SAYIŞTAYLARIN DENETIM FAALİYETLERİNDE KAMUDA ÇOCUKLARIN KORUNMASI ODAKLI İYİ UYGULAMA ESASLARI

Öz

Toplumsal yapıyı oluşturan çocukların korunması, bireylerin, ailenin ve toplumsal yapının güçlendirilmesinin yanı sıra devletin devamlılığı ve insan haklarına dayalı devlet anlayışının sürdürebilirliği açısından da kamuda yönetilmesi gereken bir alandır. Literatürde, çocukların korunması alanına ilişkin yapılmış çalışmalara rastlanılmakla birlikte, kamu yönetimlerinin yüksek denetim kurumları olarak bilinen Sayıştayların bu alanda üstlenmiş oldukları rol ve sorumluluklar ile bu kurumların denetim uygulamaları hakkında yeterli bilgiler mevcut değildir. Bu nedenle çalışmanın amacı, kamuda çocukların korunması alanında Sayıştayların rol ve sorumluluklarını değerlendirmek, tespit edilmiş ülke Sayıştaylarının denetim uygulamalarında çocukların korunması alanının hangi boyutları itibarıyla ele alındığını analiz etmektir. Çalışma, söz konusu denetim uygulamalarına dayalı olarak kamuda çocukların korunması alanında göz ardı edilmemesi gereken iyi yönetim uygulama esaslarını tespit etmeyi, ayrıca bu alanda ülke Sayıştayları tarafından yapılmış denetim çalışmalarının ülkemizin literatür bilgisine dâhil edilmesine katkıda bulunmayı da hedeflemektedir. Çalışmanın sonucunda, Sayıştayların, kamu kaynağının yönetildiği ve kullanıldığı bir alan olarak çocukların korunması ile ilgili mevzuata uygunluk denetimlerini yaptıkları; çocuk işçiliği ve çocuk yoksulluğu ile mücadelenin yönetilmesi, çocukların akran zorbalığından korunması, çocuklar için internet güvenliğinin sağlanması, çocuk koruma sistemlerindeki yapıların performansının değerlendirilmesi, çocukların kötü muameleden korunması, çocukların korunması uygulamalarına cinsiyet temelinde bakılması gibi farklı boyutlar üzerinden performans denetim uygulamaları gerçekleştirdikleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sayıştay
• Çocuk Koruma
• Denetim
• İnsan Hakları
• Aile

Good Practice Essentials On The Protection of Children In Supreme Audit Institutions’s Audit Activities

Öz

Protection of children is an area that needs to be managed in terms of strengthening individuals, families and social structure, as well as the continuity of the state and the sustainability of the state understanding based on human rights. There are studies and resources on the protection of children in the literature, however there are not enough studies about the roles and responsibilities of the Supreme Audit Institutions (SAIs) and their audit practices in this field. Thus, the aim of this paper is to discuss the roles and responsibilities of the SAIs in the field of protection of children in public administration, and to analyze in detail which dimensions of this field are addressed within the SAIs’ audit practices identified. The study also aims to identify the essentials of good management practice that should not be ignored in the field of protecting children in the public sector, and to include the audit studies of different SAIs identified into our country's literature accumulation. As a result of the study, it is concluded that SAIs carry out compliance audits regarding the protection of children as an area where public resources are managed and used. In addition to this, SAIs carry out performance audit practices in public administration in the field of protection of children with different dimensions as follow: managing the fight against child labor and child poverty, protecting children from peer bullying, ensuring internet security for children, evaluating the performance of structures in child protection systems, protecting children from maltreatment, and looking at protection of children on a gender basis etc.

Anahtar Kelimeler

• Supreme Audit Institution
• Child Protection
• Audit
• Human Rights
• Family

Kaynakça

1. Acar YB ve diğerleri, Türkiye’de Çocuk Koruma Sistemi: Sorunlar ve Savunu Alanları (Uluslararası Çocuk Merkezi 2018) https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/191983/ mod_resource/content/0/Cocuk%20Koruma%20Sistemi%20sorunlar%20ve%20savunu%20 alanlari.pdf erişim 3 Ocak 2025.
2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2023-2028 Türkiye Çocuk Hakları Strateji Belgesi ve Eylem Planı (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı 2022) https://www.aile.gov.tr/media/132816/turkiye-c-ocuk-haklari-strateji-belgesi-ve-eylem-plani-2023-2028-dijital.pdf erişim 3 Ocak 2025.
3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2023 Yılı Faaliyet Raporu (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı 2024) https://www.aile.gov.tr/media/160427/faaliyet-raporu-2023.pdf erişim 3 Ocak 2025. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Türkiye’de Çocuklara Yönelik Koruyucu ve Önleyici Politikaları Değerlendirme Çalıştayı Raporu (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı 2017) https:// www.aile.gov.tr/media/2498/turkiye-de-cocuklara-yonelik-koruyucu-ve-onleyici-politikalari-degerlendirme-calistayi-raporu.pdf erişim 3 Ocak 2025.
4. Aktan CC ve İnce M, ‘Yüksek Denetim Kurumlarının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı’ (2025) 32 Denetişim Dergisi 77–95. Al-Athibanee MWA, Uluslararası Silahlı Çatışmalarda Kadın ve Çocukların Korunması (Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi 2017).
5. Al-Hammouri A and others, ‘Mechanisms for Protecting Children’s Rights from the Effects of Climate Change’ (2023) 15(4) Pakistan Journal of Criminology 639.
6. Aksoy M ve diğerleri, Sayıştay Hesap Yargısı (1st edn, Sayıştay Başkanlığı 2018) https:// www.sayistay.gov.tr/files/827_Sayistay_Hesap_Yargisi.pdf erişim 8 Ocak 2025.
7. Akyüz E, Çocuk Hukuku Çocukların Hakları ve Korunması (3. baskı, PEGEM Akademi 2013).
8. Arslan İ, ‘Türk Hukukunda Refakatsiz Çocukların Hukuki Durumu’ (2023) 55

9. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 73–110. Aykaç HB, ‘Hukuksal Açıdan Çocuk ve Genç İşçiliği’ (2015) 116 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 335–386.
10. Başar M, ‘Türkiye’de Çocuk Koruma Alanında Yapılan Lisansüstü Tezlerin İncelenmesi’ (2023) 3(5) Disiplinlerarası Çocuk Hakları Araştırması Dergisi 31–49.
11. Bedir E, ‘Sosyal Politikaya İlişkin Genel Bilgiler ve Sosyal Politikanın Araçları’ içinde Abdurrahman İlhan Oral ve Yener Şişman (eds), Sosyal Politika (T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını 2014).
12. Beter Ö, Türkiye ve İngiltere’de Çocuk Koruma Sistemleri (Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi 2010). 267
13. Bilgin Ö, ‘Çocuk Koruma Hizmetlerinde Çocuk İhbar ve Bildirimlerinin Değerlendirilmesi’ (2020) 4(2) Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi 26–37.
14. Comptroller and Auditor General of India, Report of the Comptroller and Auditor General of India on General and Social Sector for the Year Ended March 2014 (Comptroller and Auditor General of India 2014) https://saiindia.gov.in/en/audit-report/details/5824 erişim 6 Şubat 2025.
15. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, On İkinci Kalkınma Planı (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı 2023) https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf erişim 4 Ocak 2025.
16. Çakır M, Suça Sürüklenen Çocukların Korunmasına Yönelik Politikalar ve Kocaeli İli Verilerinin Değerlendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi, Yalova Üniversitesi 2013).
17. European Court of Auditors, EU Action on Child Poverty Needs Greater Focus, Say Auditors (European Court of Auditors 2020) https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/ INSR20_20/INSR_child_poverty_EN.pdf erişim 8 Ocak 2025.
18. Elmacı D, Koruma Altındaki Çocukların Korunmasında Okulun Rolüne İlişkin Öğretmenlerin, Yöneticilerin ve Alandaki Uzmanların Görüşleri (Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi 2016).
19. Faraz A and others, ‘Child Safety and Protection in the Online Gaming Ecosystem’ (2022) 10 IEEE Access 115895–115913.
20. Fırtına G, Yerel ve Uluslararası Hukuki Düzenlemeler Bağlamında Çocukların Korunmasına Yönelik Refah Politikalarına İlişkin Karşılaştırmalı Bir Çalışma (Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi 2023).
21. Forbes B and others, A Systems Approach to Child Protection: A World Vision Discussion Paper (World Vision International 2011) https://resourcecentre.savethechildren.net/ pdf/5113.pdf/ erişim 4 Şubat 2025.
22. Gökkaya F ve Sütcü ST, ‘Ortaokul Öğrencilerinin Zorbalık Eğilimi ile Empati Düzeyleri Arasındaki İlişkide Aleksitiminin Aracı Rolü’ (2018) 6(15) Gençlik Araştırmaları Dergisi 43–70.
23. Gönültaş BM, ‘A Child-Focused Understanding for the Protection and Safety of Children and Prevention of Sexual Abuse: Child-Centered Environments’ (2022) 46(1) Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 85–93.
24. HM Government, Working Together to Safeguard Children 2023: A Guide to Multi-Agency Working to Help, Protect and Promote the Welfare of Children (HM Government 2023) https:// assets.publishing.service.gov.uk/media/669e7501ab418ab055592a7b/Working_together_ to_safeguard_children_2023.pdf erişim 9 Şubat 2025
25. Roje Đapić M, Buljan Flander G and Prijatelj K, ‘Children Behind Closed Doors Due to COVID-19 Isolation: Abuse, Neglect and Domestic Violence’ (2020) 56(2) Archives of Psychiatry Research 181–192.
26. Jones AS and others, ‘Defining and Strengthening Child Well-Being in Child Protection’ (2015) 54 Children and Youth Services Review 57–70 https://www.sciencedirect.com/ science/article/abs/pii/S0190740915001504 accessed 16 January 2025.
27. Kara EG, 4857 Sayılı İş Kanunu’na Göre Çocuk İşçi Kavramı ve Çocukların Korunması (Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi 2019).
28. Kaş Y, Kazım Karabekir Paşa’nın Yetim Çocukların Korunması ve Eğitimine Yönelik Çalışmaları (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Topkapı Üniversitesi 2022).
29. Kılıç M, ‘Açılış Konuşmaları’ in Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin Kabulünün 32. Yılında Çocuk Hakları Sempozyum Raporu (1st edn, TİHEK 2022) 14–19 https://www. tihek.gov.tr/public/editor/uploads/1652181189.pdf erişim 3 Ocak 2025.
30. Köse HÖ, ‘Parlamento Adına Denetim İşlevi ve Yüksek Denetim Kurumlarının Parlamento ile İlişkileri’ (2001) The Conference Journal of Financial Studies Center 23–58.
31. Köse HÖ, ‘Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının Gerçekleştirilmesinde Birleşmiş Milletler ve INTOSAI İş Birliği’ (2023) 34(130) Sayıştay Dergisi 497–505 https://dergipark. org.tr/en/pub/iumamk/article/8671 erişim 17 Ocak 2025.
32. Köse HÖ ve Önder M, ‘Parlamento Adına Denetim İşlevi ve Yüksek Denetim Kurumları’ in Murat Önder and Hacı Ömer Köse (eds), Kamu Yönetiminde Denetim: Temel Paradigmalar, Değişim ve Yeni Yönelişler (Sayıştay Başkanlığı 2023) 69–103 https://www.sayistay. gov.tr/files/2973_KYD%20TEMEL%20PARAD%C4%B0GMALAR,%20DE%C4%9E%C4%B0%C5%9E%C4%B0M%20VE%20YEN%C4%B0%20Y%C3%96NEL%C4%B0%C5%9ELER-kpkl%C4%B1.pdf erişim 14 Ocak 2025.
33. Köse Ü, İslam Hukuku Açısından Kimsesiz Çocukların Korunması ve Bakımı (Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi 2008). Kösesoy E, ‘Buz Dağının Görünmeyen Kısmı: Çocuklar, Pandemi ve Çocuk Hakları’ içinde Uluslararası Sempozyum Salgın Dönemlerinde İnsan Hakları Bildiriler Kitabı (1. baskı, TİHEK 2022) 305–333 https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/1656414745.pdf erişim 5 Ocak 2025.
34. Küsmez B, ‘Korunma İhtiyacı Olan Çocuklar İçin Kurumsal ve Alternatif Hizmet Modelleri: Bir Değerlendirme’ (2020) 4(3) International Journal of Social and Humanities Sciences 201–225. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, 2023 Yılı Faaliyet Raporu (Kişisel Verileri Koruma Kurumu 2024) https://www.kvkk.gov.tr/SharedFolderServer/CMSFiles/1ee4f609-711f-4a85-aefc-69181bbcdf3a.pdf erişim 3 Şubat 2025
35. Nalbant A ve diğerleri, ‘Akran Zorbalığına Uğrayan Kurbana Karşı Empati Ölçeğinin Türk Kültürü’ne Uyarlanması’ (2018) 14(2) Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 840–851.
36. Namal MK, ‘Uluslararası ve Ulusal Mevzuat Açısından Türkiye’de Çocuk İşçiliği’ içinde Yavuz Kağan Yasım (ed), İşgücü Piyasasında Dezavantajlı Gruplar (1. baskı, Türk Metal Sendikası Araştırma ve Eğitim Merkezi 2019) 53–77.
37. National Audit Office of Lithuania, Ensuring the Rights and Interests of the Child in the Child Care and Adoption (National Audit Office of Lithuania 2022) https://www.valstybeskontrole.lt/EN/Product/24114/ensuring-the-rights-and-interests-of-the-child-in-the-child-care-and-adoption erişim 25 Ocak 2025.
38. National Audit Office of Malta, Performance Audit: Tackling Child Abuse (National Audit Office of Malta 2020) https://nao.gov.mt/2020/05/27/performance-audit-tackling-child-abuse-download/ erişim 21 Ocak 2025. National Audit Office of the UK, Preparedness for Online Safety Regulation (National Audit Office 2023) https://www.nao.org.uk/wp-content/uploads/2023/07/preparedness-for-online-safety-regulation-summary.pdf erişim 22 Ocak 2025.
39. OECD, The Protection of Children Online: Risks Faced by Children Online and Policies to Protect Them (OECD Publishing 2011) https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2011/05/the-protection-of-children-online_g17a1f9f/5kgcjf71pl28-en.pdf erişim 16 Ocak 2025.
40. OECD, OECD Public Governance Reviews: Supreme Audit Institutions and Good Governance: Oversight, Insight and Foresight (OECD Publishing 2016) https://www.oecd.org/content/ dam/oecd/en/publications/reports/2016/09/supreme-audit-institutions-and-good-governance_g1g6e847/9789264263871-en.pdf erişim 18 Ocak 2025.
41. Office of the Auditor General of Canada, Child and Family Services—Department of Health and Social Services and Health and Social Services Authorities (Office of the Auditor General of Canada 2018) https://www.oag-bvg.gc.ca/internet/English/nwt_201810_e_43169. html erişim 13 Şubat 2025.
42. Office of the Auditor General of the Republic of Zambia, Performance Audit Report on Government Measures to Reduce Incidences of Child Labour in Zambia 2018–2022 (Office of the Auditor General of the Republic of Zambia 2022) https://acazambia.org/wp-content/ uploads/2023/12/Performance-Audit-Report-on-Government-Measures-to-Reduce-Incidences-of-Child-Labour-in-Zambia-2018-2022.pdf erişim 9 Ocak 2025.
43. Ozan FK ve Sütlü SP, ‘Covid-19 Döneminin Görünmeyen Yüzü: Çocuk İşçiliği’ (2023) 8(14) Çocuk ve Medeniyet Dergisi 189–198.
44. Özbay Hİ, ‘İnternet Ortamında Çocukların Korunması’ (2021) 128(253) Türk Dünyası Araştırmaları 441–460.
45. Özen ÜH and Aslan H, ‘Akran Zorbalığının Nedenleri ve Çözüm Önerilerine İlişkin Okul Öncesi ve İlkokul Öğretmenlerinin Görüşlerinin İncelenmesi’ (2024) 8(2) Uluslararası Liderlik Eğitimi Dergisi 39–57.
46. Özkan Y ve diğerleri, ‘Çocuk Yoksulluğu ve Çocuk İşçiliği ile Mücadelede Sivil Toplum Kuruluşlarının Rolü: Pikolo Derneği ve Türkiye Kızılay Derneği Örneği’ (2023) 8(14) Çocuk ve Medeniyet Dergisi 11–52.
47. Queensland Audit Office, Protecting Students from Bullying (Queensland Audit Office 2024) https://www.qao.qld.gov.au/sites/default/files/2024-12/Protecting%20students%20 from%20bullying%20%28Report%206%20%E2%80%93%202024%E2%80%9325%29.pdf erişim 26 Aralık 2024.
48. Sarısoy K, Kurtuluş Savaşı Yıllarında Kimsesiz Çocukların Korunması ve Yetimhaneler (Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi 2020). kanlığı Sayıştay Başkanlığı, 2023 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu (Sayıştay Baş2024) https://www.sayistay.gov.tr/reports/peYMqOjYd9-2023-yili-dis-denetimgenel-degerlendirme-raporu erişim 3 Şubat 2025.
49. State Audit Office of the Republic of Latvia, Stolen Childhood: Every Child Has the Right to Grow Up in a Family (State Audit Office of the Republic of Latvia 2019) https://www.lrvk. gov.lv/en/getrevisionfile//uploads/Majaslapa%20ENG/Audit%20report/2018/2.4.1-9_2018/ Kopsavilkums%20arpusgimenes.pdf erişim 5 Ocak 2025.
50. Şeker K, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Çocukların Korunması ve Çocuk Esirgeme Kurumu (1917–1981) (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi 2015).
51. Şimşek E ve Ocakçı AF, ‘Çocuk Koruma İlkeleri: Avrupa ve Türkiye Verileri’ (2019) 18(2) Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi 61–72.
52. Tokol A, ‘Çocuklara Yönelik Sosyal Politikalar’ in Aysen Tokol and Yusuf Alper (eds), Sosyal Politika (11th edn, Dora Basım 2020) 407–425. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, 2023 Yılı Faaliyet Raporu (Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu 2024) https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/AzJO3B13. pdf erişim 17 Ocak 2025.
53. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Rehberi (Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu 2025) https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/wICn6rie.pdf erişim 18 Ocak 2025.
54. Türk Dil Kurumu, ‘Çocuk’ (2025) https://sozluk.gov.tr/ erişim 10 Aralık 2024. Türk Dil Kurumu, ‘Korumak’ (2025) https://sozluk.gov.tr/ erişim 12 Aralık 2024.
55. Uluslararası Çalışma Örgütü ve Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu, Çocuk İşçiliği, 2020 Küresel Tahminler, Eğilimler ve Önümüzdeki Yol (ILO 2021) https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@europe/@ro-geneva/@ilo-ankara/documents/ publication/wcms_836901.pdf erişim 3 Ocak 2025.
56. UNICEF, Child Poverty: What You Need to Know about Child Poverty and UNICEF’s Work to Tackle It (UNICEF 2025) https://www.unicef.org/social-policy/child-poverty erişim 2 Mart 2025.
57. UNICEF Türkiye, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (UNICEF Türkiye 2025) https://www. unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme erişim 2 Şubat 2025.
58. United Nations, Supreme Audit Institutions as Drivers to Foster 2030 Agenda Implementation (United Nations 2025) https://sdgs.un.org/partnerships/supreme-audit-institutionsdrivers-foster-2030-agenda-implementation erişim 14 Aralık 2024.
59. Uzun Y, ‘Yüksek Denetim Kurumlarının Etik Dışı Davranışla Mücadele Uygulamaları’ (2019) 115 Sayıştay Dergisi 7–36
60. Üner E, Metropoliten Alanlarda Çocukların Korunması, Çocuk Mahkemelerinin Rolü ve Bir Model Önerisi (Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi 2020).
61. Woodman E and others, ‘Children’s Participation in Child Protection—How Do Practitioners Understand Children’s Participation in Practice?’ (2023) 28(1) Child & Family Social Work 125–135.
62. Yazıcı E, ‘Çocuk Koruma Sistemi ve Koruyucu Aile Bakım Yönteminde Yeni Yaklaşımlar’ (2014) 4(2) Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 247–270.
63. Yolcuoğlu İG, ‘Türkiye’de Çocuk Koruma Sisteminin Genel Olarak Değerlendirilmesi’ (2009) 5(18) Aile ve Toplum Eğitim, Kültür ve Araştırma Dergisi 43–57 https://dergipark. org.tr/en/download/article-file/197984 erişim 5 Ocak 2025.