Bursa İlinin (KB Türkiye) Önemli Jeositleri / Significant Geosites in Bursa Province (NW Türkiye)

Öz

Jeomorfolojik yapılar, mineraller, kayaçlar ve fosillerden oluşan jeolojik miras ögeleri Yerküre’nin geçmişinin ortaya çıkarılması, doğa kaynaklı tehlikelerin tanınması ve etkilerinin azaltılması, iklim değişikliğine uyum gibi küresel sorunların araştırılmasında kullanılır. Jeosit olarak adlandırılan bu yapıların korunması ve tanıtılması UNESCO ve diğer uluslararası kurumlar tarafından da desteklenmektedir. Türkiye’nin önemli kültür, kış sporları ve turizm merkezlerinden biri olan Bursa ve çevresinde çok sayıda jeolojik ve jeomorfolojik açıdan değerli, jeomiras ve jeoturizm potansiyeline sahip jeolojik ve jeomorfolojik yapılar bulunmaktadır. Bursa'nın jeolojik çerçevesi, Pontidler’in Sakarya Zonu ile Anatolid-Torid Bloku’nun Tavşanlı Zonu arasındaki Tetis Okyanusu’nun dalma-batma süreciyle yitilmesi sonucu oluşan İzmir-Ankara kenet zonu tarafından şekillendirilmiştir. Uludağ, volkanik olmaktan ziyade gnays, amfibolit ve mermerden oluşan klasik bir metamorfik çekirdek kompleks (Uludağ Masifi) örneğidir. Bursa ilinde tanımlanan başlıca jeositler şunlardır: benzersiz Orta Miyosen faunasına sahip Paşalar Memeli Fosil Yatağı; Önemli Bir Kuş Alanı olan Kocasu Deltası ve Karacabey Longozu (Su basar Ormanı); kendine özgü limnolojik ve tektonik geçmişleriyle İznik ve Uluabat Gölleri; Bursait mineralinin tip lokalitesi; eşsiz Mor Yeşim oluşumları ve Uludağ Şelit yatağı gibi önemli mineralojik alanlar; Çok sayıda kanyon (Sadağı, Fevziye, Sansarak, Tacir, Yarhisar), şelale (Suuçtu şelalesi) ve mağaralar (Ayvaini, Oylat, Koca, Ayıini ve Gavurini ); Uludağ'daki periglasiyal yapılar, buzul gölleri ve granitlerdeki tor yapıları; Harmancık, Keles, Orhaneli, Mustafakemalpaşa ve İnegöl havzalarındaki kömür içerikli Miyosen yaşlı birimler. Bu çalışma, 2023 yılında yapılan "Bursa'nın Jeolojik Mirası Çalıştayı" bulgularına dayanmakta olup, zengin ve çeşitli jeolojik miras olma özelliğine sahip bu alanların korunması ile sürdürülebilir kullanımını teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doğal miras
• jeolojik miras
• jeosit
• jeoturizm
• Bursa
• Uludağ

Significant Geosites in Bursa Province (NW Türkiye)

Öz

Geological heritage elements, consisting of geomorphological structures, minerals, rocks, and fossils, are used in uncovering the Earth's past, identifying and mitigating natural hazards, and investigating global issues such as adaptation to climate change. The protection and promotion of these structures, called geosites, is supported by UNESCO and other international institutions. Bursa, one of Türkiye’s major centers of culture, winter sports, and tourism, together with its surrounding area, contains numerous geological and geomorphological features of significant geoheritage value and geotourism potential. Bursa’s geological framework was shaped by the İzmir-Ankara suture zone, which formed as a result of the subduction of the Tethys Ocean between the Sakarya Zone of the Pontides and the Tavşanlı Zone of the Anatolide-Tauride Block. Uludağ, often mistakenly regarded as volcanic, instead represents a classic metamorphic core complex (the Uludağ Massif), composed predominantly of gneiss, amphibolite, and marble. The principal geosites identified in Bursa Province include the Paşalar Mammal Fossil Bed, notable for its unique Middle Miocene fauna; the Kocasu Delta and the Karacabey Longozu (flooded forest), recognized as an important bird area; Lakes İznik and Uluabat, distinguished by their exceptional limnological and tectonic histories; and the type locality of the mineral bursaite. Additional sites of mineralogical significance comprise the distinctive purple jadeite formations and the Uludağ scheelite deposit. The province also hosts numerous geomorphological features, including canyons (Sadağı, Fevziye, Sansarak, Tacir, and Yarhisar), waterfalls (notably Suuçtu Waterfall), and caves (Ayvaini, Oylat, Koca, Ayıini, and Gavurini). High-altitude areas of Uludağ display well-developed periglacial features, glacial lakes, and tor structures formed in granite. Coal-bearing Miocene units are also widespread within the Harmancık, Keles, Orhaneli, Mustafakemalpaşa, and İnegöl basins. This study draws on the outcomes of the Geological Heritage of Bursa Workshop held in 2023 and seeks to promote the protection and sustainable use of areas characterized by a rich and diverse geological heritage.

Anahtar Kelimeler

• Natural heritage
• geological heritage
• geosite
• Bursa
• Geotourism
• Uludağ

Kaynakça

1. Alpagut, B. (2023). Bursa-Paşalar Miyosen dönem fosil yatağı kazısı, Bir doğal ve kültürel miras öyküsü. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.46-55). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
2. Andrews, P. & Alpagut, B. (Misafir Ed.ler) (1990). The Miocene Hominoid Site at Paşalar, Turkey. Journal of Human Evolution. 19 (4-5), 335-589.
3. Andrews, P. & Alpagut, B. (Misafir Ed.ler) (1995). Further papers on the Miocene hominoid site at Paşalar, Turkey. Journal of Human Evolution, 28(4), 301-409.
4. Atabey, E, Nazik, L. ve Törk, K. (2002). Oylat Mağarası çökel kayalarının sedimantolojisi, İnegöl (Bursa). Maden Tetkik ve Arama Dergisi, 123-124, 91-98.
5. Çelik, Y. (2021), Keles (Bursa) Neojen havzası kömür içerikli çökellerin depolanma ortamları. Uluslararası katılımlı Sedimantoloji Çalışma Grubu 2021 Çalıştayı bildirileri özet kitapçığı, 55-60.
6. Çelik, Y., Karayigit, A. I., Oskay, R. G., Kayseri-Özer, M. S., Christanis, K., Hower, J. C. & Querol, X. A. (2021). Multidisciplinary Study and Palaeoenvironmental Interpretation of Middle Miocene Keles Lignite (Harmancık Basin, NW Turkey), with Emphasis on Syngenetic Zeolite Formation. International Journal of Coal Geology, 237, Article 103691. https://doi.org/10.1016/j.coal.2021.103691
7. Çiçek, E. (2004). Subasar ormanların özellikleri ve Türkiye’nin Subasar Ormanları. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, 54(2), 107-111.
8. Dostoğlu, N. (2023). UNESCO Dünya mirası Bursa: Hedefler ve sorumluluklar. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.56-61). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.

9. Erginal, A. E. ve Ertek, A. (2008). Orhaneli Plütonunun bazı jeomorfolojik özellikleri: Denüdasyon tarihi konusunda göstergeler. MTA Dergisi, 137, 79-89.
10. Erginal, A. E., Kıyak, N. G., Öztürk, M. Z., Avcıoğlu, M., Bozcu, M. & Yiğitbaş, E. (2012). The origin and age of beach rock in a fresh-water environment, Lake Iznik, NW Turkey. Sedimentary Geology, 243-244, 148–154. https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2011.10.012
11. Erkut E. (2016). Bursa Orhaneli bölgesi, Sadağı ve civarının hidrojeolojisi [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
12. Eroğlu, G. ve Şahiner, M. (2019). Dünya’da ve Türkiye’de Tungsten (Wolfram). MTA Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı Yayını.
13. Eryılmaz, D. (2023). 2003-2013 Yılları Arasında Yapılan Bursa–Paşalar Kazısı Hominoid Dişlerinin Metrik ve Morfolojik Analizi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 9(3), 988-1007. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1307544
14. İncedayı, N. (2015). Kocasu çayı deltası ve yakın çevresinin ekolojik açıdan değerlendirilmesi. [Yayınlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
15. Karaman, E. S. (2002). Farklı Türkiye mermer türlerinin toplam alfa ve toplam beta radyoaktivite seviyelerinin tayini [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İTÜ Nükleer Enerji Enstitüsü.
16. Kavgacı, A., Özalp, G. & Özhatay, N. (2007). Flora of Igneada floodplain forests (Longozes) and their surroundings. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi A, 57(2), 61- 90
17. Kazancı, N., Emre, Ö., Erkal, T., İleri, Ö., Ergin, M. ve Görür, N. (1999). Kocasu ve Gönen Çayı deltalarının (Marmara denizi kuzey kıyıları) güncel morfolojileri ve tortul fasiyesleri. MTA Dergisi, 121, 33-50.
18. Kazancı, N. (2023). Bursa gölleri ve jeomiras özellikleri. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.78-91). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
19. Kazancı, N. Şaroğlu, F. ve Yeşildere, Y. (2015). Jeolojik Miras ve Türkiye jeositleri çatı listesi. MTA Dergisi, 151, 263-272.
20. Kelly, J. Andrews, P. & Alpagut, B. (2008). The Hominoid Remains from the Miocene Site of Paşalar, Turkey. Journal of Human Evolution, 54(4), 453-538. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2007.08.006
21. Ketin, İ. (1947). Über die Tektonik des Uludağ – Massivs: Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, 1, 60-88. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/720161
22. Kraeff, A. (1974). Bursait mineralinde parlaklık ve mikrosertlik ölçmeleri. MTA Bülteni, 82, 133-136.
23. Nazik, L. ve Poyraz, M. (2023b). Bursa’da jeosit özelliği taşıyan mağara ve kanyonlar. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.99-108). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
24. Nazik, L. (2010). Türkiye morfolojisinde kanyonlara yeni bir yaklaşım: Mağara kanyonlar. Ulusal Jeomorfoloji Sempozyumu, 11-13 Ekim, Afyonkarahisar
25. Nazik, L. ve Poyraz, M. (2023a). Bursa ilindeki karstik yapılar. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.32-45). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
26. Okay, A. I. & Whitney, D.I. (2010). Blueschists, Eclogites, ophiolites and suture zones in Northwest Turkey: A review and a field excursion guide. Ofioliti, 35(2), 131-172.
27. Okay, A. I. (2023a). Uludağ’ın jeolojisi ve evrimi. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.10-19). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
28. Okay, A. I. (2023b). Bursa’ya özgü değerli bir taş-Mor yeşim. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.126-130). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
29. Orhan, H. ve Kozak, Y. (2023a). Bursa kanyonları. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.109-118). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
30. Orhan, H. ve Kozak, Y. (2023b). Uludağ buzul (Sirk) gölleri. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.119-123). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
31. Orhan, H. (2023). Bursait. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.124-125). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
32. Özkul, M. (2023). Jeoparklar ve jeoturizm. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.62-71). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
33. Öztürk, M. Z. (2023). Uludağ’ın periglasiyal jeomorfolojisi. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.20-31). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
34. Pişkin, A. İ. (1998). Bursa-Uludağ volfram ve skarn mineralizasyonunun ekonomik değerlendirilmesi [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
35. Sarıyıldız, T., Parlak, S. ve Tanı, M. (2020). Bursa-Karacabey subasar ormanlarının kavak ve fıstıkçamı plantasyonlarına dönüştürülmesinin toprak karbon ve azot stoklarına etkisinin araştırılması. Ağaç ve Orman, 1(1), 28-35
36. Seyitoğlu, G. ve Esat, K. (2023). Bursa Sıyrılma Fayı: Uludağ genişlemeli çekirdek kompleksi tanımlaması için anahtar konumda bulunan bir jeosit önerisi. H. Orhan (Ed.), Bursa İlinin Jeolojik Miras Değerleri, (s.91-98). Jeoloji Mühendisleri Odası yayın no 152.
37. Tolun, R. (1955). A new mineral: Bursaite. Unesco Symp. Appl. Geol. Near East, Ankara.
38. URL-1, (16 Ağustos 2023). T.C. Bursa Valiliği. http://www.bursa.gov.tr
39. URL-2, (06 Eylül 2025). T.C. Bursa Valiliği. Karacabey Longoz Ormanları. http://www.bursa.gov.tr/karacabey-longoz-ormanlari
40. URL-3. http://www.ivmminerals.org/public/images/bursa.jpg
41. URL-4, (16 Ağustos 2023). Assignment Point. Bursaite: Properties and Occurrences https://assignmentpoint.com/bursaite-properties-occurrences/
42. URL-5, (16 Ağustos 2023). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. Tungsten – Volfram. (https://www.mta.gov.tr/v3.0/metalik-madenler/tungsten-volfram)
43. URL-6, (09 Eylül 2025). Arel Doğaltaş. www.arelstone.com/tr.
44. URL-7, (06 Eylül 2025). Visit Bursa. Sadağı Kanyonu. https://visitbursa.org/tr/mekanlar/sadagi-kanyonu-23
45. URL-8, (12 Ağustos 2023). https://gezgince.com/tr/gezinti/sadagi-kanyonu-ve-kaya-hamamı/
46. URL-9, (16 Ağustos 2023). Bursada Bugün. https://www.bursadabugun.com/haber/bursa-sansarak-kanyonu-hak-ettigi-degeri-bulacak-1323099.html
47. URL-10. (16 Ağustos 2023). Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/hayatim/yasam-haberleri/cennetten-bir-kose/
48. URL-11. (16 Ağustos 2023). İnegöl Belediyesi. https://www.inegol.bel.tr/inegol/inegolde-gezilecek-yerler-inegol-rehberi/fevziye-kanyonu)
49. URL-12, (06 Eylül 2025). Visit Bursa. Tacir Kanyonu. https://visitbursa.org/tr/mekanlar/tacir-kanyonu-26
50. URL-13, (06 Eylül 2025). Mustafakemalpaşa Belediyesi. Suuçtu Şelalesi. https://www.mustafakemalpasa.bel.tr/mustafakemalpasa/suuctu-selalesi
51. Ustaoğlu, M. R., Balık, S., Sarı, H. M., Mis, D. Ö., Aygen, C., Özbek, M., İlhan, A., Taşdemir, Yıldız, A., S. ve Topkara, E. T. (2008). Uludağ (Bursa)’daki buzul gölleri ve akarsularında faunal bir çalışma. E.Ü. Su Ürünleri Dergisi, 25(4), 295–299.
52. Uzun, A. (1995). Uludağ’da Tor oluşumu. Türkiye Coğrafya Dergisi, 30, 53-65.