Türkiye’de Süstaşlarının (Mücevher Taşlarının) Yasal Durumu ve Yeni Düzenleme Yapılmasının Önemi / Legal Status of Gems (Jewellery Stones) in Türkiye and the Importance of New Regulations

Yıl 2025, Cilt: 68 Sayı: 3, 443 - 488, 31.08.2025

Murat Hatipoğlu

https://doi.org/10.25288/tjb.1666290

Öz

Süstaşları (mücevher taşları) olarak gruplandırılan madenleri diğer metalik ve endüstriyel madenlerden ve yapı taşlarından ayırabilen, hacimli rezervlere ve üretim miktarlarına ihtiyaç duyulmamasının yanında düşük rezervli dahi olsalar eğer iyi kalitede çıkartılırlarsa mücevher sektöründe kullanılabilmeleri açısından aranır olduklarından, diğer gruplarla kıyaslandıklarında, bu malzemeler çok yüksek ekonomik değerlere sahiptirler. Türkiye’de süstaşı-mücevher taşı bilimi (gemoloji) ve süstaşı-mücevher taşı işleme sanayii çok gelişmemiş ve ülkemiz süstaşları potansiyeli henüz tam anlamıyla ortaya konulmamış olmasına rağmen, süstaşları-mücevher taşları, maden sektörü bilinçli yapıldığında ve iyi pazarlandığında Türkiye için yüksek bir ekonomik değeri temsil eder. Bunların ham ve işlenmiş hallerindeki ulusal madenciliği, analizi ve ticaretinin bir eş güdüm ve disiplin içinde olması, ekonomik çıkarlar açısından Türkiye için önem arz eder. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı kurumların süstaşları-mücevher taşları söz konusu olduğunda mevzuat ve uygulama itibariyle bir düzensizlik içerisinde olduğu görülmektedir. Bunların tek bir çatı altında yönlendirilmesi aklın ve bilimin gereği bir zorunluluk doğurmuştur. Sadece süstaşları madenciliğine, analizine, borsasına ve ticaretine yönelik yeni bir hukuksal düzenlemeye ihtiyaç olduğu aşikardır. Bu kanun içeriği Dünyadaki diğer ülkelerin çıkardığı eşdeğerlerine uygun olarak özel olarak hazırlanmalıdır. MAPEG (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü) veya MTA (Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü) bünyesinde “Türkiye Süstaşları (Mücevher Taşları (Gemoloji) Uygulama ve Araştırma Merkezi” kurulmalıdır. Bu merkez ülkemizde halen büyük kısmı atıl halde duran süstaşları madenciliğini, işlemeciliğini ve pazarlaması ile AR-GE faaliyetlerini organize edebilecek kapsam ve yeterlilikte olmalıdır. Süstaşları ticaretinin bugün Dünyadaki başlıca merkezleri Asya kıtasına kaymış ve Tayland (Bangkok), Çin (Hong Kong), Hindistan (Jaipur, Bombay) gibi yerler ön plana çıkmıştır. Türkiye Kambiyo mevzuatında (32 sayılı Türk Parası Koruma Mevzuatında) 2/K maddesindeki kıymetli taşlar tanımı revize edilerek, eksik düzenlemenin güncellenmesi gerekmektedir. Benzer bir revizyonun da Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından halen yürürlükte olan süstaşları-mücevher taşları ile ilgili standartlar olan TS-6173 ve TS-6174 üzerine de yapılması gerekir. Türkiye’de kuyum sektörünün ana paydaşlarından olan tüketici açısından yürürlükte olan “6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun” çerçevesinde incelendiğinde, mevcut düzenlemelerin ve yaklaşımların süstaşları açısından karşılaşılan ve olası sorunlara gereken cezai etkinlikte karşılık bulmadığı görülmektedir. Bu kanunun ve ilgili yönetmelikleri ve de ilişkili mevzuatı süstaşları açısından tüketici mağduriyetlerinin önlenmesi bakımından yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Süstaşları (Mücevher Taşları) , Gemoloji , Süstaşları Madenciliği , Süstaşları-borsası-ticareti , Süstaşları hukuku

Teşekkür

Bu makalenin ilksel versiyonuna hakem olarak görev yapan ve çok değerli yapıcı katkılarda bulunarak makalenin iyileştirilmesini sağlayan bilim arkadaşlarıma sonsuz teşekkürlerimi sunarım.

Legal Status of Gems (Jewellery Stones) in Türkiye and the Importance of New Regulations

Öz

What distinguishes minerals grouped as gemstones (jewellery stones) from other metallic and industrial minerals and building stones is that they do not require bulky reserves and production amounts. Even if they have low reserves, if they are extracted with good quality, they are sought after for use in the jewellery industry, and when compared to other groups, these materials have very high economic value. Although gemstone science (gemmology) and the gemstone processing industry are not very developed in Türkiye and the potential of gemstones in our country has not yet been fully determined, gemstones represent high economic potential for our country when mining is performed consciously and the products marketed well. Therefore, it is in our national interest that national mining, analysis and trade of gems in their raw and processed forms should be coordinated and disciplined. Differing and ignorant practices by the Ministry of Energy and Natural Resources and the Ministry of Treasury and Finance regarding gemstones are contrary to our national interests and are in disorder. Managing gemstones under a single regulation has become a necessity due to logic and science. There is a definite need for new laws just about mining, analysis, exchange and trading of gemstones. The content of this law should be specially prepared in accordance with equivalent laws from other countries in the world. A “Turkish Gemstone (Jewellery Stones (Gemmology) Application and Research Centre" should be established within the General Directorate of Mining and Petroleum Affairs (MAPEG) or General Directorate of Mineral Research and Exploration Institute (MTA). This centre should be able to organise mining, processing and marketing of gemstones and R&D activities, most of which are still not active in our country. Today, the centres of gemstone trade in the world are places such as Thailand (Bangkok), China (Hong Kong), and India (Jaipur, Bombay). The definition of precious stones in Article 2/K of the Turkish Foreign Exchange legislation (Turkish Currency Protection Legislation No. 32) must be revised and missing regulations must be updated. A similar revision should be made to standards TS-6173 and TS-6174 regarding gemstones, which are currently enforced by the Turkish Standards Institute (TSE). When examined in terms of the consumer, one of the main stakeholders in the jewellery industry in Türkiye and within the framework of the "Law on Consumer Protection No. 6502" in our general legal system, the current regulations and approaches cannot respond with the penal effectiveness required for possible problems encountered in terms of gemstones. Based on this determination, the law and the relevant regulations and related legislation need to be rearranged in order to prevent consumer grievance in relation to gemstones.

Anahtar Kelimeler

Gems (Jewelry stones , Gemmology , Gem laws , gem mining , gem trading

Kaynakça

• Altingöz, M., Smith, N. M., Şebnem, D., Syvrud, P.F. & Ali, S. H. (2019). Color and local heritage in gemstone branding: A comparative study of blue zoisite (tanzanite) and color-change diaspore (zultanite/csarite). The Extractive Industries and Society, 6(4), 1030-1039.
• Arem, J. E. (1987). Color Encyclopaedia of Gemstones. 2nd Ed., Van Nostrand Reinhold Co., New York, A.B.D., 248s.
• Ay, A. M., Hatipoğlu, M., Günel, H., Kılınçarslan, S. ve Velioğlu, T. (2013). Doğanşehir (Malatya) yakut oluşumlarının yayılımının tespiti ve oluşum kökenine ait yaklaşımlar [Determination of ruby formation and approaches to the origin in Doğanşehir (Malatya)]. Özmen, B. (Ed.), 66. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Özleri Kitabı (s.: 222-223), 1-5 Nisan 2013, Ankara. Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/08dd28f402b112b_ek.pdf
• Back, M. & Mandarino, J. (2008). Fleischer’s Glossary of Mineral Species. 10th Ed., The Mineral Record Inc., Tucson, A.B.D., 187 s.
• Blackburn, W. H. (1924). Encyclopedia of Mineral Names. Mineralogical Association of Canada, Ottowa, Kanada, 378 s.
• Bonewitz, R. L. (2005). Rock and Gem. DK Adult. Smithsonian Institute, Washington, A.B.D., 287 s.
• Esenli, F., Kumbasar, I., Eren, R. H. & Uz, B. (2001). Characteristics of opals from Simav, Turkey. Neues Jahrbuch Fur Mineralogie Mh., 3, 97-113.
• Gübelin, E. (1969). Pierres Précieuses. Editions Silva, Zurich, İsviçre, 614 s.
• Hatipoğlu, M. (2007). Türkiye’de süstaşı-mücevher taşı potansiyeli, rezervleri, madenciliği ve ekonomisi [Gemstone potential, reserves, mining, and economics in Turkey]. 6. Uluslararası Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu (s.: 201-212). 1-3 Şubat, İzmir.
• Hatipoğlu, M. (2011a). Unique gemstones of Turkey. International Gemological Symposium-2011 Advancing the Science and Business of Gems (p.: 45). 29-31 May 2011, Carslbad, California, USA.
• Hatipoğlu, M. (2011b). Renkli Kıymetli Taşlar [Colored Precious Stones]. Zeus Kitabevi Yayınları, İzmir, 334s.
• Hatipoğlu, M. (2015). Türkiye’de mücevheratın standardizasyonu için metalurjik ve gemolojik kontrolün (sertifikasyonun) önemi [Importance of metallurgical and gemological control (certification) for jewelry standardization in Türkiye] (Çağrılı konuşmacı-özel sunum). Değerli ve Yarı Değerli Taşlar Çalıştayı (s.: 6-17). 09-10 Aralık 2015, İstanbul.
• Hatipoğlu, M. (2017). Arkeo-gemolojinin başlangıcı ve süreçsel gelişimi [Initial and processing development of archaeo-gemmology]. Geçmişten Günümüze Gemoloji Sempozyumu GÖNKUYSAN-2017 (3-8). 10-13 Mayıs, Gönen Meslek Yüksekokulu Konferans Salonu, Gönen-Isparta.
• Hatipoğlu, M. (2020). Süstaşları Mineralojisi [Mineralogy of The Gemstones]. Talebe Yayın Dağıtım, Kırtasiye, Ar-Ge San. ve Tic.Ltd.Şti. Niğde, 3. Baskı, 195s.
• Hatipoğlu, M. (2023). Türkiye’de süstaşlarının (mücevher taşlarının) borsası ve ticaretinin durumu [The status of the exchange and trade of gemstones (jewelry stones) in Turkiye]. Bozkurt, E., Dumanlılar, Ö., Akyıldız, M., Yılmaz, K. K., Coşkun Tunaboylu, B., Cihan, Z. Ö., Yağbasan, Ö ve Açıkel, Ş. (Ed.ler), Uluslararası Katılımlı 75. Türkiye Jeoloji Kurultayı (10-14/ Nisan/2023) Bildiri özleri Kitabı [Abstract Book of 75th Geological Congress of Türkiye with International Participation (April 10-14, 2023], (s.: 61). MTA, Ankara, Türkiye. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/24f25904af8a59f_ek.pdf
• Hatipoğlu, M. ve Gökçen, N. (1999). Batı Anadolu'nun yarı kıymetli süstaşlarının başlıca mineralojik, jeolojik ve ekonomik nitelikleri [Main mineralogical, geological, and economics of semi-precious stones in western Anatolia]. 1. Batı Anadolu Hammadde Kaynakları Sempozyumu (s.: 438-450). 8-14 Mart, İzmir.
• Hatipoğlu, M. ve Kırıkoğlu, S. (2005). Türkiye’de elmas ve kıymetli taşlar borsasının kurulmasının önemi ve gerekliliği [Importance and necessity the construction of the diamond and precious stone bourse in Turkey]. International Gems and Novel Metals Symposium (s.: 56-88). 29-30 Nisan 2005, İstanbul, 56-88.
• Hatipoğlu, M. & Babalık, H. (2008). Gem minerals and materials in the Anatolian land (Turkey). 35th Rochester Mineralogical Symposium (p.: 25). 10-13 April, Rochester-New York, U.S.A.
• Hatipoğlu, M. & Çoban, E. (2021). Gem-quality blue sapphires (Al2O3-corundum variety) from the Milas-Yatağan region, Muğla, Türkiye. Academia Letters, Article 4085, 1-5. https://doi.org/10.20935/AL4085
• Hatipoğlu, M., Babalık, H. & Chamberlain, S. C. (2010a). Gemstone deposits in Turkey. Rocks & Minerals, 85(2), 124-132. https://doi.org/10.1080/10511970903455868
• Hatipoğlu, M., Türk, N., Chamberlain, S. C. & Akgün, A. M., (2010b). Gem-quality transparent diaspore (zultanite) in bauxite deposits of the İlbir Mountains, Menderes Massif, SW Türkiye. Mineralium Deposita, 45(2), 201-205. https://doi.org/10.1007/s00126-009-0262-2
• Hatipoğlu, M., Helvacı, C., Kibar, R., Çetin, A., Karabulut, Y. & Can, N., (2010c). Amethyst and morion quartz gemstone raw materials from Türkiye: Colour saturation and enhancement by gamma, neutron and beta irradiation. Radiation Effects and Defects in Solids, 165(11), 876–888. https://doi.org/10.1080/10420150.2010.489611
• Hatipoğlu, M., Kırıkoğlu, M.S., Buzlu, H.B., Kibici, Y. ve Helvacı, C. (2011). Türkiye’deki süstaşlarının endüstriyel hammaddeler içerisindeki önemi [Importance of gemstones within the industrial minerals in Türkiye]. 64. Türkiye Jeoloji Kurultayı, Bildiri Özleri Kitabı (s.: 203-204). 25-29 Nisan 2011, Ankara. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/385b1ca1d272c38_ek.pdf
• Hatipoğlu, M., Chamberlain, S., Kibici, Y. (2013b). Characterization of the Sündikendağı deposit of moganite-rich, blue chalcedony nodules, Mayıslar-Sarıcakaya (Eskişehir), Türkiye. Ore Geology Reviews, 54, 127-137.
• Hatipoğlu, M., Çoban, E., Çil, V., Babalık, H. ve Güney, H. (2022). Türkiye’nin süstaşı-mücevher taşı kalitesindeki korundum (Al2O3) mineral (mavi safir) yatağı; Oluşumları ve gemolojiksel özellikleri [Gem quality corundum (Al2O3) mineral (blue sapphire) deposit from Türkiye; Their formation and gemological characteristics]. International Black Sea Modern Scientific Research Congress Full Text Book (s.:46-56). September 29,-October 02, 2022. Rize-Türkiye.
• Hatipoğlu, M., Gürbüz, M., Gürsoy, B. & Çil, V. (2023). Adli gemoloji açısından tüketicinin korunması hakkında bir örnek; Mücevher sektöründe yaygınca kullanılan beril (Be3Al2Si6O18) mineralinin yeşil renkli iki türünün (yeşil beril ve zümrüt) arasındaki farklar ve tüketicilerin bilinçlendirilmesi [An example of consumer protection in forensic-gemology; The differences between two green types of beryl (Be3Al2Si6O18) mineral widely used in the jewelry industry (green beryl and emerald) and raising consumer awareness]. International Eurosia Congress on Scientific Researches and Recent Trends 10 abstract Book (p.: 26-28). February 16-17, Baku-Azerbaijan, 26-28.
• Hatipoğlu, M., Yanık, G. ve Çoban, E. (2024). Dünya’nın en değerli süstaşlarından biri olan painit mineralinin, jeolojik ve mineralojik olarak bulunabilirliğinin irdelenmesi; Türkiye’de painit var mıdır? [Examining the geological and mineralogical availability of the mineral painite, one of the most valuable gemstones in the world; is there painite in Türkiye?]. Türkiye Jeoloji Bülteni, 67(2), 253-266. https://doi.org/10.25288/tjb.1399633
• Helvacı, C., Hatipoğlu, M., Passeri, D., Konak, N. & Kınacı, E.H., (2025). The Origin of Oltu Stone (Turbostratic Carbon) from the Olur-Tortum Area: A Natural Composite Carbonaceous Material (Erzurum, Türkiye). Türkiye Jeoloji Bülteni, 68(4), 85-108. https://doi.org/10.25288/tjb.1491493
• Kaydu Akbudak, İ., Gürbüz, M., Başıbüyük, Z., Hatipoğlu, M., Öztüfekçi Önal, A. & İşler, F. (2021). Mineralogical and gemological characteristics of metaophiolite hosted corundum (Malatya-Türkiye). Sakarya University Journal of Science, 25(2), 1-9.
• Keller, P. C. (1990). Gemstones and Their Origins. Van Nostrand-Reinhold. New York, A.B.D., 674s.
• Krauskopf, K. B. (1982). Introduction to Geochemistry.,2nd Ed. McGraw-Hill Book Co., Sydney, Avustralya, 617s.
• Manutchehr-Danai, M. (2005). Dictionary of Gems and Gemology, 2nd extended and revised. Ed.. Springer, New York, A.B.D., 203s.
• Mitchell, R.S. (1979). Mineral Names What do They Mean. N.A.G. Press Ltd., New York, A.B.D., 267 s.
• Newman, R. (2003). Gemstone Buying Guide: How to Evaluate, Identify, Select & Care for Colored Gems, 2nd Ed.. International Jewelry Publications. New York, A.B.D., 567s.
• Rapp, G. (2009). Archaeomineralogy. 2nd Ed., (Herrmann, B., Wagner, G. A. (Eds.)), Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Berlin, Germany, 465 s.
• Read, P. G. (2005). Gemmology, 3rd Ed.. Elsevier, London, GB, 253s.
• Roberts, W. L., Campbell, T. J. & Rapp, G. R. (1989). Encyclopedia of Minerals, 2nd Ed.. Van Nostrand Reinhold Co. New York, A.B.D., 892s.
• Rose, A. W., Hawkes, H. E. &Webb, J. S. (1979). Geochemistry in Mineral Exploration, 2nd Ed.. Academic Press, Sydney, Avustralya, 657s.
• Savaşçın, M. Y., Hatipoğlu, M. ve Akdağ, İ. (1988a). TS-6173 Kıymetli ve Yarı Kıymetli Süstaşları-Sınıflandırma [Precious and Semi Precious Gemstones-Classification]. Türk Standartları Enstitüsü (TSE), Ankara, TS6173.
• Savaşçın, M. Y., Hatipoğlu, M. ve Akdağ, İ. (1988b). TS-6174 Kıymetli ve Yarı Kıymetli Süstaşları-Terimler [Precious and Semi Precious Gemstones-Terms]. Türk Standartları Enstitüsü (TSE), Ankara, TS6174.
• Sayılı, S. Türeli, K., Lüle, Ç., Kadiroglu, T. ve Atakay, E. (1999). Yozgat-Sarıkaya Kargılık Koyu pembe turmalin oluşumlarının jeolojisi, mineralojisi ve gemolojik özellikleri hakkında ön bulgular. 1. Batı Anadolu Rough Hammadde Kaynakları Sempozyumu, (s.: 448-453), İzmir.
• Schumann, W. (2000). Gemstone of the World, Revised & Expanded Ed.. Sterling Publishing Co., N.A.G. Press Ltd., New York, A.B.D., 254 s.
• Sinkankas, J. (1986). Mineralogy. Van Nostrand Reinhold Co. New York, A.B.D., 457 s.
• Şengör, A. M. C. & Yazıcı, M. (2020). The aetiology of neotectonic evolution of Turkey. Mediterranean Geoscience Reviews, 2(3), 327-339. https://doi.org/10.1007/s42990-020-00039-0
• WEBMINERAL (2025). Minerals http://webmineral.com/MySQL/xray.php.
• Webster, R. (1979). Gemmologist’ Compendium, 6th Ed.. Van Nostrand Reinhold Co. London. İngiltere, 167 s.
• Webster, R., Read, P.G. & Webster, R. (1994). Gems: Their Sources, Descriptions and Identification. 5th Ed., Butterworth-Heinemann, London, İngiltere, 546 s.
• Wise, R.W. (2003). Secrets of the Gem Trade: The Connoiseseur’s Guide to Precious Gemstones. Brunswick House Press, London, İngiltere, 178s.
• Wright, W. (1996). Check-list for rare gemstones—Kammererite. Canadian Gemmologist, 17, 14–17.