Reading Crises in Islamic History through Hadith Commentaries: The Historical and Intellectual Trajectory of the Hadith of Wahan

Öz

Hadith commentaries, besides being literary texts that interpret hadith narrations-the second source of religion—from grammatical and jurisprudential perspectives, are a kind of cultural memory reflecting socio-political transformations and historical breaking points experienced during specific periods, to which the commentator also bore witness. These works, functioning as mirrors reflecting societies, establish a bridge between the hadith text and the period in which they were written. In this context, the wahan hadith, which the Ottoman thinker Babanzâde Ahmed Naim (d. 1934) defined as “an eloquent discourse depicting the current situation of Muslims,” has witnessed the identification reflex of commentators from early period hadith commentaries to the Indian subcontinent. The interpretations of al-Turibihti (d. 661/1263), al-Tibi (d. 743/1343), and al-Tha'alibi (d. 875/1471) regarding the wahn mentioned in the hadith as “ubtulīnā bihī / This situation has befallen us” are reflections of this effort. The term al-umam in the hadith has been read by some commentators as communities of disbelief, by commentators like al-Qurtubi as Turkish and Persian invasions, and by modern-period commentators and Muslim intellectuals as Western powers and Jews. While some commentators drew a pessimistic picture through the hadith, reformists like Rashid Rida opposed the reading of the hadith with a fatalistic understanding. Consequently, this study shows that the rich interpretive activity surrounding the wahan hadith demonstrates that hadith commentary is neither imitative nor static; rather, it can assume different forms according to time, place, and socio-political conditions.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Sharh
• Islamic History
• Fitan and Malahim
• Wahan.

Etik Beyan

This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.

İslam Tarihindeki Krizleri Şerhler Üzerinden Okumak: Vehen Hadisinin Tarihî ve Fikrî Serüveni

Öz

Hadis şerhleri, dinin ikinci kaynağı olan hadis rivayetlerini gramer ve fıkhî açılardan yorumlayan edebî metin olmaları yanı sıra, belirli dönem tecrübe edilen -şârihinin de tanıklık ettiği- sosyo-politik dönüşüm ve tarihî kırılmaları yansıtan bir nevi kültür bellekleridir. Toplumları yansıtan birer ayna işlevi gören bu telifler hadis metniyle mevcut dönem arasında bir köprü kurar. Bu meyanda Osmanlı mütefekkiri Babanzâde Ahmed Naim’in (ö. 1934) “Müslümanların mevcut durumunu tasvir eden beliğ bir hitap” diyerek tanımladığı “vehen hadisi” de erken dönem hadis şerhlerinden Hint alt kıtasına kadar şârihlerin özdeşleştirme refleksine tanık olmuştur. Tûribiştî (ö. 661/1263), Tîbî (ö. 743/1343) ve Seâlibî’nin (ö. 875/1471) hadiste geçen “vehen” için “übtülînâ bihî/bu durum başımıza geldi” şeklindeki yorumları bu çabanın yansımasıdır. Hadisteki “el-ümem” bazı şârihler tarafından küfür toplulukları, Kurtubî gibi şârihlerce Türk ve Acem akınları, modern dönem şârih ve müslüman entelektüeller tarafından Batılı güçler ve Yahudiler şeklinde okunmuştur. Kimi şârihler hadis üzerinden karamsar bir tablo çizerken, Reşid Rıza gibi ıslahatçılar hadisin kaderci anlayışla okunmasına karşı çıkmıştır. Dolayısıyla bu çalışma sonucunda vehen hadisi etrafında şekillenen zengin yorum faaliyetleri hadis şerhçiliğinin taklitçi ve durağan olmadığını; zaman, mekân ve sosyo-politik şartlara göre değişken bir yapı arz edebileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Şerh
• İslam Târihi
• Fiten ve Melâhim
• Vehen

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Ahmed b. Ahmed. Neylü’l-ibtihâc bi-tatrîzi’d-Dîbâc. Trablus: Külliyyetü’d-Da’veti’l-İslâmiyye, 1409/1989.
2. Ahmed Muhammed Şâkir, Ebü’l-Eşbâl Ahmed b. Muhammed Şâkir b. Ahmed b. Abdilkâdir. Cemheretü makâlâti’l-allâme eş-Şeyh Ahmed Muhammed Şâkir. 2 Cilt. Riyâd: Dâru’r-Riyâd, 1426/2005.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût. 45 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1422/2001.
4. Akyol, Aşur. Sehârenpûrî ve Bezlü’l-mechûd fî Halli Sünen-i Ebî Dâvûd’daki Şerh Metodu. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
5. Alî el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nûreddîn Alî b. Sultân Muhammed. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. 9 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Fikr, 1412/1992.
6. Alî, Abdülvehhâb Ahmed. “İstişrafu’n-Nebiyyi fî Hadîsihî: -Yûşiku’l-umemu en tedâ’â aleykum- Esâlîbu ve Delâlât”. Assiut Arap Dili Fakültesi Dergisi 4/1 (2024), 433-448.
7. Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler (1250-1517). İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
8. Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Alî ed-Diyânüvî Azîmâbâdî. Avnü’l-ma‘bûd şerhu Süneni Ebî Dâvûd. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. 14 Cilt. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1388/1968.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târihü’l-kebîr. thk. Muhammed b. Sâlih el-Debbâsî. 11 Cilt. Riyâd: en-Naşirü’l-Mütemeyyîn, 1440/2019.
10. Bağdatlı İsmail Paşa, Babanzâde. Hediyyetü’l-ârifîn esmaü’l-müellifîn ve asarü’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Vekâletü’l-Meârif, 1374/1955.
11. Begavî, Muhammed el-Ferrâ’. Şerhu’s-sünne. thk. Şuayb Arnaût. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmiyye, 1483/1983.
12. Beyzâvî, Ebû Saîd Nâsırüddin Abdullah b. Muhammed. Tuhfetü’l-ebrâr şerhu Mesâbîhi’s-sünne li’l-İmam el-Begavî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’n-Nevâdir, 1433/2012.
13. Blecher, Joel. Said the Prophet of God: Hadith Commentary Across a Millennium. Oakland: University of California Press, 2018.
14. Bulgur, Durmuş. “Ticaretten Sömürgeciliğe XIX. Yüzyılda Hindistan ve İngiliz Hâkimiyeti”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 17 (2004), 63-102.
15. Bulut, Yücel. Oryantalizmin Kısa Tarihi. İstanbul: Küre Yayınları, 7. Basım, 2017.
16. Kettânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ca‘fer b. İdrîs el-Kettânî el-Hasenî. Hadis Literatürü er-Risâletü’l-Mustatrafe. çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994.
17. Cilâlî, Abdurrahman b. Muhammed. Târihü’l-Cezâiri’l-âm, Beyrût: Dârü’s-Sekâfe, 1400/1980.
18. Cook, Michael. “Erken Döneme Ait Bir Fiten Metni”. çev. M. Emin Eren -Muzaffer Tan. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48 (2007), 75-169.
19. Çakın, Kamil. “Fiten Rivayetleri Bağlamında Toplumların Çöküşü”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/10 (2018), 1-29.
20. Çelebi, İlyas. “İslâm Kaynaklarında Fiten, Melâhim ve Herc İnançları”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/12 (1994), 151-196.
21. Demirci, Selim. Kriz Döneminde Hadis ve Yorum - Haçlı ve Moğol Saldırıları Gölgesinde Hadis Alimleri. İstanbul: İlem, 2020.
22. Demirci, Selim. Sömürge Döneminde Hadis ve Yorum. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
23. Demirci, Selim. Tibî’nin Mişkat Şerhi ve Hadis Literatüründeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
24. Demirel, Harun Reşit. “Bazı Fiten Melâhim ve Siyâsî Hadislerin Gaybî Haberler Açısından Değerlendirilmesi”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (2000), 101-121.
25. Dihlevî, Ebü’l-Mecd Abdülhak b. Seyfiddîn b. Sa‘dillâh ed-Dihlevî. Lemeâtü’t-tenkîh. thk. Takiyyüddîn en-Nedvî. 10 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1441/2020.
26. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb Arnaût. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâletü’l-Âlemiyye, 1430/2009.
27. Efe, Adem. “Uzun Soluklu İslâmcı Bir Dergi: Sebilürreşâd”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 8/2 (2008), 155-178.
28. Engin, Sezai. Şerh ve Şârihin İzini Sürmek: Hadis Şerhlerinin Hikayesi. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2023.
29. Gökçe, Ferhat. “Memlükler Dönemi Hadis Literatürü Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. İslâm Tetkikleri Dergisi 11/2 (2021), 439-475.
30. Gündoğdu, Şenol. “II. Meşrutiyet’te İslâmcılara Göre Millet ve Milliyetçilik Sebilürreşâd Örneği”. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e İslâmcı Düşünce ve Dergiler, 203-224.
31. Hatiboğlu, İbrahim. Çağdaşlaşma ve Hadis Tartışmaları: Hint Alt Kıtası, Mısır ve Türkiye’de Hadis Tartışmaları. İstanbul: İz Yayıncılık, 3. Basım, 2004.
32. Hüseyin, Muhammed Hızır. Mevsûatü’l-a‘mâli’l-kâmile. 15 Cilt. Suriye: Daru’n-Nevâdir, 2010. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed el-Kûfî. el-Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır b. Abdilazîz eş-Şesrî. 25 Cilt. Riyad: Daru’l-Künûz, 1436/2015.
33. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethü’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Adil Mürşid Şuayb Arnaût Saîd Lehham. 22 Cilt. Dımaşk: er-Risâletü’l-Alemiyye, 1434/2013.
34. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Lisanü’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebü’l-Matbuati’l-İslâmiyye, 1423/2002.
35. İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Târîhu İbn Haldûn: Kitâbü’l-İber. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer. en-Nihâye fi’l-fiten ve’l-melâhim. thk. Muhammed Ahmed Abdülazîz. 2 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Cil, 1408/1988.
36. İbn Raslân, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. Şerhu Süneni Ebî Dâvûd. 20 Cilt. Mısır: Dâru’l-felâh, 1437/2016.
37. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdullâh el-Meâfirî. Kitabü’l-Mesâlik fî şerhi Muvatta’ı Mâlik. thk. Aişe bint Hüseyin es-Süleymani. 8. Cilt. Beyrut: Darü’l-Garbi’l-İslâmi, 1428/2007.
38. İbnü’l-Esîr, Ebü’s-Seâdât Muhammed el-Cezerî. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Mahmûd Muhammed Tâhir. 5 Cilt. Kahire: Dâru’l-İhyai’l-Kütübi’l-Arâbiyye, 1382/1963.
39. Islamweb, “Tefsîru sureti Fussilet”, (Erişim: 15 Ocak 2026). https://audio.islamweb.com/audio/index.php?page=FullContent&audioid=199662 - 216760
40. Kalın, İbrahim. Barbar Modern Medenî “Medeniyet Üzerine Notlar”. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.
41. Kalın, İbrahim. Ben, Öteki ve Ötesi “İslâm-Batı İlişkileri Tarihine Giriş”. İstanbul: İnsan Yayınları, 26. Basım, 2025.
42. Kalın, İbrahim. İslâm ve Batı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2024.
43. Kara, İsmail. “‘Unuttuklarını Hatırla!’ Şerh ve Hâşiye Meselesine Dair Birkaç Not”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 28 (2010), 1-67.
44. Karadâvî, Yusuf. Öncelikler Fıkhı. çev. Abdullah Kahraman. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
45. Karagözoğlu, Mustafa Macit. “Tamamlanamamış Bir Şerhin İzinde: Sıyânetü Sahîhi Müslim”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56 (2019), 1-22.
46. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-Müellifîn: Terâcîmu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. 15 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1413/1993.
47. Kılıç, Hulusi. “Sırât-ı Müstakim ve Sebîlü’r-Reşâd Mecmualarındaki Makalelerine Göre Ahmet Hamdi Akseki”. Ahmet Hamdi Akseki (Sempozyum), (2004), 117-119.
48. Kurtûbî, Ebü’l-Abbâs Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer b. İbrâhîm. el-Müfhim şerhu Sahîhi Müslîm. thk. Yusuf Ali Büdeyvi vd. 7 Cilt. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1416/1996.
49. Macit, Yunus. “Sünnet ve Değişim Olgusu: Tehditler Kuşağında Sünnetin Toplumsal Yapıyı İnşa Keyfiyeti”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (2012), 5-37.
50. Mâlik b. el-Hâc. Milâdun müctemiun. Cezair: Dâru’l-Fikr, 1409/1986.
51. Matthew B. Ingalis. Şârihin Görünmezliği -Zekeriyyâ el-Ensari ve İslâmi Şerhlerin Söylemi-. çev. Nihat Uzun. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2025.
52. Mertoğlu, M. Suat. “Akseki’nin Ahmed Muhammed Şâkir’e Bir Mektubu: Sebîlürreşâd Yazarı Ahmet Hamdi Akseki’nin İslâm Dünyasına İlgisine Dair Notlar”. İslâm Araştırmaları Dergisi 36 (2016), 163-177.
53. Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b. Tâcü‘ârifîn b. Ali. Feyzu’l-kadîr şerhi’l-Câmii’s-sagîr. thk. Hamdi ed-Demirdaş Muhammed. 6 Cilt. Mekke: Mektebetü Nizâr, 1419/1998.
54. Nedvî, Ebü’l-Hasan. İle’l-İslâm min cedîd. Leknev: el-Mecmaü’l-İslâmiyyü’l-İlmi, 2014.
55. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Sahihi Müslim bi-şerhi’n-Nevevi = el-Minhac fi şerhi Sahihi Müslim b. Haccac. 17 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1392/1972.
56. Osman, Abdurrahman Muhammed. “Hadîsu-Tedâ‘â Aleykumu’l-Umem- Tahrîcen ve Dirâseten”. Câmi‘atü’l-‘Ulûm 26 (2008), 180-187.
57. Özkan, Halit. Memlüklerin Son Asrında Hadis Kahire 1392-1517. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
58. Paçacı, Mehmet. “Hadis’te Apokaliptisizm veya Fiten Edebiyatı”. İslâmiyât 1/1 (1998), 35-53.
59. Parlakyiğit, Aziz Musa. İslâm Medeniyetinin Çin Kültürü Üzerine Etkileri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2023.
60. Patel, Youshaa. “‘Whoever Imitates a People Becomes One of Them’: A Hadith and its Interpreters”. Islamic Law and Society 25/4 (Ekim 2018), 359-426.
61. Râfiî, Mustafa Sâdık. Târîhu âdâbi’l-Arab. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1394/1974.
62. Reşid Rızâ, Muhammed. Tefsîrü’l-menâr. 12 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kitâb, 1410/1990.
63. Seâlibî, Ebû Zeyd el-Cezâirî. el-Cevâhirü’l-hisân fî tefsîri’l-Kurʾân. thk. Ali Muhammed Muavvaz - Adil Ahmed Abdülmevcûd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1411/1997.
64. Sehârenpûrî, Halil b. Ahmed b. Mecid. Bezlü’l-mechûd fî halli Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Zekeriyyâ b. Yahya el-Kandehlevî. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1437/2006.
65. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman. ed-Dav’ü’l-lâmiʻ. 6 Cilt. Beyrut : Dâru’l-Mektebeti’l-Hayat, 1431/2009.
66. Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn et-Tettevî. Fethu’l-vedûd bi-şerhi Süneni Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Zeki el-Hûlî. 4 Cilt. Medine: Mektebetü Advâi’l-Menâr, 1431/2010.
67. Şahyar, Ayşe Esra. “Hadis ve Aktüel Yorum: Tirmizî Şerhlerine Göre Erîke Hadisi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 20/2 (2022), 245-269.
68. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-evsât. thk. Mahmûd b. Ahmed et-Tahhân. 10 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Maârif, 1405/1985.
69. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-kebîr. thk. Hamdi Abdülmecid es-Selefî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1404/1984.
70. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd. Müsnedü Ebî Dâvûd et-Tayâlisî. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türki. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1420/1999.
71. Taşköprizâde Ahmed Efendi. Miftâhu’s-saʿâde ve misbâhu’s-siyâde. thk. Abdülvehhâb Ebü’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadise, 1388/1968.
72. Tîbî, Ebû Muhammed Hüseyn b. Abdillâh. Şerhu’t-Tîbî alâ Mişkâti’l-Mesâbîh. thk. Abdülgaffâr Muhibbullah. 13 Cilt. Karaçi: İdaretü’l-Kur’ân ve’l-Ulumi’l-İslâmiyye, 1412/1992.
73. Tûribiştî, Ebû Abdullah Hasan b. Yusuf. Kitâbü’l-müyesser fî şerhi Mesâbihi’s-sünne. thk. Abdülhamid Ahmed Yusuf el-Hindâvî. 4 Cilt. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1429/2008.
74. Türcan, Zişan. Gelişimi İtibarıyla Temel Hadis Terimleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.
75. Uğur, Mücteba. Hadis İlimleri Edebiyatı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
76. Ünügür Tekin, Peyman. “Düşüncedeki Değişimi Hadis Şerhleri Üzerinden Okumak: Mahremiyet Algısındaki Değişim Örneği”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (2024), 1090-1113.
77. Yûnînî, Ebü’l-Feth Musa b. Muhammed b. Abdullah. Zeylü Mir’âti’z-zamân. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1373/1954.
78. Yıldırım, Selahattin. “Fadlullah b. Hasan et-Tûribiştî’nin el-Müyesser Fî Şerhi Mesâbîhi’s-Sünne Adlı Eserinde Hadis Şerh Metodu”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2021), 312-338.
79. Yiğit, İsmail. Memlükler. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2015.
80. Karagözoğlu, Mustafa Macit vd. Hadis Şerh Literatürü 1. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020. Sebîlürreşâd Mecmuası. Proje yürütücüsü M. Ertuğrul Düzdağ. Haz. İskender Türe. İstanbul: Bağcılar Belediye Başkanlığı, 2016.
81. Zağdîdî, Mehdî. “el-Hıdr Hüseyn: Şeyhu’l-Ezher ellezî kaddeme istikâletehû li-ʿAbdinnâsır”. Al Jazeera Blogs. 2 Nisan 2023. (Erişim 02.01.2026). https://www.aljazeera.net/blogs/2023/4/2/شيخ-الأزهر-الزيتوني-محمد-الخضر-حسين