New Geomythosite Proposal from Türkiye

Öz

Mythological narratives have played a significant role in shaping the lives and worldviews of societies throughout history. While many of these narratives originate from religious traditions, natural phenomena resulting from geological processes constitute another important source. In their attempts to explain extraordinary events in nature, communities often merged these occurrences with legends, thereby transforming them into mythological accounts. Some of these accounts serve as valuable references for contemporary research, particularly in understanding past catastrophic events such as volcanic eruptions, floods, earthquakes, and tsunamis. Mythological stories in which geology and legend are interwoven are defined as geomythology, whereas geosites with pronounced geomythological characteristics are referred to as geomythosites. When the cultural and historical wealth of a society converges with the geological and geomorphological richness of its landscape, the influence of the earth sciences within its mythological traditions becomes inevitable. This study seeks to elaborate on the relationship between geology and mythology by presenting ten geomythosites from different regions of Turkey, where cultural heritage and geological phenomena intersect.

Anahtar Kelimeler

• Geological heritage
• geomythology
• geomythosite
• geosite
• Mytology

Türkiye’den Yeni Jeomitosit Önerileri / New Geomythosite Proposal from Türkiye

Öz

Mitolojik öyküler toplumların yaşamlarında önemli rol oynamışlardır. Birçoğu din kökenli olsa bile mitolojik öykülerin önemli kaynaklarından biri jeolojik süreçler sonucunda meydana gelmiş doğa olaylarıdır. Doğadan kaynaklanan olayları açıklamakta zorlanan toplumlar bu olayları birtakım efsanelerle birleştirerek bunları birer mitolojik öyküye dönüştürmüşlerdir. Bu mitolojik öykülerin bazıları geçmişte meydana gelmiş volkanik patlama, sel, deprem, tsunami vb. gibi katastrofik birtakım olayların anlaşılmasında günümüz araştırmaları için birer kaynak niteliğindedirler. Jeoloji ile efsanelerin iç içe geçtiği bu tür mitolojik öyküler Jeomitoloji, jeomitolojik özelliği ağır basan jeositler de Jeomitosit olarak tanımlanmaktadır. Bir toplumun, kültürel ve tarihi zenginliği, o toplumun yaşadığı coğrafyanın jeolojik/jeomorfolojik zenginliğiyle birleştiğinde, ortaya çıkan mitolojik öykülerde yerbilimlerinin ağırlığı kaçınılmaz olmaktadır. Bu çalışmada kültür ve jeolojinin iç içe geçtiği Türkiye’nin farklı bölgelerinden 10 adet jeomitosit tanıtılarak Jeoloji ile mitoloji arasındaki ilişki detaylandırılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Jeolojik miras,
• Jeomitoloji
• Jeomitosit
• jeosit
• mitoloji

Kaynakça

1. Akkemik, Ü. & Sakınç, M. (2013). Sequoioxylon petrified woods from the Middle to Late Oligocene of Thrace (Turkey). IAWA Journal, 34(2), 177-182. https://doi.org/10.1163/22941932-00000015
2. Akkemik, U, Akkılıc, H. & Gungor, Y. (2019). Fossil wood from the Neogene of the Kilyos coastal area in Istanbul, Turkey. Palaeontographica Abteilung B, 299(1-6), 133-185. https://doi.org/10.1127/palb/2019/0065
3. Aksoy, F. (2018). Tarih öncesi Çağlardan Roma’nın yıkılışına kadar Spil Dağı’nın (Sipylos) tarihi ve Arkeolojisi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Altun, E. (2025). Bitlis’in jeoçeşitliliği ve jeolojik miras potansiyelinin sürdürülebilir kalkınma açısından incelenmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi –Cerrahpaşa Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
5. Altun, N. E., Gül, M., Aktürk, S., Kuşcu, I. ve Kuşcu, G. (2009). A geological approach for the assessment of the legend of the cleopatra beach: Investigation of the origin and formation conditions of ooids by sedimentological, mineralogical, geochemical and amino-acid recemization methods. EU SMAP III Gökova Project Preparation of a Management Plan for the Integrated Coastal Zones of the Inner Gokova Bay and the Sedir Island, 60 pp
6. Atabey, E. (2002.) Korumaya Değer Doğal Bir Kum Dili, Orhaniye Kızkumu. Mavi Gezegen 6, 76–77.
7. Bean, G. E. (1995). Eski Çağda Ege Bölgesi, (Çev. İnci Delemen). Orion Yayınları, 360 s.
8. Bourrouilh-Le Jan, F. G., Akram, I. B. & Schvoerer, N. (2007). Band-e-Amir Lakes and Dragon Valley (Bamiyan): myths and seismicity in Afghanistan. Myth and geology. The Geological Society of London, Special Publications, 273, 120-132. https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2007.273.01.11

9. Çığ, M. İ. (2015). Gılgameş, tarihte ilk kral kahraman. Kaynak yayınları, 95 s.4. Baskı
10. Dağer, E. (2005). Yamanlar Dağında Geç Antik Çağ İskanları: Kronoloji ve Mekan Organizasyonlarına ilişkin sorunlar. Durugönül, S. ve Durukan, M. (Ed.ler). Olba XII, (S, 101-125), Kaam Yayınları.
11. Dietrich, L., Meister, J., Dietrich, O., Notroff, J., Kiep, J., Heeb, J., Beuger, A. & Schütt, B. (2019). Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLoS One 14(5), Article e0215214. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0215214
12. Dirik, K. & Erol, O. (2003). Tectonomorphologic evolution of Tuzgölü and surrounding area, central Anatolia-Turkey. Turkish Association of Petroleum Geologists Special Publication, 5, 27-46.
13. Ekinci, D. ve Doğanaer, S. (2016). Unique Spit: Kızkumu (Marmaris/Turkey). Epra International Journal of Multidisciplinary Resaerch (JMR), 2(6), 35-48.
14. Emir, O. (2009). Argonautlar Efsanesi: Bir Mitosun Ardındaki Gerçekler ve Kolkhis. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 6, 9-24.
15. Erdem, M. E., Özcan, E., Yücel, A. O., Okay, A. I., Erbay, S., Kayğılı, S. & Yılmaz, İ. (2021). Late Campanian larger benthic foraminifera from the Zekeriyaköy Formation (İstanbul, NW Turkey): taxonomy, stratigraphy, and paleogeography. Turkish Journal of Earth Science, 30(1), 1-21. https://doi.org/10.3906/yer-2007-9
16. Eren, M., Güler, C., Kadir, S. &Wanas, H. (2016). Sedimentological, mineralogical and geochemical characteristics of the ooids in Cleopatra (Sedir Island, Gökova Bay, SW Turkey) and Alexandria (NW Egypt) Beach sediments: A comparison and reality of myth of the love. Chemie der Erde (Geochemistry), 76(1), 157–169. https://doi.org/10.1016/j.chemer.2016.02.001
17. Erkan, Y. (2013). Sedimanter Petrografi (Genişletilmiş 2. baskı). Afşaroğlu Matbaası.
18. Ertekin, C., Ekinci, Y. L., Büyüksaraç, A. & Ekinci, R. (2021). Geoheritage in a mythical and volcanic terrain: an inventory and assessment study for geopark and geotourism, Nemrut volcano, Bitlis, Eastern Turkey. Geoheritage, 13, Article 73. https://doi.org/10.1007/s12371-021-00593-5
19. Evliya Çelebi. (2023). Seyahatname, Yeditepe Yayınevi.
20. Gray, M. (2013). Geodiversity: Valuing and Conserving Abiotic Nature. Second Edition. Wiley Blackwell.
21. Gül, Y. (2017). Kleopatra’nın İncileri mi, Doğanın İncileri mi: Ooidler. Mavi Gezegen, 22, 1-12.
22. Gül, M., Küçükuysal, C., Çetin, E, Ataytür, Ö. & Masud, A. (2020). Coastal Erosion Threat on the Kızkumu Spit Geotourism Site (SW Turkey): Natural and Anthropogenic Factors. Geoheritage, 12(3), 1– 14. https://doi.org/10.1007/s12371-020-00477-0
23. Gül, M., Özbek, A. & Gül, M. (2025). Geomyths of Tunceli, Eastern Türkiye. Geoheritage, 17, Article 65. https://doi.org/10.1007/s12371-025-01106-4
24. Güngör, Y. (2021) Dünyayı Etkileyen Afetler ve Alınan Dersler, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi Yayını.
25. Güngör, Y. (2024). Geoheritage Inventory and Geotourism Studies of Gökçeada (Çanakkale, Western Türkiye). Geoheritage, 16, Article 138, 1-29. https://doi.org/10.1007/s12371-024-01038-5
26. Güngör, Y. ve Oğuztüzün, C. (2007). Celilin Peri Bacaları. Atlas Dergisi, 176, Sayfa 80-88.
27. Güngör, Y., Akkemik, Ü., Azaz, D., Kimyonok, T., Çalık, M. M., Delibay, A. S. & Çiftçi, Y. (2025). An Example of a Spontaneous Geo-Conservation Beylikdüzü (İstanbul-Western Turkiye) Petrified Tree. Geoheritage, 17, Article 114. https://doi.org/10.1007/s12371-025-01159-5
28. Hariri, Y. N. (2016). Hayvanlardan Tanrılara, Sapiens. İnsan türünün kısa bir tarihi. Kolektif Kitap.
29. Hosgörmez, H. (2007). Origin of the natural gas seep of Çirali (Chimera), Turkey: Site of the first Olympic fire. Journal of Asian Earth Sciences, 30(1), 131-141. https://doi.org/10.1016/j.jseaes.2006.08.002
30. Karaoğlu, Ö. & Kılıç, S. (2017). Nemrut volkanı ve kral Nemrut’un efsanesi. Mavi Gezegen 22, 29, 37
31. Karlıoğlu, N, Akkemik, Ü. & Caner, H. (2009). Detection of some woody plants in Late Oligocene forests of Istanbul. Turkey. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 33(6), 577-584. https://doi.org/10.3906/tar-0811-25
32. Kazancı, N. & Adıyaman-Lopes, Ö. (2022). The stones of Göbeklitepe, SE anatolia, turkey; an example of the shaping of cultural heritage by local geology since the early neolithic. Geoheritage, 14, Article 57. https://doi.org/10.1007/s12371-022-00694-9
33. Kazancı, N. & Boyraz-Aslan, S. (2025). Brief Description of the Geomythological Sites in Anatolia, Türkiye. Geoheritage, 17, Article 113. https://doi.org/10.1007/s12371-025-01160-y
34. Knitter, D., Braun, R., Clare, L., Nykamp, M. & Schütt, B. (2019). Göbekli Tepe: a brief description of the environmental development in the the Surroundings of the UNESCO World Heritage Site. Land, 8(4), 72; https://doi.org/10.3390/land8040072
35. Mayor, A. (2004). Geomythology. In Selley, R.C., Cocks, R. & Pilmer, I. (Eds.), Encyclopedia of Geology, Elsevier.
36. Okrostsvaridze, A. (2017). The Argonauts: A modern Investigation of the Myhtical “Gold Sans”. Lambert Academic Publisher.
37. Oktay, F. Y. ve Gökaşan, E. (2012). İstanbul Boğazının Oluşumu. 65. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özetleri kitabı, s., 172-173.
38. Özgül, N. (2011). İstanbul il alanının jeolojisi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Planlama ve İmar Daire Başkanlığı, Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü, İstanbul, 305 s.
39. Özhan, E. (1990). The legend of Cleopatra Beach: May it be true?. Eurocoast, 98-103, Marseilles.
40. Özkaya, A. S. (2019). İstanbul’un En Eski Dikilitaşı: Hayat Kurtaran Pompei Sütunu. İstanbul’un Simge Taşları. Haz.: Fatih Dalgalı. İBB Kültür A.Ş. Yayını, İstanbul, 69-95.
41. Öztürk, H. (2004). The origin of the ooides of the Cleopatra Beach of Sedir Island, Aegean Sea, Turkey. 37th CIESM Congress, (p. 62). Barcelona.
42. Öztürk, H., Öztürk, B. ve Öztürk, A. A. (1998). Kleopatra Plajı (Gökova Körfezi) Kumlarının esrarı üzerine bulgular. Su Altı Bilimi ve Teknoloji Kongresi (s.: 98-104). İstanbul Üniversitesi.
43. Piccardi, L. (2007). The AD 60 Denizli Basin earthquake and the apparition of Archangel Michael at Colossae (Aegean Turkey). Myth ang Geology (p.: 95-105). The Geological Society of London 350 p.,
44. Piccardi, L. & Masse, W. B. (2007). Myth and geology. The Geological Society of London. London
45. Sarı, R., Türkecan, A., Dönme, M., Küçükefe, Ş., Aydın, Ü. & Özmen, Ö. (2015). The geology of Gökçeada (Çanakkale). Bullettin of the Mineral Research and Exploration, 150, 1-18.
46. Schmidt, K. (2003). The 2003 Compaign at Göbekli Tepe (Southeastern Turkey). Neo-lithics2/03, The Newsletter of Southwest Asian Neolithic Research. https://www.exoriente.org/repository/NEO-LITHICS/NEO-LITHICS_2003_2.pdf
47. Schmidt A. K., Danısık, M., Aydar, E., Şen, E., Ulusoy, I. & Lovera, O. M. (2014).Identifying the volcanic eruption depicted in a neolithic painting at Çatalhöyük (Turkey). PLoS ONE, 9(1) Article e84711. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0084711
48. Şerefhan. (1597). Şerefname. (Arapçadan Türkçeye çeviren: Bozarslan, M. E.), 4. Baskı (1990). İstanbul, Hasat Yayınları.
49. Torrey, E. F. (2018). Beynin evrimi ve tanrıların ortaya çıkışı. Paloma Yayınevi.
50. Tuna,T. (2023). Boğazın Üzerinden atlayan İnek. İstanbul Dergi, 14.
51. Tüysüz, O., Aksay, A. ve Yiğitbaş, E. (2004). Batı Karadeniz Litostratigrafi Birimleri. MTA Stratigrafi Komitesi Litostratigrafi Birimleri Serisi, 1.
52. Ulu, Ü., Bulduk, A. K., Ekmekçi, E., Karakaş, M., Öcal, H., Arbas, A., Saçlı, L., Taşkıran, A., Adır, M., Sözeri, Ş. ve Karabıyıkoğlu, M. (1994a). İnlice-Akkise ve Cihanbeyli-Karapınar Alanının Jeolojisi (Rapor no: 9720). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Ankara.
53. Ulu, Ü., Ocal, H., Bulduk, A. K., Karakaş, M., Arbas, A., Saçlı, L., Taşkıran, A., Ekmekçi, E., Adır, M., Sözeri, Ş. ve Karabıyıkoğlu, M. (1994b). Cihanbeyli-Karapınar yöresi Geç Senozoyik çökelme sistemi: Tektonik ve iklimsel önemi. Türkiye Jeoloji Kurultayı Bülteni, 9, 149-163.
54. Uygun, A. (1981). Tuzgölü havzasının jeolojisi, evaporit oluşumları ve hidrokarbon olanakları. Türkiye Jeoloji Kurumu İç Anadolu’nun Jeolojisi Sempozyumu, Ankara, 66-71.
55. URL-1, (05.09.2025). Guillaume-Antoine Olivier, 1806, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bosphore_de_Thrace_ou_Canal_de_la_Mer_Noire_-_Olivier_Guillaume_Antoine_-_1801.jpg
56. URL-2, (25.08.2025). George Sandys, 1610, https://en.wikipedia.org/wiki/George_Sandys#cite_note-:1-4
57. URL-3, (05.09.2025). Howard Davie. https://en.wikipedia.org/wiki/Symplegades
58. URL-4, (06.09.2025). https://jinepsgazetesi.com/2013/10/tantalos-efsanesi-1
59. URL-5, (05.09.2025). Mitolojik Hikayeler, Tantalos İşkencesi. https://mitolojikhikayeler.com/tag/tantalos-iskencesi
60. URL-6, (25.08.2025). Marmaris Kızkumu Plajı / Marmaris Kızılkum. https://tr.marmaris.info/project/marmaris-kizkumu-plaji/
61. URL-7, (25.08.2025). Marmaris Belediyesi İnternet Sayfası. http://www.marmaris.bel.tr.
62. URL-8, (25.08.2025). Yarıkkaya Efsanesi, The Epoch Times, Tr. https://epochtimestr.com/index.php/yarikkaya-efsanesi
63. Vitaliano, D. (1973). Legend of the Earth; Their Geological Origins. İndiana University Press.
64. Wallace-Hadrill (15 Eylül 2025). BBC. Pompeii: Portents of Disaster. https://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/pompeii_portents_01.shtml
65. Yalçın, M. N., Güngör, Y. ve Angı, O. S. (2022). Çarpışan Kayaların (Rumeli Feneri /İstanbul) üç öyküsü. Mavi Gezegen, 30, 1-14
66. Yüksel, V. ve Korkmaz, S. (1982) Mitoloji, Jeoloji ve turizm: Olimpos’un Sönmeyen Alevi. Yeryuvarı ve İnsan 7(2), 3-4.