The Right to Health With Its National and International Dimensions

Yıl 2024, Cilt: 7 Sayı: 13 , 77 - 115 , 27.03.2026

B. İzzet Taşcı

https://doi.org/10.59162/tihek.1446038

https://izlik.org/JA85ZH42NL

Öz

The right to health has an international character within the framework of the international agreements to which we are a party and the international organizations of which we are members.Within the concept of the right to health; included in maintaining good wellness in a broad sense, receiving treatment when sick, living in a healthy environment, access to healthy food and water, healthy housing conditions, patient rights, obligations of healthcare personnel towards patients. The right to health also contains within this framework procedures for resolving grievances experienced through administrative and judicial authorities. Considering that one of the main aim of human rights is the right to be treated with dignity, it can be expressed that the right to health is also fundamental in terms of human selfrespect.
The state has positive obligations towards its citizens regarding the right to health. In this context, the State has duties and obligations to ensure that its citizens receive health services without discrimination under an effective Social Security protection.
The main aim of this study is to clarify how the right to health is handled in national and international jurisdictions and how it is interpreted in the literature. In our study; a literature review was conducted, national and international court decisions were examined, and solution suggestions were included on what could be done to reduce claims of violation of the right to health within the framework of both national and supranational legislation.

Anahtar Kelimeler

Human Rights , Right to Health , Positive Obligations , Social Security , Healthcare

ULUSAL VE ULUSLARARASI BOYUTLARI İLE SAĞLIK HAKKI

https://izlik.org/JA85ZH42NL

Öz

Sağlık hakkı, tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmeler ve üyesi olduğumuz uluslararası kuruluşlar çerçevesinde uluslararası bir nitelik arz etmektedir. Sağlık hakkı kavramının içerisinde; geniş manada sağlıklı olmayı sürdürme, hastalanınca tedavi görme, sağlıklı çevrede yaşama, sağlıklı gıda ve suya erişim imkânları, sağlıklı barınma koşulları, hasta hakları, sağlık personelinin hastalara karşı yükümlülükleri ve bu çerçevede yaşanan mağduriyetlerin idari ve yargısal merciler vasıtasıyla giderilmesi prosedürleri de yer almaktadır. İnsan haklarının temel amaçlarından birisinin de insan onuruna yakışır bir muamele görme hakkı olduğu dikkate alındığında, sağlık hakkının da insan onuru açısından temel nitelikte olduğu ifade edilebilir.
Devletin, sağlık hakkı konusunda kendi vatandaşlarına karşı pozitif yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu çerçevede Devletin, etkin bir Sosyal Güvenlik koruması altında, vatandaşlarının ayrımcılığa uğramadan sağlık hizmeti alması konusunda görev ve yükümlülükleri vardır.
Bu çalışmamızın temel amacı, sağlık hakkının ulusal ve uluslararası yargı mercilerinde nasıl ele alındığı, literatürde nasıl yorumlandığı konusuna açıklık getirmektir. Çalışmamızda; literatür taraması yapılmış, ulusal ve uluslararası mahkeme kararları incelenmiş, gerek ulusal ve gerekse uluslararası mevzuat çerçevesinde, sağlık hakkı ihlali iddialarının azaltılabilmesi için neler yapılabileceği konusunda da çözüm önerilerine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İnsan Hakları , Sağlık Hakkı , Pozitif Yükümlülük , Sosyal Güvenlik , Sağlık Hizmeti

Etik Beyan

Etik ilkelere uygun hazırlanmıştır.

Destekleyen Kurum

YOK

Teşekkür

YOK

Kaynakça

• Adalet Bakanlığı (2015). Tematik Bilgi Notu Sağlık, Ankara: Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü İnsan Hakları Daire Başkanlığı.
• Akçay, B. (2011). Aday Ülke Statüsü Kazanımı Sonrasında Türkiye’nin Avrupa Birliği ile Ekonomik Entegrasyonu: Koşullar ve Kısıtlar, Maliye Dergisi, 160, 2-27.
• Akıllıoğlu, T. (1995). İnsan Hakları -I- Kavram, Kaynaklar ve Koruma Sistemleri, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İnsan Hakları Merkezi Yayınları.
• Alçın, A. A. (2022). Türk Hukukunda Kişisel Sağlık Verileri ve İdarenin Kişisel Sağlık Verilerini Koruma Yükümlülüğü, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 13(51), 365-410.
• Algan, B. (2007). Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması, Ankara: Seçkin Yayınları.
• Anayasa Mahkemesi (1991). 17.01.1991, E.1990/27, K.1991/02, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/1991/2?Esas- No=1990%2F27 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2010). 16.07.2010, E.2010/29, K.2010 /90, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2010/90?EsasNo= 2010%2F29 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2011). 06.01.2011, E.2010/58, K.2011/8, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/02/20110226-12.htm adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2013). 03.10.2013, E.2012/103, K.2013/105, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2013/105?EsasNo= 2012%2F103 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2014). 07.11.2014, E.2014/61, K.2014/166, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2014/166?EsasNo= 2014%2F61 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2020). 15.12.2020, BN:2017/17652, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2017/17652 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2021). 20.10.2021, BN:2018/19824, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2018/19824 adresinden alındı.
• Anayasa Mahkemesi (2024). Görev ve yetkileri-Bireysel başvuru, 22 Ocak 2024 tarihinde Anayasa Mahkemesi: https://www.anayasa.gov.tr/tr/mahkeme/gorev-ve-yetkileri/bireysel-basvuru/adresinden alındı.
• Arıcı, K. (2015). Türk Sosyal Güvenlik Hukuku, Ankara: Gazi Kitabevi.
• Arslan, K. O. (2015). Bir Temel Hak Olarak Sağlık Hakkı, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19 (1-2), 35-59.
• Avrupa Birliği (2002). Hasta Haklarına İlişkin Avrupa Statüsü, 08 Ocak 2024 tarihinde Adana İl Sağlık Müdürlüğü: htpp://dosyaism.saglik.gov.tr/Eklenti/65202/0/hasta-haklari-avrupa- statusupdf.pdf adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2002). Calvelli and Ciglio v. İtaly, 17.01.2002, 32967/96, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=001-60329 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2005). Pentiacova and Others v. Moldova, 04.01.2005, 14462/03, 05 Nisan 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-67997 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2006a). L.L. v. France, 10.10.2006, 7508/02, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-3113 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2006b). Jalloh v. Germany, 11.07.2006, 544810/00, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-76307 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2008). I. v. Finland, 17.07.2008, 20511/03, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=001-87510 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2009). K.H. and Others v. Slovakia, 28.04.2009, 32881/047508/02, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=002-2469 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2010a). Oyal v. Turkey, 23.03.2010, 4864/05, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-162088 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2010b). Dees v. Hungary, 09.11.2010, 2345/06, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-101647 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2014). Brincat and Others v. Malta, 24.07.2014, 60908/08, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=001-169141 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2015a). Asiye Genç v. Turkey, 27.01.2025, 24109/07, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-154698 adresinden alındı.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2015b). Elberte v. Latvia , 13.01.2015, 61243/08, 15 Ocak 2024 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: https://hudoc.echr.coe.int/tur?i=001-163024 adresinden alındı.
• Aydın, F. (2014). Avrupa Sosyal Şartı, Ankara: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Yayınları.
• Asher, J. (2004). Right to Health a Resource Manual for NGO’s, London: Commonwealth Medical Trust, Birleşmiş Milletler (2024a). United Nations Human Rights Council, 05 Nisan 2024 tarihinde Birleşmiş Milletler: https://www.ohchr.org/en/hrbodies/hrc/home adresinden alındı.
• Birleşmiş Milletler (2024b). About The Right to Health and Human Rights, 05 Nisan 2024 tarihinde Birleşmiş Milletler: https://www.ohchr.org/en/special-procedures/sr-health/ about-right-health-and-human-rights adresinden alındı.
• Boyar, O. (2009). Sağlık Hakkı, Sağlık Hukuku’nda Dünyadaki Son Gelişmeler, s.284-285, İstanbul: Roche Yayınları.
• Bozkurt, E. (2008). İnsan Hakkı Olarak Sağlık Hakkı, Sağlık Hukuku Kurultayı 1-3 Kasım 2007, s.13-18, Ankara: Ankara Barosu Yayınları.
• Bulut, N. (2009). Sanayi Devriminden Küreselleşmeye Sosyal Haklar, İstanbul: 12 Levha Yayınları.
• Cavlak, H., Bostancıoğlu, D. (2015). Avrupa Birliğine Uyum Sürecinde Türkiye’deki Sağlık ve İnsan Hakları, International Anatolia Academic On Line Journal, Social Science, 2(2), 27-42.
• Çağlar, S. (2012). Engellilerin Erişilebilirlik Hakkı ve Türkiye’de Erişebilirlilikleri, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 61 (2). 541-598.
• Danıştay 15. Dairesi (2015). 13.10.2015, E.2013/2969, K.2015/5931, 05 Ocak 2024 tarihinde Türk Diş Hekimleri Birliği: https://www.tdb.org.tr/tdb/v2/ekler/Danistay_15.Daire_ E2013_2969_K2015_5931.pdf adresinden alındı.
• Danıştay 15 Dairesi (2017a). 24.04.2017, E.2013/2616, K. 2017/1913, 05 Ocak 2024 tarihinde Danıştay: https://karararama.danistay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Danıştay 15 Dairesi (2017b). 28.11.2017, E.2016/753, K.2017/6983, 05 Ocak 2024 tarihinde Danıştay: https://karararama.danistay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Dericiler; Ö. Y. (2014). AİHM İçtihatları Çerçevesinde Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkı Bağlamında Sağlık Hakkının Korunması, 6. Sosyal İnsan Hakları Sempozyumu Kasım 2014 Bildiriler Kitabı, s.367-384, İstanbul: Petrol-İş Sendikası Yayınları.
• Dışişleri Bakanlığı (2024a). Dünya Sağlık Teşkilatı (WHO), 05 Ocak 2024 tarihinde Dış İşleri Bakanlığı: https://www.mfa.gov.tr/who.tr.mfa adresinden alındı.
• Dışişleri Bakanlığı (2024b). İnsan-Hakları, 05 Ocak 2024 tarihinde Dış İşleri Bakanlığı: https://www.mfa.gov.tr/insan-haklari adresinden alındı.
• Dışişleri Bakanlığı (2024c). Avrupa Konseyi, 05 Ocak 2024 tarihinde Dış İşleri Bakanlığı: https://www.mfa.gov.tr/avrupa-konseyi adresinden alındı.
• Doğramacı, Y. G. (2017). Sağlık Uygulama Tebliğinin Hekim ve Hasta Haklarına Etkisi, VI. Sağlık Hukuku Kurultayı 6-7 Kasım 2015, s. 193-214, Ankara: Ankara Barosu Yayınları.
• Döner, A., Kelek, M. (2015). Negatif Yükümlülükler Açısından Sağlık Hakkı, Erzincan Üniversitesi Hukuk fakültesi Dergisi, 19 (3-4), 3-21.
• Dünya Sağlık Örgütü (2006). Constitution of The Word Health Organization, Basic Documents, Forty-Fifth Edition, Supplement, October 2006, 06 Nisan 2024 tarihinde Dünya Sağlık Örgütü: https://www.who.int/governance/eb/who_constitution_en.pdf adresinden alındı.
• Dünya Sağlık Örgütü (2007). Sağlık ve İnsan Hakları Üzerine 25 Soru 25 Cevap, (Çeviren: Nazmi Zengin), Geneva, Switzerland: Dünya Sağlık Örgütü ve Toplum Sağlığı Araştırma ve Geliştirme Merkezi Derneği Yayınları.
• Dünya Tabipler Birliği (2024). World Medical Association, Right to Health: An Inclusive Right for All, 05 Nisan 2024 tarihinde Dünya Tabipler Birliği https://www.wma.net/what-wedo/human-rights/right-to-health/#:~:text=The%20right%20to%20health%20is,to%20 health%2Drelated%20education%20and adresinden alındı.
• Er, Ü. (2008). Sağlık Hukuku, Ankara: Savaş Yayınevi.
• Ertan, İ. M. (2012). Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunda Sağlık Hakkı ve Etkinleştirilmesi, Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gevers, S. (2004). The Right to Health Care, European Journal of Health Law, 11(1), 29-34.
• Gözler, K. (2020a). İnsan Hakları Hukukuna Giriş, Bursa: Ekin Basın Yayın Dağıtım.
• Gözler, K. (2020b). İnsan Hakları Hukuku, Bursa: Ekin Basın Yayın Dağıtım.
• Gözübüyük, A. Ş. (1998). Anayasa Hukuku, Ankara: Turhan Kitabevi.
• Gülfidan, O.S. (2021). Yaşan Hakkı Bakımından Devletin Yükümlülükleri, Ankara: Yetkin Yayınları.
• Hakeri, H. (2007). Tıp Hukuku, Ankara: Seçkin Yayınları.
• Hammonds, R. (2021). Protecting The Right to Health Through Inclusive and Resilient, Strazbourg: The Council of Europe Commissioner for Human Rights.
• Hunt, P., Backman, G. (2008). Health Systems and the Right to the Highest Attainable Standard of Health, Health and Human Rights, 10 (1), 81-92.
• Kalabalık, H. (2009). İnsan Hakları Hukuku, Ankara: Seçkin Yayınları.
• Kalkan, M. (2021). Sosyal Politika Açısından Almanya’da Emek Piyasasının Organizasyonu, Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kanadoğlu, K., Bozkurt, K. (2020). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uluslararası Hukuk Ekseninde Sağlık Hakkı, Prof. Dr. Metin Günday Armağanı, s.575-594, Ankara: Atılım Üniversitesi Yayınları.
• Karakul, S. (2016). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında Sağlık Hakkı – I, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(2), 169-206.
• Kombe, J. F. K. (2008). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Pozitif Yükümlülükler, (Çeviren: Özgür Heval Çinar ve Abdulcelil Kaya), Belçika: Avrupa Konseyi Yayınları.
• Kök, A. N. (2018). İnsan Hakları ve Biyotıp Sözlemesi’nin Uygulanmasında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi, 1(1), 147-162.
• Kutluer E. (2019). Hastanın Tedavi Olma Hakkı ve Hekimin Tedavi Özgürlüğü, Yüksek Lisans Tezi, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öncü, G. A. (2019): Özel Yaşama ve Aile Yaşamına Saygı Hakkı Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi – 8, Ankara: Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi Yayını.
• Resmî Gazete (1945). 24.08.1945, 6002, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/6092.pdf adresinden alındı.
• Resmî Gazete (1947). 17.06.1947, 6634, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/6634.pdf adresinden alındı.
• Resmî Gazete (1949). 27.05.1949, 7217, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/7217.pdf adresinden alındı.
• Resmî Gazete (1954). 19.03.1954, 866229, Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/8662.pdf adresinden alındı.
• Resmî Gazete (1989). 14.10.1989, 20312, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/20312.pdf adresinden alındı.
• Resmî Gazete (2003). 11.08.2003, 25196, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2003/08/20030811.htm#3 adresinden alındı.
• Resmî Gazete (2004). 20.04.2004, 25439, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/04/20040420.htm adresinden alındı.
• Resmî Gazete (2007). 09.04.2007, 26488, 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2007/04/20070409-1.htm adresinden alındı.
• Resmî Gazete (2019). 21.06.2019, 30808 29 Ocak 2024 tarihinde Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/fihrist?tarih=2019-06-21 adresinden alındı.
• Sağlık Bakanlığı (2024). Sağlık-Bakanlığı’nın 2024 Yılı Bütçesi TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda, 05 Ocak 2024 tarihinde Sağlık Bakanlığı: https://www.saglik.gov.tr/TR-100631/ saglik-bakanliginin-2024-yili-butcesi-tbmm-plan-ve-butce-komisyonunda.html adresinden alındı.
• Savcı, B. (1980). Yaşam Hakkı ve Boyutları, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• SMA Benimle Yürü Derneği (2024). Zolgensma Hakkında Sıkça Sorulan Sorular, 05 Ocak 2024 tarihinde SMA Benimle Yürü Derneği: https://smabenimleyuru.org.tr/zolgensma-hakkinda- sikca-sorulan-sorular/ adresinden alındı.
• Şahbaz, İ. (2009). Bir Sosyal Hak Olarak Sağlık Hakkı, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 86, 405-424.
• Tacir, H. (2011). Hastanın Kendi Geleceğini Belirleme Hakkı, İstanbul: Oniki Levha Yayınları.
• Tanör, B. (1978). Anayasa Hukukunda Sosyal Haklar, İstanbul: May Yayınları.
• Temiz, Ö. (2013). Türk Hukukunda Sağlık Hakkı ve Bir Kamu Hizmeti Olarak Sağlık, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Uyar, L. (2006). Birleşmiş Milletler’de İnsan Hakları Yorumları, İnsan Hakları Komitesi ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, 1981-2006, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Uzak, A., Altuntaş M. (2007). İnsan Hakları Nedir? Temel Bilgiler ve Türkiye’de İnsan Hakları Alanında Yaşanan Gelişmeler, Ankara: Başbakanlık Yayını.
• Üzeltürk, S. T. (2012). Anayasa Hukuku Açısından Sağlık Hakkı (Ulusal ve Uluslararası Boyutuyla), İstanbul: Legal Yayıncılık.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (2001). 04.04.2001, E.2001/4-333, K.2001/335, 08 Ocak 2024 tarihinde Yargıtay: https://karararama.yargitay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (2009). 23.12.2009, E.2009/4-471, K.2009/578, 08 Ocak 2024 tarihinde Yargıtay: https://karararama.yargitay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (2015a). 05.05.2015 E.2014/9758, K.2015/9951, 08 Ocak 2024 tarihinde Yargıtay: https://karararama.yargitay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (2015b). 29.06.2015, E.2015/8250, K.2015/15016, 08 Ocak 2024 tarihinde Yargıtay: https://karararama.yargitay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (2019). 18.06.2019, E.2015/3898, K.2019/693, 08 Ocak 2024 tarihinde Yargıtay: https://karararama.yargitay.gov.tr/ adresinden alındı.
• Yaylacı, N. (2021). Uluslararası Hukukta Sosyal Hakların Dava Edilebilirliği Bağlamında Sağlık Hakkı, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yener, N. Ö., Bayün, S. (2017). İnsan Hakları ve Anayasal Sağlık Hakları Çerçevesinde SUT Uygulamaları, VI. Sağlık Hukuku Kurultayı 6-7 Kasım 2015, s.169-182, Ankara: Ankara Barosu Yayınları.