Ibn Ishaq as a Narrator in Hilâfiyat Literature: His Theoretical Position and Practical Reflection in Ibn al-Jawzi’s et-Tahkîk

Öz

Muhammad b. Ishaq (d. 151/768), an early Islamic historian and hadith scholar, represents one of the most intricate figures at the intersection of hadith and fiqh sciences due to his “mukhtalaf fih” (disputed) position among the authorities of jarh and ta’dil, despite his competence in the fields of sira and maghazi. This controversial status has led to debates among legal schools regarding the evidentiary value and binding nature of his narrations, creating a strategic area of study, particularly within the hilafiyat literature which contains the evidentiary defenses of the schools. This study aims to determine Ibn Ishaq’s theoretical position in the aforementioned literature and to reveal how this theory is reflected in practice, specifically within the work titled et-Tahkik fi ehadisi’l-hilaf by the Hanbali jurist Ibn al-Jawzi (d. 597/1201). Within the theoretical framework of the research, the approaches of the Hanafi, Maliki, Shafi’i, and Hanbali schools toward the narrator were examined comparatively; it was observed that while the Malikis and Shafi’is adopted a rigid stance prioritizing technical flaws, the other schools adopted a more flexible and functional approach shaped by the context. In the application phase, which constitutes the focal point of the study, thirty-nine jurisprudential issues where Ibn Ishaq appeared in the chain of transmission were analyzed. The findings indicate a distinct methodological variability in Ibn al-Jawzi’s approach to the narrator. It was determined that the author generally remained silent and tacitly validated the narration when it supported his own view; conversely, regarding the evidence of the opposing view, he followed a dual method depending on the transmission formula used by the narrator. It was identified that while chain criticism (isnad evaluation) was conducted by highlighting jarh data in reports transmitted by Ibn Ishaq via 'an'ana, the criticism was shifted directly to the ground of text analysis (dirayah) in cases where he used the tahdith formula or when the narration served as shared evidence for both sides. These data suggest that narrator evaluations, rather than being a one-dimensional process consisting solely of technical methodological rules, are directly intertwined with the author's jurisprudential reasoning method.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Hilafiyat
• Jarh and Ta’dil
• Ibn al-Jawzi
• et-Tahkîk.

Etik Beyan

This article is based on the doctoral dissertation conducted under the super vision Yavuz Köktaş (Ibn Ishaq and His Narrations (In the Context of al-Kutub al-Tis’ah Recep Tayyip Erdoğan University, Rize/Türkiye) All rules specified in the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive have been complied with in this study. This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Hilâfiyat Literatüründe Bir Râvi Olarak İbn İshak: Teorik Konumu ve İbnü’l-Cevzî’nin et-Tahkîk Adlı Eserindeki Pratik Yansıması

Öz

Erken dönem İslam tarihçisi ve muhaddis Muhammed b. İshak (ö. 151/768), siyer ve megâzî sahasındaki yetkinliğine rağmen cerh ve ta‘dîl otoriteleri nezdindeki “muhtelefün fîh” (ihtilaflı) konumuyla hadis ve fıkıh ilminin kesişim noktasında yer alan en girift isimlerden biridir. Onun bu ihtilaflı durumu, rivayetlerinin delil değeri ve bağlayıcılığı konusunda fıkıh mezhepleri arasında tartışmalara yol açmış, bilhassa mezheplerin delil savunularını içeren Hilâfiyat literatüründe stratejik bir inceleme alanı doğurmuştur. Bu çalışma, İbn İshak’ın söz konusu literatürdeki teorik konumunu tespit etmeyi ve bu teorinin pratiğe nasıl yansıdığını, Hanbelî fakihi İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) et-Tahkîk fî ehâdîsi’l-hilâf adlı eseri özelinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın teorik çerçevesinde; Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin râviye yaklaşımları mukayeseli olarak irdelenmiş; Mâlikî ve Şâfiîlerin teknik kusurları önceleyen katı tutumlarına karşılık, diğer mezheplerin bağlama göre şekillenen daha esnek ve işlevsel bir yaklaşım benimsedikleri görülmüştür. Çalışmanın odak noktasını oluşturan uygulama evresinde, İbn İshak’ın senedinde yer aldığı otuz dokuz fıkhî mesele analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, İbnü’l-Cevzî’nin râviye yaklaşımında belirgin bir metodolojik değişkenlik olduğunu göstermektedir. Müellifin, kendi görüşünü desteklediği durumlarda genellikle sükût ederek rivayeti zımnen tevsik ettiği; karşı görüşün delillerinde ise râvinin kullandığı sîgaya göre ikili bir yöntem izlediği saptanmıştır. İbn İshak’ın an’ane ile naklettiği haberlerde cerh verileri öne çıkarılarak sened tenkidi yapılırken, tahdîs sîgası kullandığı veya her iki tarafın delilinde müşterek olduğu durumlarda eleştirinin doğrudan metin tahlili (dirâyet) zeminine çekildiği tespit edilmiştir. Bu veriler İbn İshak’ın eserdeki değerinin şahsî adalet veya zabtından ziyade, nakledilen rivayetteki sıhhat karînelerine bağlı olduğunu; râvi değerlendirmelerinde ise sadece teknik usûl kurallarının değil, müellifin fıkhî tercihlerinin de payı olabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Hilâfiyat
• Cerh ve Ta‘dîl
• İbnü’l-Cevzî
• et-Tahkîk.

Etik Beyan

Bu çalışma, Yavuz Kökdaş danışmanlığında yürütülen doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (İbn İshak Ve Rivayetleri (Kütüb-i Tis’a Özelinde) Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize/Türkiye) Bu çalışmada, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinde belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Bu çalışmanın etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan verilen literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir.

Kaynakça

1. Akın, Ramazan. İbn İshak ve İbn Hişâm’ın Sîrelerinin Muhteva Açısından Mukâyesesi. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2019.
2. Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân. Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker. Ed. Heysem Nizar Temim, Muhammed Nizar Temim. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, t.y.
3. Altın, Meral. İbn İshak’ın Hayatı ve İslam Tarihine Katkısı. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, 2022.
4. Aşıkkutlu, Emin. “Kizb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26: 126-128. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
5. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed el-Hatîb. Târîhu medîneti’s-selâm ve ahbâru muhaddisîhâ ve zikru kuttâniha’l- ulemâ min ğayri ehlihâ ve vâridîhâ. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1422.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Kitâbü’t-Târîhi’l-kebîr. 9 Cilt. Haydarâbâd: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1362.
7. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed. el-Kırââtu halfe’l-imâm. nşr. Fazlurrahmân es-Sevrî. Pakistan: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1400.
8. Çan, Abdullah. Taberî Tefsirinde İbn İshak Tarikiyle Nakledilen İbn Abbâs Rivayetlerinin Temel Hadis Kaynaklarında Tahrîc Edilmemesi. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, t.y.

9. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî. el-İlelü’l-vâride fi’l-ehâdîsi’n-nebeviyye. nşr. Mahfuzürrahman es-Selefî. 15 Cilt. Riyad: Dârü Taybe, 1405.
10. Eser, Mithat. “Eseri Günümüze Ulaşan İlk Siyer Müellifi İbn İshak’ın Güvenilirliği”. İstem. 13 (2009): 261-280. Fayda, Mustafa. “İbn İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20: 93-96. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
11. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî. el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavviz. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
12. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân er-Râzî. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye (Haydarâbâd: Matbaatü Meclisi Dâirati’l-Meârifi’l-Osmaniyye, 1371/1952-1373/1953’ün ofseti), 1371.
13. İbn Ferh, Ahmed b. Ferh el-Lahmî. Muhtasaru Hilâfiyati’l-Beyhâkî. thk. Ziyâb Abdulkerîm Ziyâb. 5 Cilt. Riyad: y.y., 1417/1997.
14. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423.
15. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. nşr. Muhammed Murâbî. Dimeşk: Matba’âtü’s-Sabâh, 1421.
16. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Haydarâbâd: Matbaatü’l-Meclis Dâiratü’l-Meârifi’l-Nizâmiyye, 1325.
17. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed. Tabakâtü’l-müdellisîn ev Ta‘rîfü ehli’t-takdîs bi merâtibi’l-mevsûfîne bi’t-tedlîs. thk. Âsım b. Abdullah el-Karyûtî. Ürdün: Mektebetü'l-Menâr, 1403/1983.
18. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1978.
19. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Kitâbü’s-Sikât. nşr. Muhammed Abdurreşîd. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Osmaniyye, 1393.
20. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkî el-Hanbelî. Ahkâmü ehli’z-zimme. thk. Muhammed Azîz Şems - ve Nebîl b. Nassâr es-Sindî. 2 Cilt. Riyad; Beyrut: Dâru Atââti’l-İlm; Dâru İbn Hazm, 1442/2021.
21. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah. el-Muğnî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kâhire, 1388.
22. İbn Sa‘d, Ebû Abdullâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘. et-Tabakâtü’l-Kübrâ. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1388/1968.
23. İbnü’l-Kassâr, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer el-Bağdâdî. Uyûnu’l-edille fî mesâili’l-hilâfi beyne fukahâi’l-emsâr. Thk. Abdulhamîd b. Sa‘d b. Nâsr es-Suûdî. 3 Cilt. Riyad: y.y., 2006.
24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. et-Tahkîk fî ehâdîsi’t-Ta’lîk (fî ehâdîsi’l-hilâf, fi’htilâfi’l-hadîs). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
25. İbnü’s-Salâh, Ebi Amr Osman eş-Şehrezûrî. Mukaddimetu İbni’s-Salâh. Suriye: Darü’l-Fikri’l-Muasır, 1406.
26. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. thk. Nûreddîn ‘Itr. Dımaşk; Beyrut: Dâru’l-Fikr; Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1406/1986.
27. İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh el-. Ma‘rifetü’s-sikât min ricâli ehli’l-hadîs ve mine’d-duafâi ve zikri mezâhibim ve ahbârihim. thk. Abdülalîm Abdülazîm el-Bestevî. 2 Cilt. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1985.
28. Kandemir, M. Yaşar. “Emîrü’l-Mü’minîn fi’l-Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11: 157. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
29. Kartal, Alparslan. “Cerh-Ta‘dil İlminde ‘Deccâl’ Kavramının Kullanımı”. Usul İslam Araştırmaları 35/35 (19 Mayıs 2021): 139-182. https://doi.org/10.56361/usul.860737.
30. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. M. Şerefettin Yaltkaya, Kilisli Rifat Bilge. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
31. Kolkıran, Gönül. Tarih ve Hadis Disiplini Açısından Güvenilirlik Sorunu: İbn İshak ve Vakidi Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2004.
32. Köktaş, Yavuz. “Cerh ve Ta‘dil İlmi Zannedildiği Gibi Öznel Mi?” Erişim: 19 Aralık 2025. https://www.yavuzkoktas.com/cerh-ve-tadil-ilmi-zannedildigi-gibi-oznel-mi/.
33. Köktaş, Yavuz. Hadis Tarihi ve Usûlü. Rize: STS, 2015.
34. Kudûrî, Ebü’l-Huseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. Thk. Muhammed Ahmed Serrâc - ve Alî Cum‘a Muhammed. 2. Basım, 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1427/2006.
35. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâleddin Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
36. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed el-Hâkim. Ma‘rifetü ulûmi’l-hadîs. nşr. Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1397.
37. Oktan, Yusuf. “Erken Dönem Hadis Münekkitlerinden Ebû İshak el-Cûzecânî’nin Nâsıbîlikle İtham Edilmesinin Tenkidi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 8/1 (30 Haziran 2021): 139-169.
38. Özen, Şükrü. “Hilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17: 527-538. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. Robson, James. “İbn İshak’ın İsnad Kullanışı”. İlahiyat Fakültesi Dergisi. Trc. Talât Koçyiğit. 1962. 117-127.
39. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. Fethu’l-muğîs bi şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-Irâkî. Nşr. Ali Hüseyin Ali. 4 Cilt. Mısır: Mektebetu’s-Sene, 1424.
40. Şakir, Fidan. İbn İshak ve es-Sirasındaki Hadislerin Tahrici ve Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2009.
41. Tâhir el-Cezâirî, es-Sem‘anî. Tevcîhü’n-nazar ilâ usûli’l-eser. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Abdülfettâh Ebû Gudde. 2 Cilt. Haleb: Mektebetü’l-Matbûati’l-İslâmiyye, 1416.
42. Taşköprizâde Ahmed Efendi. Miftâhu’s-saâde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzûâti’l-ulûm. Nşr. Abdülvehhâb Ebü’n-Nûr - ve Kâmil Kâmil Bekrî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
43. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Sünenü’t-Tirmizî. nşr. eş-Şeyh Halîl Me’mûn Şîhâ. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1423.
44. Turhan, Halil İbrahim. “Bir Râvi/Rivayet Tenkidi İlkesinin Serüveni: Sadece Müfesser Cerh Kabul Edilir”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018): 299-335. https://doi.org/10.18505/cuid.344405.
45. Ünalan, Abdullah. “İbn İshak ve Hadis Rivayetindeki Yeri”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. 2 (2009): 97-113.
46. Yavuz, Yusuf Şevki - Avcı, Casim. “İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20: 543-549. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
47. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût - Hüseyin el-Esed. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
48. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhü’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
49. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Mîzânü’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1383.