Avar Toplumunda Mevlid (Azerbaycan Örneği)

Öz

Türk Din Musiki sahasında yapılan akademik çalışmalar incelendiğinde, bu çalışmaların büyük ölçüde Türkiye merkezli olduğu görülmektedir. Bu çerçevede özellikle cami ve tekke musikisi geleneklerine yönelik araştırmalar ön plana çıkmaktadır. Türkiye dışında yaşayan Türkî toplulukların dinî musiki uygulamalarına dair çalışmalar ise sınırlı kaldığı anlaşılmaktadır. Oysa farklı coğrafyalarda varlığını sürdüren bu topluluklar, yerel unsurlarla etkileşim içine girerek kendilerine özgü icra gelenekleri geliştirmişlerdir. Bu bağlamda, Azerbaycan’da yaşayan Avar toplumunda sürdürülen mevlid icraları, bu bakımdan literatürde yeterince ele alınmamış alanlardan biri olarak dikkat çekmektedir. Bu eksiklikten hareketle çalışmada, Azerbaycan’ın Zaqatala ve çevresinde yaşayan Avar toplumuna ait mevlid icraları dinî musiki bağlamında incelenmiştir. Araştırmanın veri kaynağını saha gözlemleri, yarı yapılandırılmış görüşmeler ile ses ve video kayıtları oluşturmuştur. Alan çalışması sırasında Avar mevlid geleneğine ait birden fazla icra örneği tespit edilmiştir. Ancak bu çalışmada, söz konusu örnekler arasından kadim nitelik taşıdığı değerlendirilen bir icra üzerinde durulmuştur. Diğer icra örneklerinin ise devam eden tez çalışması kapsamında ayrıntılı biçimde ele alınması planlanmaktadır. Elde edilen bulgular, Avar toplumunda mevlidin yalnızca yazılı bir metin olmadığını; belirli dinî ve toplumsal merasimler çerçevesinde icra edilen köklü bir gelenek olduğunu ortaya koymuştur. Söz konusu icranın müzikal analizi tarafımızca yapılmış; notaya aktarılarak istifadeye sunulmuştur. Ayrıca paralel aralıklar ve zemin sesler aracılığıyla şekillenen ezgi merkezli çok seslilik anlayışının hâkim olduğu görülmektedir. Söz konusu ezgisel yapı ve çok seslilik anlayışı, bölgeye özgü bir icra tavrının yansıması olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Avar mevlid geleneğini saha verilerine dayalı biçimde ortaya koymaktadır. Türk Din Musiki literatüründe yerel icra geleneklerinin çeşitliliğini göstermesi bakımından katkı sağlamayı hedeflemektedir. Bu yönüyle araştırma, farklı coğrafyalarda sürdürülen dinî musiki uygulamalarının karşılaştırmalı olarak incelenmesine zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk din mûsikîsi
• Mevlid
• Azerbaycan
• Avarlar
• Avarca Mevlid.

Etik Beyan

Bu çalışma, Mehmet Tıraşcı danışmanlığında yürütülmekte olan yüksek lisans tez çalışması kapsamında hazırlanmıştır (Avarlarda Dinî Musiki Geleneği (Azerbaycan Örneği), Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara/ Türkiye). Bu çalışmada, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinde belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Bu çalışmanın etik açıdan uygun bulunduğuna ilişkin onay Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma ve Yayın Etik Kurulu’ndan alınmıştır (21.11.2025/09-835). Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Mawlid in Avar Society (The Case of Azerbaijan)

Öz

An examination of academic studies in the field of Turkish religious music reveals that research is predominantly centered on Turkey, with a particular focus on the musical traditions of mosques and dervish lodges. Conversely, scholarship regarding the religious musical practices of Turkic communities living outside Turkey remains limited. These communities, which have maintained their existence across diverse geographical regions, have developed unique performance traditions through interaction with local elements. Within this context, the Mawlid performances practiced by the Avar community in Azerbaijan represent an area that has been insufficiently addressed in the literature. Addressing this gap, this study examines the Mawlid performances of the Avar community in and around Zaqatala, Azerbaijan, within the framework of religious music. The research data was compiled through field observations, semi-structured interviews, and audio-visual recordings. While multiple examples of the Avar Mawlid tradition were identified during fieldwork, this study focuses on a single performance deemed to possess archaic characteristics, while others are reserved for a more detailed examination in an ongoing thesis. The findings demonstrate that for the Avar community, the Mawlid is not merely a written text but a deeply rooted tradition performed within the context of specific religious and social ceremonies. A musical analysis of the performance is provided in notation form, revealing a heterophonic structure shaped by parallel intervals and drone notes. This melodic structure and heterophonic approach are considered reflective of a performance style unique to the region. Consequently, this study documents the Avar Mawlid tradition based on empirical field data and aims to contribute to the field of Turkish religious music by highlighting the diversity of local performance traditions. Ultimately, this research lays the groundwork for the comparative study of religious music practices across different regions.

Anahtar Kelimeler

• Turkish religious music
• Mawlid
• Azerbaijan
• Avars
• Avar Mawlid

Etik Beyan

This article is based on the master’s dissertation conducted under the supervision of Mehmet Tıraşcı (The Tradition of Religious Music Among the Avars (The Case of Azerbaijan), Ankara Yıldırım Beyazıt University, Ankara/Turkey). This study complies with all the principles and regulations set forth in the Scientific Research and Publication Ethics Guidelines of Higher Education Institutions. Ethical approval confirming that the study is ethically sound was obtained from the Social and Humanities Research and Publication Ethics Committee of Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi (21.11.2025/09835). It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.

Kaynakça

1. Akdoğan, Bayram. “Türk Din Musikisinin Anadolu’ da Doğuşu ve Tarihi Seyri Hakkında Bazı Mülahazalar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44/1 (2003), 345-371.
2. Akoğlu, Muharrem. “Azerbaycan’da İslâm ve Mezhep Olgusu”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 2/1 (2022), 19-40.
3. Aliev, Saleh Muhammedoğlu. “Kafkasya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/158-160. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
4. Anadol, Cemal - Abbasova, Fazile. Türk Kültür ve Medeniyeti. İstanbul: Bilge Karınca Yayınları, 2007.
5. Bardakçı, Mehmet Necmeddin. “Kafkasya’nın Bağımsızlık Mücadelesi ve Sûfîler”. Yeni Türkiye 74 (2015), 246-258.
6. Bayat, Füzuli. “Od ruhu”. Folklor və etnoqrafiya 3 (2004), 18-28.
7. Benningsen, Alexandre. Sufi ve Komiser: Rusya’da İslâm Tarîkatları. çev. Osman Türer. Ankara: Akçağ Yayınları, 1988.
8. Demirci, Mustafa. “İslâm’dan Önce Türkler’de Musiki”. Türk Din Musikisi El Kitabı. ed. Ahmet Hakkı Turabi. 25-29. Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.

9. Devlet, Nadir. “Avarlar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/110-111. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
10. Erol, İbrahim. Azerbaycan’da Nakşibendîlik. İstanbul: Erkam Yayınları, 2019.
11. Geybullayev, Geybulla. K Etnogenezu Azerbaydzhantsev. Baku: Elm, 1994.
12. Gökçe, Cemal. Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya Siyaseti. İstanbul: Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı Yayını, 1979.
13. Gürgen, Elif Tekin. “Müziğin Temel Bileşenleri̇ Ve Müzik Dinlemenin Kavramsal Boyutu”. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi 3/5 (2015), 1-14.
14. Hasanov, Behram. Azerbaycan’da Din Sovyetler’den Bağımsızlığa Hafıza Dönüşümleri. Ankara: İsam Yayınları, 2011.
15. Həsənova, Cəmilə - Zöhrabova, Leyla. Azərbaycan ənənəvi musiqisi. 1 cild: Azərbaycan xalq mahnıları. Bakı: Bakı Musiqi Akademiyası Nəşriyatı, 2021.
16. Karadeniz, Ahmet. “Dağıstan’ın Türk Kökenli Halkları”. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi 3/2 (2020), 140-154.
17. Koca, Fatih. “Dinî Mûsikî Formu Olarak Mevlid ve Dobruca Besteli Mevlidi”. Diyanet İlmi Dergi 55/1 (2019), 155-182.
18. Koçkar, Abrek - Kaplan, Ayten. “Çerkes Müziği ve Çalgıları”. Avrasya Çalışmaları 11/4 (2019), 39-62.
19. Koçkar, M. Tekin - Koçkar, Alan Abrek. “Orta Avrupa’dan Anadolu’ya Bir Çalgınin Yeni Kimliği: Çerkes Mızıkası”. Folklor Akademi Dergisi 2/3 (Aralık 2019), 440-469.
20. Kürtül, Abdullah Bera. Özbek Müzik Kültürüne Dair Bir Inceleme Ve Mevlid Formunun Özbekistan’daki Icrâsı (Berzencî Mevlidi Örneği). Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
21. Memmedova, Meleyke. “Azerbaycan’da Mevlid Geleneği”. Türk Dünyasında Mevlit Geleneği. ed. İsmet Çetin. 11-24. Ankara: TDK Yayınları, 2023.
22. Niyazov, Əhməd. XIX Əsr Azərbaycanın Şimal-Qərbində (Qanıx-Həftəran Vadisi) Dini Həyat, Elm və Mədrəsələr. Bakı: Nurlar Nəşriyyat, 2016.
23. Osmanov, A.İ. Istoriya Dagestana s drevneyshikh vremyon do nashikh dney. Moskva: Nauka, 2004. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş. 9 Cilt. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
24. Özcan, Nuri. “XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Dinî Musiki”. Yeni Türkiye 57 (2014), 882-894.
25. Özel, Ahmet. “Mevlid”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/475-479. Ankara: TDV Yayınları, 2004. Paşayeva, Məhəbbət. “Avar Xalqının Etnik Tarixindən”. Milli Folklor 80 (2008), 64-69.
26. Seferov, Rehman. “Sovyet Dönemi ve Bağımsızlık Sonrası Azerbaycan Nüfusunun Etnik Yapısındaki Değişimler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 17 (2005), 395-409.
27. Sumbatzade, A. S. Azerbaycantsı-Etnogenez i Formirovanie Naroda. Bakü: Elm, 1990. Şen, Yavuz. “Azerbaycan’ın Müzik Yapısı ve Ses Sistemi Üzerine Bir Araştırma”. Milli Folklor 4/41 (1999), 70-73.
28. Tıraşcı, Mehmet. “Türk Din Mûsikîsi Tarihi”. Türk Din Mûsikîsi. ed. Mehmet Tıraşcı. 1-19. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2023.
29. Tıraşçı, Mehmet. Türk Din Musikisi Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2024.
30. Türer, Osman. “Türk Dünyasını Müslümanlaştıran Manevî Dinamik: Tasavvuf ve Tarikatlar”. Yeni Türkiye 74 (2015), 138-139.
31. Veliyev, M.G. (Bakharly). Azerbaidzhan (Fiziko-geograficheskii, etnograficheskii i ekonomicheskii ocherk). Baku: İzd. Azer. Soveta narodnogo khozyaystva, 1921.
32. Vural, Feyzan Göher. İslâmiyet’ten Önce Türklerde Kültür ve Müzik. Konya: Çizgi Kitabevi, 2011.