Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Kızılbaş İmgesi ve Kimlik Tasnifleri
Öz
Bu makale, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme ’sinde Kızılbaşlara dair tasvirleri metin merkezli bir yaklaşımla ele almaktadır. Çalışmanın amacı, eserde Kızılbaşların hangi kavramlar, sıfatlar ve anlatı kalıpları aracılığıyla tanımlandığını ortaya koymak ve bu dilin onları Osmanlı toplumsal ve siyasal düzeni içinde nasıl bir konumda sunduğunu incelemektir. Bu çerçevede Seyahatnâme, yalnızca gözleme dayalı bilgi aktaran bir eser olarak değil, toplumsal grupları adlandıran, sınıflandıran ve onlara belirli anlamlar yükleyen bir anlatı metni olarak değerlendirilmektedir. İnceleme, eserin farklı ciltlerinde Kızılbaşlara dair doğrudan ve dolaylı ifadelerin taranmasına dayanmaktadır. Metinde tekrar eden kavramlar, nitelemeler ve anlatı örüntüleri belirli temalar altında toplanmış elde edilen veriler daha sonra tarihsel söylem analizi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu okuma, Kızılbaş imgesinin başlıca dört düzlemde kurulduğunu göstermektedir. Bunlar, dinî ve itikadî bakımdan mesafe içeren nitelemeler, ahlaki ve kültürel çağrışımlar, siyasî sadakat ve güvenlik etrafında şekillenen değerlendirmeler ile sınır bölgeleri ve “Acem tarafı” üzerinden kurulan mekânsal ilişkilendirmelerdir. Bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde, Seyahatnâme’de Kızılbaşların yalnızca farklı bir toplumsal kesim olarak anılmadığı, aynı zamanda inanç, düzen ve sadakat bağlamında belirli bir mesafe çerçevesinde ele alındığı görülmektedir. Böylece metin, bir topluluğu yalnızca betimlemekle kalmamakta, onu belirli bir değerler çerçevesi içinde tanımlayan ve konumlandıran bir dil de kurmaktadır. Bu yönüyle çalışma, anlatı kaynaklarının yalnızca aktardıkları bilgiler bakımından değil, toplumsal kimlikleri hangi kavramlar ve hangi temsil biçimleri üzerinden kurdukları bakımından da incelenmesi gerektiğini göstermeyi amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Representations of the Qizilbash and Identity Classifications in Evliya Çelebi’s Seyahatnâme
Öz
This article examines the depictions of the Qizilbash in Seyahatnâme by Evliya Çelebi through a text-centered approach. The aim of the study is to identify the concepts, descriptors, and narrative patterns through which the Kızılbaş are represented in the text, and to analyze how this language situates them within the social and political framework of the Ottoman order. In this respect, the Seyahatnâme is considered not merely as a work conveying observational information, but as a narrative text that names, classifies, and assigns meanings to social groups. The analysis is based on a systematic examination of both direct and indirect references to the Kızılbaş across different volumes of the work. Recurring concepts, descriptions, and narrative patterns are grouped under specific thematic categories, and the findings are subsequently evaluated within the framework of historical discourse analysis. This reading demonstrates that the image of the Kızılbaş is constructed along four principal dimensions: descriptors that signal a religious and doctrinal distance, moral and cultural associations, evaluations shaped by concerns of political loyalty and security, and spatial associations linked to border regions and the “Persian side.” Taken together, these elements indicate that the Kızılbaş in the Seyahatnâme are not presented merely as a distinct social group, but are situated within a framework that reflects a certain distance in terms of belief, order, and loyalty. In this way, the text does more than describe a community it also establishes a language that defines and positions it within a particular system of values. From this perspective, the study aims to show that narrative sources should be analyzed not only for the information they provide, but also for the ways in which they construct social identities through specific concepts and modes of representation.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.
