıldır vilayetlerine bağlanan Batum, XIX. yüzyılın son dönemlerinde Trabzon vilayetine tabi Lazistan Sancağı’nın merkezi olmuştur. Özellikle 1848 sonrasında hız kazanan şehirleşme süreci ve 1862 yılında Trabzon Valisi Emin Muhlis Paşa’nın öncülüğünde gerçekleştirilen imar ve altyapı faaliyetleri, Batum’da modern bir kentsel dokunun oluşmasına katkı sağlamıştır. Osmanlı yönetimi Batum ve çevresinde siyasi ve idari otoritesini tesis etmenin yanı sıra bölgedeki ilmî ve dinî hayatı da güçlendirmiştir. Bu çerçevede Osmanlı eğitim sisteminin temel kurumlarından biri olan medreselerin, Batum ve çevresinde faaliyet göstererek Osmanlı Devleti’nin doğu sınırlarındaki ilmî ve kültürel varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle tasarlanan bu çalışmanın temel amacı; arşiv belgeleri üzerinde uygulanan doküman analizi tekniğiyle Batum ve çevresindeki medreselerde görev yapan müderris kadrolarını, ulema sınıfına mensup şahsiyetleri ve uygulanan eğitim müfredatını incelemektir. Çalışmanın temel problemi, Batum’daki medreselerin literatürde müstakil bir çalışma çerçevesinde ele alınmamış olmasıdır. Bu doğrultuda çalışma bölgedeki ilmî hayatı analiz etmektedir. Arşiv belgeleri Batum’daki ilmî faaliyetlerin büyük ölçüde cami merkezli yapılar etrafında örgütlendiğini ve bu eğitim ağının şehir merkeziyle sınırlı kalmayarak kaza ve köylere yayıldığını ortaya koymaktadır. Medreselerde okutulan derslerin Osmanlı eğitim geleneğiyle uyumlu olduğu, müderrislerin önemli bir kısmının İstanbul medreselerinde tahsil görmüş ilmiye mensuplarından oluştuğu ve ilmî birikimlerini merkezden taşraya taşıdıkları tespit edilmiştir. Batum merkezindeki medreseler Osmanlı ilmî mirasının bölgedeki sürekliliğini yansıtmış ve XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Elde edilen bulgular Batum’un Osmanlı taşra eğitim sistemi içerisinde bir ilmî merkez olduğunu ve medreselerin bölgenin toplumsal yapısında rol oynadığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Tarihi
• Batum
• Medrese
• Müderris
• Ulemâ

Etik Beyan

Bu çalışma, Nebi Gümüş danışmanlığında yürütülen doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (Batum Osmanlı Medreseleri ve Ulemâsı, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize/Türkiye). Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Scholarly Environment in Batum in the Late Ottoman Period: Madrasas and ʿUlamāʾ

Öz

Following the conquest of Trabzon by Sultan Meḥmed II in 1461, Batumi and its environs were incorporated into the Ottoman domain, and by the late fifteenth century, Ottoman administrative authority in the region had been consolidated. During this period, Batumi acquired strategic importance along the eastern Black Sea coast, gradually attaining the status of a sanjaq and emerging as an administrative hub. It was attached to the provinces of Trabzon, Erzurum, and Çıldır, and in the late nineteenth century, it became the center of the Lazistan Sanjaq within the Province of Trabzon. Urbanization accelerated after 1848, while reconstruction and infrastructure projects initiated in 1862 under Governor Emin Muḥlis Pasha contributed significantly to the development of a modern urban fabric. In parallel with administrative consolidation, the Ottoman state strengthened the region’s scholarly and religious life. Madrasas, as core institutions of the Ottoman educational system, operated in Batumi and its surroundings, ensuring continuity of scholarly traditions. Designed with a qualitative research methodology, the primary objective of this study is to examine the mudarris cadres, figures belonging to the ulema class, and the educational curricula implemented in Batumi and its environs through document analysis applied to archival records. Addressing the lack of a comprehensive analysis of Batumi’s madrasas in the existing literature, this research evaluates the region’s educational structure. Archival evidence indicates that scholarly activities were organized around mosque-centered institutions and extended to districts and villages. The findings demonstrate that madrasa curricula were consistent with the broader Ottoman tradition and that many mudarrises, as members of the ʿilmiyye trained in Istanbul, facilitated the transmission of knowledge from the imperial center to the provinces. Ultimately, Batumi functioned as a scholarly center within the Ottoman provincial education system until the early twentieth century.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History
• Batum
• Madrasa
• Mudarris
• ʿUlamāʾ

Etik Beyan

This article is based on the doctoral dissertation conducted under the supervision of Nebi Gümüş (Ottoman Madrasas and ʿUlamāʾ of Batum, Recep Tayyip Erdoğan University, Rize/Türkiye). This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/ublished sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.

Kaynakça

1. BOA, Ali Emiri Abdülhamid I [AE.SABH.I]: 325/22176.
2. BOA, Ali Emiri Mahmud I [AE.SMHD.I]: 4/294, 128/9353, 220/17479, 128/9353.
3. BOA, Ali Emiri Mustafa III [AE.SMST.III]: 232/18332, 300/23964.
4. BOA, Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri [A.DVNS.MHM.d]: 23/495, 30/386, 38/129, 42/466, 46/656, 73/820, 74/373, 74/627, 78/1317, 117/922.
5. BOA, Babıali Evrak Odası Evrakı [BEO]: 2102/157577, 3848/288544.
6. BOA, Cevdet Askeriye [C.AS]: 60/2831.
7. BOA, Cevdet Evkaf [C.EV]: 155/7732.
8. BOA, Cevdet Maarif [C.MF]: 24/1192, 74/3653.

9. BOA, Cevdet Maliye [C.ML]: 227/9498.
10. BOA, Dahiliye Emniyet-i Umumiye Evrak Odası Kalemi Evrakı [DH.EUM.VRK]: 40/109.
11. BOA, Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri Fihristi [DH. SAİD.d]: 1/756, 4/794, 5/921, 9/11, 10/211, 15/47, 19/37, 24/33, 36/97, 49/247, 49/307, 55/371, 67/83, 70/339, 90/39, 90/347, 90/411, 100/249, 112/213, 114/351, 117/461, 135/249, 137/241, 145/123, 152/311, 155/437, 160/15, 174/5, 184/15.
12. BOA, Dahiliye Nezareti Sicill-i Nüfus Tahrirat Kalemi [DH.SN.THR]: 20/86.
13. BOA, Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı[HR. MKT]: 11058/35, 1059/40, 1070/76.
14. BOA, Hariciye Nezareti Siyasi [HR. SYS]: 1231/45.
15. BOA, Hariciye Nezareti Tahrirat [HR.TH]: 2033/110.
16. BOA, Hatt-ı Hümayun [HAT]: 1552/54.
17. BOA, İbnülemin Vakıf [İE.EV]: 62/6724.
18. BOA, İrade Dahiliye [İ.DH]: 596/41482.
19. BOA, İrade Meclis-i Vala [İ.MVL]: 526/23617, 529/23759.
20. BOA, İrade Taltifat [İ. TAL]: 209/4.
21. BOA, İstanbul Müftülüğü Meşihat Defterleri 1 [İSTM.MŞH.DFT1.d]: 58, 61.
22. BOA, Meclis-i Vala Evrakı [MVL]: 670/60, 702/44, 706/27.
23. BOA, Nüfus Defterleri [NFS.d]: 2758.
24. BOA, Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı [A. MKT.MHM]: 318/80.
25. BOA, Şura-yı Devlet Evrakı [ŞD]: 437/4.
26. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı [TS.MA.e]: 1115/21.
27. İSTM.MŞH, Ulema Sicil Dosyaları [USD]: 34/4, 102/1, 747/1, 1232/3, 2051/2, 3013/1, 3159/1, 3424/1, 5340/1.
28. VGMA, Evkaf Başkitabeti [EV.BKB]: 180/75.
29. VGMA, Evkaf Berat [EV.BRT]: 183/13.
30. VGMA, Evkaf Mektubi Kalemi [EV.MKT]: 601/288, 729/187, 3194/38.
31. VGMA, Evkaf Muhasebe Kalemi [EV.MH]: 114/132, 159/303, 1330/196, 1330/330.
32. VGMA, Evkaf Muhasebesi [EV.EMH]: 251/82.
33. VGMA, Hurûfât (Vakıf Rûznâmçe) Defterleri [HRF.d]: 1101/84, 1104/90, 1105/130, 1115/48, 1128/105, 1131/27, 1141/97.
34. Akça Eyiler, Burcu. 20. Yüzyıl’da Batum Uleması (Meşihat Arşivine Göre). Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
35. Anıl, Yaşar Şahin. Osmanlı’da Kadılık. İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Basım, 1993.
36. Arslan, Zehra. “Batum Göçmenleri (1914-1930)”. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi (Bilig) 71 (Eylül 2014), 43-64.
37. Aydoğan, Erdal - Şaban Ortak (ed.). Dr. İbrahim Talî Bey’in (Öngören) Günlüğü. İstanbul: Arba Yayınları, 1. Basım, 2000.
38. Aytekin, Osman. “Gürcistan’daki Tarihi Camilerin Türk-İslam Sanatındaki Yeri”. Uluslararası Gürcistan’da İslamiyet’in Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu (6-8 Mayıs 2016, İstanbul). 155-176. İstanbul: Gürcistan Dostluk Derneği Yayınları, 1. Basım, 2017.
39. Bay, Abdullah. “Acara‘da İslamlaşma: Vakıflar Üzerine Toplumsal Bir Okuma Denemesi”. Van İlahiyat Dergisi 11/18 (Haziran 2023), 78-121. https://doi.org/10.54893/vanid.1264358
40. Bay, Abdullah. “Osmanlı Dönemi Batum, Gönye, Acara ve Maçahel Vakıfları”. Uluslararası Gürcistan’da İslamiyet’in Dünü Bugünü Yarını Sempozyumu (6-8 Mayıs 2016, İstanbul). 129-154. İstanbul: Gürcistan Dostluk Derneği Yayınları, 1. Basım, 2017.
41. Bostan, İdris. “Batum”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/210-211. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
42. Eker, Orhan. Sicill-i Ahvâl Defterlerine Göre Batumlu Osmanlı Âlimleri. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
43. Feyzioğlu, Hamiyet Sezer, Selda Kılıç. “Tanzimat Arifesinde Kadılık-Naiplik Kurumu”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi 24/38 (Ekim 2005), 31-53. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000237
44. GDD, Gürcistan Dostluk Derneği. “Tarihi Resimler”. Erişim 04 Mayıs 2024. https://www.gdd.org.tr/-fotokategori-Tarihi-Resimler
45. Gümüş, Nebi. “Batum, Rize ve Artvin Tarihi İçin Yeni Bir Kaynak: Batum Şer’iyye Sicili”. Akademik-US: Artvin Çoruh Üniversitesi İlahiyat Araştırmaları Dergisi IV/1 (Haziran 2020), 1-43.
46. Gümüş, Nebi. “Osmanlı Batum’unda İlmi Hayat Üzerine Bazı Tespitler”. Türk-Gürcü Kültürel İlişkileri Tarih Kültür-Edebiyat-Dil. ed. Ali Ertuğrul vd. 175-189. Düzce: Düzce Üniversitesi Yayınları, 1. Basım, 2024.
47. Gür, Ahmet Refik. Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadılık Müessesesi. ed. Mehmet Nihat Aryol. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1. Basım, 2015.
48. Hızlı, Kasım - Kılınç, Selman. Sultan Abdülaziz Han’ın Yadigârları Aziziye Camileri. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 1. Basım, 2013.
49. Karaca, Yusuf. “Kadı”. Berikan Tarih Ansiklopedisi. C. 5. Ankara: Berikan Yayınları, 1. Basım, 2002.
50. Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi. C. 6. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 6. Basım, 2000.
51. Kasap, Murat. “Batum Aziziye Camii: Kafkaslarda Yitik Bir Sultan Camii”. Yedikıta Dergisi 53 (Ocak 2013), 56-61.
52. Kasap, Murat. Osmanlı Gürcüleri. İstanbul: Gürcistan Dostluk Derneği, 1. Basım, 2010.
53. Kaya, Murat. 1170 Nolu Gönye, Batum Sahil Köyleri Nüfus Defterinin Değerlendirmesi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
54. Kıral, Bilgin. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi VIII/15 (Haziran 2020), 170-189.
55. Salname-i Vilâyet-i Trabzon. Trabzon: Trabzon Vilâyeti Matbaası, 1286, 1287, 1288, 1289, 1290, 1291, 1292, 1293, 1294, 1295, 1296.
56. Saltoğlu, Selma. Batum Burunbaşı Mevkii’nde Aziziye Şehrinin Kuruluşu, Mimarisi ve Osmanlı Dönemi Yapıları (1864-1878). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
57. Stamstişvili, Amiran. “Gürcistan Dinler Tarihi”. Gürcistan. ed. Ahmet Özkan. 101-140. İstanbul: İstanbul Aksiseda Matbaası, 1. Basım, 1968.
58. Turan, Resul. Çarlık İdaresinde Batum, Acara, Artvin 1878-1914. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1. Basım, 2023.
59. Wikipedi. “Sonradan Renklendirilmiş Bu Fotoğrafta Batum Aziziye Camii’nde 5 Medrese Talebesi ve Hocaları (Fotoğraf, 1905-1915)”. Erişim 25 Mayıs 2024. https://tr.wikipedia.org/-wiki/Dosya:Gorskii_03967u.jpg