Looking at the Republic of Türkiye and the 1970s Through the Lens of Hadīth: Mustafa Uysal’s Îzahlı Mişkâtü’l-Mesâbîh Tercümesi

Öz

This article examines the first known Turkish translation and commentary of Mishkāt in Republican Türkiye: entitled “Îzahlı Mişkâtü’l-Mesâbîh Tercümesi” (Annotated Translation of Mis̲h̲kāt al-Masābīḥ). The work was written by Mustafa Uysal (d. 2008), the Central Preacher of Konya, known as Yörük Hoca in his hometown of Konya. Although it is an incomplete commentary, it is significant because – unlike classical commentaries – it frequently touches upon contemporary issues of its time and contains important records regarding the social, religious, and scholarly life of Türkiye before 1980. Considering that hadith commentaries allow for new and different interpretations based on the time and context in which they are found, Uysal’s “explanatory translation” should be described as a valuable commentary containing rich examples. In our study, first, to better understand the background of the commentary, the life and works of the author/commentator Mustafa Uysal are briefly introduced, and then the aforementioned work is examined; the work has been evaluated in terms of its general characteristics, methodology, sources, and noteworthy aspects, both in terms of form and content. For this purpose, text analysis, one of the qualitative research methods, was used. In conclusion, it has been determined that Uysal, a religious scholar who lived in Republican Türkiye, not only contributed to scholarly knowledge with this work, which can be considered the essence of his writings, but also produced a document-memoir that sheds light on important events of his time.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Commentary
• Translation
• Mishkāt
• Masābīh
• Mustafa Uysal

Etik Beyan

This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/ublished sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.

Cumhuriyet Türkiyesi’ne ve 1970’lere Hadislerle Bakmak: Mustafa Uysal’ın Îzahlı Mişkâtü’l-Mesâbîh Tercümesi Adlı Eseri

Öz

Bu makale, Cumhuriyet Türkiyesi’ndeki bilinen ilk Türkçe Mişkât tercümesi ve şerhi Îzahlı Mişkâtü’l-Mesâbîh Tercümesi adlı çalışmayı ele almaktadır. Eser, memleketi Konya’da Yörük Hoca diye bilinen Konya Merkez Vaizi Mustafa Uysal (ö. 2008) tarafından kaleme alınmıştır. Tamamlanamamış bir şerh olmasına rağmen -klasik şerhlerden farklı olarak- sıklıkla devrindeki güncel meselelere temas etmesi ve 1980 öncesi Türkiyesi’nin ictimaî, dinî ve ilmî hayatına dair önemli kayıtlar barındırması sebebiyle önem arz etmektedir. Hadis şerhlerinin, içinde bulunulan zaman ve zeminden hareketle yeni ve farklı yorumlara imkân sağladığı gerçeği göz önüne alındığında Uysal’ın “izahlı tercüme”sinin zengin örnekler barındıran kıymetli bir şerh olduğu söylenmelidir. Çalışmamızda önce, şerhin arka planının daha iyi anlaşılması için, yazar/şârih Mustafa Uysal’ın hayatı ve eserleri kısaca tanıtılmış, ardından mevzubahis çalışma; şekil ve muhteva açısından genel özellikleri, yöntemi, kaynakları ve dikkat çeken yönleriyle değerlendirilmiştir. Bunun için nitel araştırma yöntemlerinden biri olan metin tahlili (analizi) tekniğinden yararlanılmıştır. Sonuç olarak, Cumhuriyet Türkiyesi’nde yaşamış bir din âlimi olan Uysal’ın, eserlerinin özü denilebilecek söz konusu çalışmasıyla ilmî birikime sunduğu katkı yanında devrinin mühim hadiselerine ışık tutan bir belge-hatırat ortaya koyduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Şerh
• Tercüme
• Mişkât
• Mesâbîh
• Mustafa Uysal

Etik Beyan

Bu çalışmada, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs ‘amme’ştehera mine’l-ehâdîs ‘alâ elsineti’n-nâs. 1-2. thk. Yûsuf b. Mahmûd el-Hâc Ahmed. Dımaşk: Mektebetü’l-İlmi’l-Hadîs, 1422/2001.
2. Ağırman, Cemal. “Müksirûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/532-533. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
3. Ali el-Kârî. Nûrüddîn Alî b. Sultân el-Herevî. el-Masnû‘ fî ma ‘rifeti’l-hadîsi’l-mevzû‘ (el-Mevzû‘âtü’s-suğrâ). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1398/1978.
4. Ali el-Kârî, Nûrüddîn Alî b. Sultân el-Herevî. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. 1-11. thk. eş-Şeyh Cemâl Îtânî. Beyrut: Dârul-Kütübi’l-İlmiyye, 1428/2007.
5. Büyükkörükçü, Muhammed Tahir. “Büyükkörükçü, Tahir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/231-232. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
6. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı: Çeşitleri - Özellikleri - Faydalanma Usulleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2008.
7. Çakan, İsmail Lütfi. Hayat Mektebinden Notlar: Hatıralar - Değerlendirmeler. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2019.
8. Çakır, Mesut. “Begavî’nin Mesâbîhu’s-sünne’si Özelinde Bir Satır Arası Okuma Denemesi”. HADITH 15 (Aralık 2025), 253-282.

9. Çetin, İsmail. Tahkîm-i Sâdât Şerh-i Mişkât. 1-3. Isparta: Dilara Yayınları, 1995-96.
10. Efendioğlu, Mehmet. “Şerh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/559-560. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
11. Demirci, Selim. “el-Hatîb et-Tebrizî ve Mişkâtü’l-Mesâbîh’i Üzerine”. Hadis Tetkikleri Dergisi 12/2 (Aralık 2014), 95-113.
12. Demirci, Selim. Kriz Döneminde Hadis ve Yorum: Haçlı ve Moğol Saldırıları Gölgesinde Hadis Âlimleri. Ankara: İlem Yayınları, 2020.
13. Demirci, Selim. İslamcı Dergilerde Hadis Tartışmaları: Meseleler, Dönemler ve İsimler. Ankara: İlem Yayınları, 2022.
14. Efe, Ahmet. “Fıkıh Din Midir?”, REYHAN 30 (2013/2), 28-30.
15. Hâcî Halîfe, Mustafâ b. Abdillâh el-Kostantînî. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 1-2. nşr. M. Şerefüddîn Yaltkaya - Kilisli Rif‘at Bilge. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts..
16. Hatîb et-Tebrîzî, Veliyyüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh. Mişkâtü’l-Mesâbîh. 1-3. thk. Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1985.
17. Hatîb et-Tebrîzî, Veliyyüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh. Mişkâtü’l-Mesâbîh. 1-3. thk. Sa‘îd Muhammed el-Lehhâm. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1431-1432/2010.
18. Hatîb et-Tebrîzî. Mişkâtu’l-Mesâbîh. 1-6. çev. Hanifi Akın. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2013-2018. İbn Cemâa, Bedrüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm. İslâmî Gelenekte Eğitim Ahlâkı. çev. Muhammet Şevki Aydın. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
19. Karabulut, Ethem. “Ahmed Naim’in Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler Bağlamında Hadis Yorumculuğu -Tecrîd-i Sarîh Özelinde-”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/1 (Haziran 2024), 147-172.
20. Karagözoğlu, Mustafa Macit. “Hadis Şerhine Panoramik Bir Bakış”. Hadis Şerh Literatürü I. ed. Mustafa Macit Karagözoğlu. 19-52. İstanbul: İFAV Yayınları, 2020.
21. KOVAH, Konya’nın Velileri Alimleri ve Hocaları, “Mustafa Uysal Hoca”. Erişim 11 Kasım 2025. https://konyaninalimvehocalari.konyacami.com/mustafa-uysal-hoca
22. Kurucu, Ali Ulvi. Üstad Ali Ulvi Kurucu Hatıralar-1. haz. M. Ertuğrul Düzdağ. İzmir: Kaynak Yayınları, 2007. Sehâvî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân. el-Makâsıdü’l-hasene fî beyâni kesîrin mine’l-ehâdîsi’l-müştehire ‘ale’l-elsine. thk. Muhammed Osmân el-Huşt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1405/1985.
23. Şahin, Bekir. “Sultan’ül Vâizîn Tahir Büyükkörükçü”. Şehir ve Alimleri Sempozyum Kitabı. 197-214. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Kültür Yayınları, 2017.
24. Uysal, Mustafa. İslâmda Evliya Meselesi ve Hârikalar. Konya: Uysal Yayınları, 1970.
25. Uysal, Mustafa. İslâma Sokulan Bid’at ve Hurâfeler. 1-3. Konya: Uysal Yayınları, ts..
26. Uysal, Mustafa. Îzahlı Mişkat-El-Mesabîh Tercümesi. 1-2. Konya: Uysal Yayınları, ts..
27. Yavuz, Yunus Vehbi. İslâmda Zekât Müessesesi. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası, 1972.