Kapıkaya Kanyonu’nun (Adana, Karaisalı) Jeolojik Miras ve Jeoturizm Potansiyeli / Geological Heritage and Geotourism Potential of Kapıkaya Canyon (Adana, Karaisalı)

Öz

Adana Havzası, kuzeyde Toros Dağ Kuşağı, güneyde Akdeniz, batıda Ecemiş Fayı ve doğuda Amanos Dağları arasında yer alır. Havza tektonik, stratigrafik ve morfolojik özellikleriyle dikkat çeken önemli bir jeolojik laboratuvar niteliğinde olup, birçok jeolojik miras ögelerini içermektedir. Bu çalışmada Adana Havzası'nın önemli jeolojik ve jeomorfolojik oluşumlarından biri olan Kapıkaya Kanyonu'nun jeolojik miras değeri ve jeoturizm potansiyeli değerlendirilmiştir. Kapıkaya Kanyonu, Çukurova’nın önemli akarsularından biri olan Seyhan Nehri'nin bir kolu olan Çakıt Çayı üzerindedir. Kanyon, Adana iline 72 kilometre ve Karaisalı ilçesine ise 5 kilometre uzaklıktadır. Türkiye’de karstik alanlarda gözlenen yer altı su akışı sağlayan ve inceleme alanında bulunan Yerköprü ile Karaisalı ilçesine bağlı Kapıkaya köyü arasındadır. Kanyon’un yüksekliği 200 metre ve uzunluğu ise 7 kilometredir. Kanyon güzergahında, Adana Havzası’nın temelini oluşturan Paleozoyik ve Mesozoyik yaşlı birimler ile Senozoyik birimleri yüzeylenmektedir. Çakıt Vadisi boyunca kuzey-güney doğrultusunda az çok birbirlerine paralel uzanan faylar gözlenmekte olup, birimler birbirleriyle tektonik dokanaklıdır. Kanyon boyunca yerbilimleri eğitimi açısından önemli olan sedimanter kayaçlar, faylar, kıvrımları ve fosilleri içeren jeoduraklar belirlenmiştir. Ayrıca, Kanyonda şelaleler ve hidroelektrik santralleri de yer almaktadır. Biyoçeşitlilik açısından da anıt ağaçları içeren doğal flora ve fauna topluluğu ile dikkat çekmektedir. Kanyon civarında kaleler, köprüler ve hanlar gibi kültürel değerler de yer almaktadır. Doğa gözlemi ve yürüyüşü, dağcılık, kaya tırmanışı, yamaç paraşütü, kanyon geçişi, kampçılık, doğa fotoğrafçılığı ve kültürel varlıkların ziyareti jeoturizm potansiyelini oluşturmaktadır. Kanyon halen “Kesin Korunacak Hassas Alan” statüsündedir.

Anahtar Kelimeler

• Adana
• eğitim
• jeolojik miras
• jeoturizm
• kanyon.

Geological Heritage and Geotourism Potential of Kapıkaya Canyon (Adana, Karaisalı)

Öz

The Adana Basin is located between the Taurid Mountains to the north, the Mediterranean Sea to the south, the Ecemiş Fault to the west, and the Amanos Mountains to the east. The basin is an important geological laboratory with remarkable tectonic, stratigraphic, and morphological features, and contains numerous geological heritage elements. This study evaluated the geological heritage value and geotourism potential of Kapıkaya Canyon, one of the important geological and geomorphological formations of the Adana Basin. Kapıkaya Canyon is located on the Çakıt Stream of the Seyhan River, a major stream in Çukurova. The canyon is 72 kilometres from Adana province and 5 kilometres from the district of Karaisalı. It is located between Yerköprü, a prominent karst feature within the study area that provides observable groundwater flow typical of karst systems in Turkey, and Kapıkaya Village in the Karaisalı district. The canyon has an elevation of 200 meters and a length of 7 kilometres. Along the canyon route, Paleozoic and Mesozoic units, which form the basement of the Adana Basin, as well as Cenozoic units, are exposed. Subparallel faults oriented in a north–south direction are observed along the Çakıt Valley, placing the geological units in tectonic contact. Geostations containing sedimentary rocks, faults, folds, and fossils, important for geoscience education, were identified throughout the canyon. The canyon also boasts waterfalls and hydropower plants. Its biodiversity is notable for its natural flora and fauna, including monumental trees. Castles, bridges, and inns are cultural assets in the canyon’s vicinity. Geotourism potential includes nature observation and hiking, mountaineering, rock climbing, paragliding, canyoning, camping, nature photography, and visiting cultural heritage sites. The canyon still has the status of a “Sensitive Area to be Strictly Protected”.

Anahtar Kelimeler

• Adana
• education
• geological heritage
• geotourism
• canyon.

Kaynakça

1. ADANA ULUS, (2025, 5 Eylül). Yok Olmanın Eşiğindeki Bir Tarihi Eser: Kesiri Han. https://www.adanaulus.com/haber/yok-olmanin-esigindeki-bir-tarihi-eser-kesiri-han-91407.html
2. Adana KTB (2025, 4 Eylül). Varda Köprüsü. https://adana.ktb.gov.tr/TR-240587/varda-koprusu.html
3. Akıncı, A.C. (2025). Strontium Isotopic Stratigraphy of the Miocene Adana Basin (S. Anatolia) and its Geological Implications. Geologia Croatica, 78(1), 61-86. https://doi.org/10.4154/gc.2025.05
4. Akbulut, G. (2014). Önerilen Levent Vadisi Jeoparkı’nda jeositler. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 38(1), 1–15.
5. Akbulut, G. ve Ünsal, Ö. (2012). Levent Vadisi’nin (Malatya) jeopark ve jeoturizm potansiyeli. S. Koday, C. Sevindi (Ed.ler), I. Ulusal Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, s.: 535–546.
6. Bozyiğit, R. ve Özkaral, T. C. (2022). Saklıkent Kanyonu’nun (Seydikemer-Muğla) turizm potansiyeli üzerine bir değerlendirme. International Social Sciences Studies Journal, 8(102), 3016–3024.
7. Canpolat, E., Çılgın, Z. ve Bayrakdar, C. (2020). Jeomorfoturizm potansiyeli bakımından Emecik Kanyonu–Şelalesi (Çameli, Denizli). Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 5, 64–86.
8. Cronin, B. T., Gürbüz, K., Hurst, A. & Satur, N. (2000). Vertical and lateral organization of a carbonate deep-water slope marginal to a submarine fan system, Miocene, southern Turkey. Sedimentology, 47(4), 801–824. https://doi.org/10.1046/j.1365-3091.2000.00317.x

9. Çiftçi, Y. ve Güngör Y. (2016). Jeopark projeleri kapsamındaki doğal ve kültürel miras unsurları için standart gösterim önerileri. Maden Tetkik ve Arama Dergisi, 153, 223-238.
10. ÇKA, (2025, 2 Eylül). Karaisalı-Pozantı Bölge Destinasyon Raporu. https://www.cka.org.tr/uploads/document_center_v/karaisali-pozanti-alt-bolge-destinasyon-raporu-896.pdf
11. Derman, S. & Gürbüz, K. (2007). Nature, provenance and relationships of Early Miocene palaeovalley fills, northern Adana Basin, Turkey: Their significance for sediment-bypassing on a carbonate shelf. Turkish Journal of Earth Sciences, 16, 181–209.
12. Frech, F. D. (1916). Bağdat Demiryolu Kapsamında Küçük Asya’nın (Türkiye’nin) Jeolojisi (Çev. T. Havzoğlu. ve Y. Çiftçi). https://www.researchgate.net/publication/348635274 (Çeiviri Tarihi: 2021)
13. Gül, A. ve Özkul, M. (2023). Çal Kanyonu ve Çevresinin (Denizli, GB Anadolu) Jeolojik-Jeomorfolojik Özellikleri ve Jeoturizm Potansiyeli. Türkiye Jeoloji Bülteni, 66(1), 107-126. https://doi.org/10.25288/tjb.935447
14. Gül, A., Boyraz, S. ve Özkul, M. (2007). Kısık Kanyonu (Çal-Denizli) jeositi ve jeoturizm özellikleri. İ. Akkuş, Ö. Dumanlılar (Ed.ler), 60. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Özetleri Kitabı, 1–2. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/d033f2517f2915c_ek.pdf
15. Güngör, Y. (2009) Doğanın Öyküsünü Anlamak: Jeoturizm. JMO Mavi Gezegen Popüler Yerbilimleri Dergisi, 14, 4–8.
16. Güngör, Y., İskenderoğlu, L., Azaz, D. ve Güngör, B. (2012a). Levent Vadisi (Akçadağ-Malatya) Jeopark Envanter Çalışması. Koçbay, A., Esat, K. Ve Hasançebi, N. (Ed.ler), 65. Türkiye Jeoloji Kurultayı, 324–325.
17. Güngör, Y., Azaz, D., Çelik, Y. ve Yalçın, M. N. (2012b). Narman Vadisinin (Narman-Erzurum) Jeopark Olarak Değerlendirilmesi. A. Koçbay K. Esat, N. Hasançebi (Ed.ler), 65. Türkiye Jeoloji Kurultayı, Ankara, Türkiye, 326–327.
18. Influence Türkiye, (2025, 4 Eylül). Milvan Kalesi. https://turkiye.influence.cool/tr/adana/karaisali/gezi-rehberi/milvan-kalesi/
19. IUGS, (2025, 5 Ağustos). The Grand Canyon, USA. https://iugs-geoheritage.org/geoheritage_sites/the-grand-canyon/
20. JEMİRKO, (2025a, 5 Ağustos). Jeolojik miras terimleri. https://www.jemirko.org.tr/jeolojik-miras-terimleri/
21. JEMİRKO, (2025b, 5 Eylül). Jeolojik Miras Çalıştayı Sonuç Bildirgesi. https://www.jemirko.org.tr/turkiyenin-en-onemli-100-jeolojik-mirasi-ve-anahtar-jeolojik-alanlarinin-belirlenmesi-calistayi-sonuc-bildirgesi/
22. Kazancı, N. (2010). Jeolojik Koruma; Kavram ve Terimler. Jeolojik Mirası Koruma Derneği yayını, 60 s.
23. Kazancı, N., Şaroğlu, F. ve Suludere, Y. (2015). Jeolojik Miras ve Türkiye Jeositleri Çatı Listesi. Maden Tetkik ve Arama Dergisi, 151, 263-272.
24. Kazancı, N., Şaroğlu, F., Doğan, A. & Mülazımoğlu, N. (2012). Geoconservation and geo-heritage in Turkey. In Wimbledon, W.A.P. & Smith-Meyer S. (Eds.), Geoheritage in Europe and its Conservation ProGeo Spec. Pub, Oslo, Norway, pp 366–377.
25. Kazancı, N., Suludere, Y., Mülazımoğlu, N.S., Tuzcu, S., Mengi, H. ve Hakyemez, Y. (2009). Milli Parklarda Jeolojik Miras 5. Yozgat Çamlığı Milli Parkı ve Çevresi Jeositleri. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara Üniversitesi, TÜBİTAK, MTA, Jeolojik Mirası Koruma Derneği, Yozgat, 60 s.
26. Köroğlu, F. (2024). Cehennem Deresi Canyon(s): Outstanding geomorphology, geoheritage, and geotourism assets, Ardanuç (Artvin), Eastern Black Sea/NE Türkiye. Geoheritage, 16(87), 1-25. https://doi.org/10.1007/s12371-024-00997-z
27. Lagap, H. (1985). Kıralan-Karakılıç-Karaisalı (KB Adana) alanının stratigrafisi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
28. National Geographic Society, (2025, 5 Ağustos). Canyon. https://education.nationalgeographic.org/resource/canyon/
29. Özbay, E. (2023). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Köprünün Dönüşümü: Kapıkaya (Çakıt-2) Köprüsü (Adana-Karaisalı). Uçar, H., Ürer, H., Ünalan Özdemir, H. S. ve Çeken, M. (Ed.ler), Prof. Dr. Bozkurt Ersoy Armağanı (s. 387-410). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları. https://basimveyayinevi.ege.edu.tr/files/basimveyayinevi/icerik/profdrbozkurtersoyarmaganiekitap.pdf
30. Özdemir, M. A. ve Çırak, O. (2024). Köprülü Kanyonu Milli Parkı’nın jeomorfositleri ve turizm potansiyeli (Antalya). International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 10(4), 639–654. https://smartofjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=76955
31. Pinterest, (2025, 4 Eylül). Kesir han. https://tr.pinterest.com/pin/333407178663541456/
32. Satıl, F., Yılmaz, F., Çetintaş, O., Tümen, G., Tüven, A., Keleş, Ö., Sunal, G., Sağlam Selçuk, A., Gençoğlu, L., Yaman, Y. K., Yüksel, K., Özbek, M. ve Uçar, S. (2019). Potansiyel Doğal Sit Alanlarının Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Projesi, Adana Karaisalı Kapıkaya Kanyonu Potansiyel Doğal Sit Alanı Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Raporu. ÇŞB, Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü, 200 s., (Yayımlanmamış).
33. Siler, M. ve Şengün, M. T. (2022). Karaleylek ve Saklıkapı Kanyonu’nun (Elazığ) jeopark potansiyeli. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(2), 409–426. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1054801
34. Statkraft, (2025, 5 Eylül). Çakıt hidroelektrik santrali. https://www.statkraft.com/about-statkraft/where-we-operate/turkey/cakit-hydropower-plant/
35. Taraf, F., Eren, M. ve Gürbüz, K. (2013). Karaisalı Formasyonu’nun (Adana Baseni-Türkiye) Fasiyes ve Mikrofasiyes Özellikleri. Türkiye Jeoloji Bülteni, 56(3), 173-187. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjb/article/298765
36. Toprak, Ö. ve Şahin, H. (2017). Niksar (Tokat) yöresinin jeodeğerleri. Türkiye Jeoloji Bülteni, 60(1), 129–144. https://doi.org/10.25288/tjb.297867
37. Ünal İbret, B. ve Cansız, E. (2016). Kanyon turizmi ve ekoturizm açısından değerlendirilmesi gereken bir yöre: Küre Ersizlerdere–Karacehennem Kanyonu. Marmara Coğrafya Dergisi, 34, 107–117.
38. Uncu, L. & Karakoca, E. (2019). Evaluating the geomorphological features and geotourism potentials of Harmankaya Canyon (Bilecik, Turkey). Journal of Tourism and Hospitality Management, 7(1), 1–15.
39. UNESCO WHC, (2025, 5 Eylül). UNESCO World Heritage List. https://whc.unesco.org/en/list/?search=canyon&components=1&order=country.
40. Ünlügenç, U. C., Demirkol, C. ve Şafak, Ü. (1993). Adana Baseni K–KD’sunda yer alan Karsantı Baseni çökellerinin stratigrafik-sedimantolojik nitelikleri. Kazancı, N. (Ed.) A. Suat Erk Jeoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 215–227.
41. Ünlügenç, U. C. (1986). Kızıldağ Yayla (Adana) dolayının jeolojisi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
42. Wimbledon, W. A. P. (1996) Geosites-A New Conservation Initiative. Episodes 19, 87-88. https://doi.org/10.18814/epiiugs/1996/v19i3/009
43. Yalçın, M. N. & Görür, N. (1984). Sedimentological Evolution of the Adana Basin. Tekeli, O. and Göncüoğlu, M. C. (Eds), Proceedings of the International Symposium on the Geology of Taurus Belt, 165-172.
44. Yetiş, C. (1978). Çamardı (Niğde) yakın ve uzak dolayının jeoloji incelemesi ve Ecemiş Yarılım Kuşağı’nın Maden Boğazı–Kamışlı arasındaki özellikleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi.
45. Yetiş, C. ve Demirkol, C. (1986). Adana Baseni Batı kesiminin detay etüdü (Rapor No: 8037). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, 187s. (yayımlanmamış).
46. Yetiş, C., Kelling, G., Gökçen, S. L. & Baraz, F. (1995). A revised stratigraphic framework for the Late Cenozoic sequences in the northeastern Mediterranean region. Geologische Rundschau, 84, 794–812. https://doi.org/10.1007/BF00240569
47. Yıldız, S. ve Zaman, S. (2024). Adıyaman ilinin kanyon turizm potansiyeli ve planlama önerileri. RESS Journal – Route Educational & Social Science Journal, 11(4), 195–209. http://dx.doi.org/10.17121/ressjournal.3575