Erenlerdağ–Alacadağ Volkanizmasının (GB Konya-Türkiye) Volkanik ve Kültürel Jeomiras Potansiyeli

Öz

Erenlerdağ–Alacadağ Volkanik Kompleksi (ErAVK), Konya’nın güneybatısında (Orta Anadolu) yer alan ve yaklaşık 1500 km²’lik bir alanı kaplayan Neojen yaşlı bir volkanik birimi temsil etmektedir. ErAVK, mafikten felsiğe kadar değişen bileşimlerde lav kubbeleri, lav akıntıları, piroklastik düşme ve akma ürünleri ile dayk ve volkanik tıkaç gibi subvolkanik intrüzyonlardan oluşmaktadır. Bu çalışma; ErAVK içerisindeki temsil niteliği yüksek volkanik jeositlerin tanımlanması ve karakterizasyonu, bu jeositlerin jeomiras değerinin belirlenmesi ve Orta Anadolu Volkanik Jeomirası özelinde jeoturizm ve eğitim potansiyellerinin tartışılmasını amaçlamaktadır. Volkanik fasiyes analizi, lav kubbeleri(dom) ve lav akıntılarının gelişiminden dasitik çivi yapıların oluşumuna, ignimbirit oluşturan püskürmeli volkanizmadan karmaşık volkano-sedimanter süreçlere kadar geniş bir püskürme davranışı yelpazesini ortaya koymaktadır. Piroksimal ve medial fasiyeslerdeki dasitik–andezitik lav akıntıları, domlar, bunların piroklastik eşlenikleri ve ignimbirit dizileri; çok evreli magma karışımı, yeniden beslenme olayları ve dekompresyon kaynaklı süreçlerin göstergelerini sunmaktadır. Distal fasiyesler ise tüf seviyeleri, yaygın ignimbiritler ve sedimanter birimlerle karakterizedir ve volkanik ile sedimanter süreçlerin eşzamanlı gelişimini açık biçimde yansıtmaktadır. Bu iyi korunmuş istifler, kıtasal yay ortamlarında püskürme dinamikleri ve magma odası evriminin yeniden kurgulanması açısından nadir ve değerli arşivler oluşturmaktadır. Volkanik fasiyeslerin dağılımı, ErAVK’de lav domları ve akıntılarla ilişkili yüksek rölyefli alanlar ile ignimbirit-tüf ve volkano-sedimanter birimlerin hâkim olduğu daha düşük rölyef zonları arasında belirgin bir jeomorfolojik ayrım ortaya koymaktadır. Medial–distal fasiyeslerde gözlenen yüksek gözenekliliğe sahip ignimbirit ve tüf seviyeleri, tarih boyunca yerleşim ve inşa faaliyetlerini kolaylaştırmıştır. Kilistra antik kenti, ErAVK sınırları içinde yer almakta olup volkanolojik, jeomorfolojik ve arkeolojik bileşenlerin bütünleştiği nadir jeo-kültürel miras alanlarından birini temsil etmektedir. Geç Hitit Dönemi’ne tarihlenen Fasıllar Anıtı ise dayanıklı dasitik–andezitik lav akıntıları üzerine inşa edilmiş olup, volkanik litolojilerin kültürel peyzajla bütünleşmesinin çarpıcı bir örneğini sunmaktadır. Sonuç olarak, ErAVK Orta Anadolu’nun en önemli jeositlerinden biri olup, jeokoruma, jeoeğitim ve sürdürülebilir jeoturizm açısından büyük bir potansiyele sahiptir. Bölgenin jeolojik çeşitliliği ve kültürel değerleri, disiplinlerarası araştırmalar ve yerel toplumun katılımı için bir “açık hava laboratuvarı” işlevi görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Erenlerdağ–Alacadağ Volkanik Kompleksi
• Fasıllar
• İgnimbrit
• Kilistra
• Lav akıntısı
• Volkanik jeomiras

Volcanic and Cultural Geoheritage Potential of Erenlerdağ-Alacadağ Volcanism (SW of Konya-Türkiye)

Öz

The Erenlerdağ–Alacadağ Volcanic Complex (ErAVC), located in southwest Konya (Central Anatolia), represents a Neogene-aged volcanic unit covering approximately 1500 km². The EAVC is composed of volcanic products that range in composition from mafic to felsic, including lava domes, lava flows, pyroclastic fall and flow deposits, and subvolcanic intrusions such as dikes and plugs. The present study aims to identify and characterize representative volcanic geosites within the ErAVC, assess their geoheritage value, and discuss their potential for geotourism and educational development in the context of Central Anatolian Volcanic Geoheritage. Volcanic facies analysis reveals a wide range of eruptive behaviors, from the development of lava domes and lava flows and the formation of dacitic spine structures to ignimbrite-forming explosive volcanism and complex volcano-sedimentary processes, expressed across facies ranging from central/proximal to distal settings. In the proximal and medial facies, dacitic–andesitic lava flows, domes, their pyroclastic equivalents, and ignimbrite sequences display features indicative of multi-stage magma mixing, recharge events, and decompression-driven processes. Distal facies are characterized by tuff horizons, widespread ignimbrite, and sedimentary units, which clearly reflect the synchronous development of volcanic and sedimentary processes. These well-preserved successions provide rare and valuable archives for reconstructing eruption dynamics and magma chamber evolution in continental arc settings. The distribution of volcanic facies in the ErAVC documents a pronounced geomorphological contrast between high-relief areas associated with lava domes and lava flows, and lower-relief zones dominated by ignimbrites, tuff layers, and volcano-sedimentary units. Highly porous ignimbrites and tuff horizons in the medial-distal facies have facilitated settlement and construction activities throughout history, as exemplified by the rock-carved dwellings of the ancient city of Kilistra. The ancient settlement of Kilistra, located within the boundaries of the Erenlerdağ–Alacadağ Volcanic Complex (ErAVC), represents one of the rare geo-cultural heritage sites where volcanological, geomorphological, and archaeological components are integrated. The Late Hittite-period Fasıllar Monument, built upon resistant dacitic–andesitic lava flows, stands as a striking example of the integration of volcanic lithologies into the cultural landscape. In conclusion, the ErAVC is one of the most significant geosites in Central Anatolia, offering substantial potential for geoconservation, geoeducation, and sustainable geotourism. The region’s geological diversity and cultural assets serve as an “open-air laboratory” for multidisciplinary research and community engagement.

Anahtar Kelimeler

• Fasillar
• Erenlerdag-Alacadag Volcanic Complex
• Ignimbrite
• Lava flow
• Klistra
• Volcanic geoheritage

Kaynakça

1. Alfama, V., Henriques, M.H. & Barros, A. (2024). The Challenging Nature of Volcanic Heritage: The Fogo Island (Cabo Verde, W Africa). Geoheritage, 16, Article 34. https://doi.org/10.1007/s12371-024-00939-9
2. Arıtan, H. (2010). Konya Kilistra (Gökyurt) tarihsel yerleşimi mekânsal gelişimi ve koruma önerileri [Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
3. Asan, K. & Ertürk, M. A. (2013). First Evidence of Lamprophyric Magmatism from the Konya Region, Turkey: a Genetic Link to High-K Volcanism. Acta Geologica Sinica - English Edition, 87(6), 1617-1629. https://doi.org/10.1111/1755-6724.12163
4. Asan, K., Kurt, H., Gündüz, M., Gençoğlu Korkmaz, G. & Morgan, G. (2021). Geology, geochronology, and geochemistry of the Miocene Sulutas volcanic complex, Konya-Central Anatolia: genesis of orogenic and anorogenic rock associations in an extensional geodynamic setting. International Geology Review, 63, 161-192. https://doi.org/10.1080/00206814.2019.1706651
5. Asan, K., Gündüz, M., Gençoğlu Korkmaz, G. & Kurt, H. (2024). The role of magma recharge in producing compositional modality in post-collisional volcanic rocks, Konya volcanic field, Central Anatolia (Türkiye). Journal of Asian Earth Sciences, 276, Article 106364. https://doi.org/10.1016/j.jseaes.2024.106364
6. Baylak, H.M., Erkal, T. ve Taş, B. (2024). Kilistra (Gökyurt) Kültürel Jeomorfolojik Alanı. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12, 1-21. https://doi.org/10.57115/karefad.1407454
7. Besang, C., Eckhardt, F., Harre, W., Kreuzer, H. & Müller, P. (1977). Radiometric age determinations on Neogene igneous rocks in Turkey. Geological Yearbook (in German), 25, 3-36.
8. Brilha, J. (2016). Inventory and quantitative assessment of geosites and geodiversity sites: a review. Geoheritage, 8, 119-134. https://doi.org/10.1007/s12371-014-0139-3

9. Cas, R. A. & Wright, J. V. (1991). Subaqueous pyroclastic flows and ignimbrites: an assessment. Bulletin of Volcanology, 53, 357-380. https://doi.org/10.1007/BF00280227
10. Doğan, U. & Koçyiğit, A. (2018). Morphotectonic evolution of Maviboğaz canyon and Suğla polje, SW central Anatolia, Turkey. Geomorphology, 306, 13-27. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.01.001
11. Erbil, Y. H. ve Ünlü, E. (2017). Fasıllar Anıtı ve Çevresi Geç Tunç Çağı Seramik Buluntuları. Edebiyat Fakültesi Dergisi, 34, 48-60.
12. Fisher, R. V. & Schmincke, H.-U. (1984) Pyroclastic fragments and deposits. Pyroclastic rocks (pp.: 89-124).Springer.
13. Gençoğlu Korkmaz, G., Asan, K., Kurt, H. & Morgan, G. (2017). 40Ar/39Ar geochronology, elemental and Sr-Nd-Pb isotope geochemistry of the Neogene bimodal volcanism in the Yükselen area, NW Konya (Central Anatolia, Turkey). Journal of African Earth Sciences, 129, 427-444. https://doi.org/10.1016/j.jafrearsci.2017.02.001
14. Gündüz, M. (2023). The origin and eruption mechanism of the Kilistra ignimbrites deduced from chemostratigraphic, geochronologic, remote sensing, and GIS methods, Erenlerdağ-Alacadağ volcanic complex SW Konya-Central Anatolia [Yayımlanmamış Doktora tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Universitesi, Muğla.
15. Gündüz, M. (2025). Kilistra ignimbiritlerinin uzaktan algılama yöntemleriyle yeniden haritalanması ve Beyşehir Havzası’nın (GB Konya/Türkiye) CBS tabanlı çizgisellik analizi. Geomatik, 10, 76-91. https://doi.org/10.29128/geomatik.1533893
16. Gündüz, M., Özkan, A. M. & Asan, K. (2025). The origin and emplacement dynamics of the volcaniclastic and sedimentary clastic dykes in volcanic fields: A case study from the Erenlerdağ-Alacadağ Volcanic Complex (Konya-TURKEY). Pamukkale University Journal of Engineering Sciences, 31, 1073-1082. https://doi.org/10.5505/pajes.2025.57227
17. Gürbüz, A., Kazancı, N., Hakyemez, H.Y., Leroy, S.A., Roberts, N., Saraç, G., Ergun, Z., Boyraz-Arslan, S., Gürbüz, E., Koç, K. Yedek, Ö & Yücel, T. O. (2021). Geological evolution of a tectonic and climatic transition zone: the Beyşehir-Suğla basin, lake district of Turkey. International Journal of Earth Sciences, 110, 1077-1107. https://doi.org/10.1007/s00531-021-02007-x
18. Kazancı, N. & Gençoğlu Korkmaz, G. (2023). Konya İlinin Doğal Varlıkları ve Jeolojik Miras Potansiyeli. Türkiye Jeoloji Bülteni, 66(3), 403-420. https://doi.org/10.25288/tjb.1321896
19. Kazancı, N., Şaroğlu, F. & Suludere, Y. (2015). Geological Heritage and Framework List of the Geosites ın Turkey. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 151, 259-268. https://doi.org/10.19111/bmre.39701
20. Keller, J., Dieter, J. Klaus, B. & Friedrich, W. (1977). Geologie und Petrologie des neogenen Kalkalkali-Vulkanismus von Konya (Erenler Dag-Alaca Dag-Massiv, Zentral-Anatolien). Geologisches Jahrbuch, B25, 37-117.
21. Kocak, K. & Zedef, V. (2016). Geochemical characteristics of the lava domes in Yatagan village and Sağlik town, from Erenlerdagi (Konya, Central Turkey) volcanites. Acta Geobalcanica, 2, 7-19. https://doi.org/10.18509/AGB.2016.01
22. Kurt, H., Ozkan, A. M. & Kocak, K. (2003). Geology, petrography and geochemistry of the subduction related volcanic rocks, west of Konya, Central Anatolia. Geological Bulletin of Turkey,46(2), 39-52.
23. Kurt, S., Akgül, B. ve Kurt, H. (2005). Sağlık - Erenkaya (Konya Batısı) Yöresi Volkanik Kayaçlarının Petrografik ve Jeokimyasal Özellikleri. Fırat Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 17, 190-204.
24. Kuzucuoğlu, C., Gündoğdu Atakay, E., Mouralis, D., Atıcı, G., Guillou, H., Türkecan, A. & Pastre, J.F. (2020). Geomorphology and tephrochronology review of the Hasandağ volcano (southern Cappadocia, Turkey). Mediterranean Geoscience Reviews, 2, 185–215. https://doi.org/10.1007/s42990-019-00017-1
25. Navasardyan, G., Meliksetian, K., Savov, I. P., Gevorgyan, H., Bangoyan, M., Galstyan, A. & Grigoryan, E. (2025). Volcanic Geoheritage and Geotouristic Potential of the Gegham Monogenetic Volcanic Upland (Armenia). Geoheritage, 17, Article 146. https://doi.org/10.1007/s12371-025-01170-w
26. Nemeth, K. (2010). Monogenetic volcanic fields: Origin, sedimentary record, and relationship with polygenetic volcanism. Special Paper of the Geological Society of America, 470, 43-66. https://doi.org/10.1130/2010.2470(04)
27. Németh, K. (2022). Volcanic geoheritage in the light of volcano geology. In Dóniz-Páez, J. & Pérez, N. M. (Eds.), El Hierro Island global geopark: diversity of volcanic heritage for geotourism (pp.: 1-24). Springer International Publishing Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-07289-5_1
28. Németh, K. & Palmer, J. (2019). Geological mapping of volcanic terrains: Discussion on concepts, facies models, scales, and resolutions from New Zealand perspective. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 385, 27-45. https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2018.11.028
29. Okay, A. I. & Tüysüz, O. (1999). Tethyan sutures of northern Turkey. Geological Society, London, Special Publications, 156, 475-515. https://doi.org/10.1144/GSL.SP.1999.156.01.22
30. Öztürk, F. G. (2017). Rock-cut Architecture. The archaeology of Byzantine Anatolia. From the End of Late Antiquity to the Coming of the Turks, 148-159. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780190610463.003.0012
31. Platzman, E., Tapirdamaz, C. & Sanver, M. (1998). Neogene anticlockwise rotation of central Anatolia (Turkey): preliminary palaeomagnetic and geochronological results. Tectonophysics, 299(1-3), 175-189. https://doi.org/10.1016/S0040-1951(98)00204-2
32. Rabayrol, F., Hart, C. J. R. & Thorkelson, D. J. (2019). Temporal, spatial and geochemical evolution of late Cenozoic post-subduction magmatism in central and eastern Anatolia, Turkey. Lithos, 336-337, 67-96. https://doi.org/10.1016/j.lithos.2019.03.022
33. Şengör, A. M. C. & Yilmaz, Y. (1981). Tethyan evolution of Turkey: a plate tectonic approach. Tectonophysics, 75(3-4), 181-241. https://doi.org/10.1016/0040-1951(81)90275-4
34. Şengör, A. M. C., Özeren, S., Genç, T. & Zor, E. (2003). East Anatolian high plateau as a mantle‐supported, north‐south shortened domal structure. Geophysical Research Letters, 30(24), Article 8045. https://doi.org/10.1029/2003GL017858
35. Şengör, A. M. C., Lom, N., Zabcı, C., Sunal, G. & Sancar, T. (2019). On the nature of the Cimmerian Continent and the opening of the Neo-Tethys. EGU General Assembly Conference Geophysical Research Abstracts,Vienna, Austria, 21, 4310.
36. Tatar, O., Gursoy, H. & Piper, J. (2002). Differential neotectonic rotations in Anatolia and the Tauride Arc: palaeomagnetic investigation of the Erenlerdag Volcanic Complex and Isparta volcanic district, south–central Turkey. Journal of the Geological Society, 159, 281-294. https://doi.org/10.1144/0016-764901-035
37. Temel, A., Gundogdu, M. N. & Gourgaud, A. (1998). Petrological and geochemical characteristics of Cenozoic high-K calc-alkaline volcanism in Konya, Central Anatolia, Turkey. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 85(1-4), 327-354. https://doi.org/10.1016/S0377-0273(98)00062-6
38. Uyanık, C. & Koçak, K. (2016). Geochemical Characteristics of the Erenlerdagi Volcanics, Konya, Central Turkey. Bulletin of the Geological Society of Greece, 50, 2057-2067. https://doi.org/10.12681/bgsg.11952
39. Whitney, D.L. & Evans, B.W. (2009). Abbreviations for names of rock-forming minerals. American Mineralogist, 95, 185-187. https://doi.org/10.2138/am.2010.3371