Türkiye’nin İlk Resmi Deprem Bölgeleri Haritası: 1945 Yer Sarsıntısı Bölgeleri Haritası / Türkiye’s First Official Seismic Hazard Map: 1945 Seismic Hazard Map

Öz

Türkiye’nin ilk resmi deprem bölgeleri haritası “yer sarsıntısı bölgeleri haritası” ismi ile 12 Temmuz 1945 tarihinde yayınlanmıştır. Bakanlar kurulunca onaylanan ve/veya Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren haritalar “resmi” sıfatını almakta ve yapı üretim süreçlerinde haritada belirlenen deprem bölgesinin esaslarına uyulması zorunluluğu doğmaktadır. 22 Temmuz 1944 tarihli Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren “Yersarsıntılarından Evvel ve Sonra Alınacak Tedbirler Hakkında Kanun” gereğince bu harita Bayındırlık ve Milli Eğitim Bakanlıklarınca kurulan bir komisyon tarafından hazırlanmış ve Türkiye; Büyük hasara uğramış bölgeler, Tehlikeli yersarsıntısı bölgeleri ve Tehlikesiz bölgeler olmak üzere 3 bölgeye ayrılmıştır. Deprem bölgeleri haritaları ve bu haritalara paralel olarak hazırlanan bina deprem yönetmelikleri deprem risklerinin azaltılması çalışmalarında önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma kapsamında; ilk resmi deprem bölgeleri haritasının hangi ihtiyaçtan doğduğu, nasıl ve hangi verileri kullanarak hazırlandığı ve ulusal afet/deprem risk yönetim sistemi açısından taşıdığı önem gibi konular hakkında detaylı bilgiler verilmeye çalışılacaktır. Bu bilgiler 1940’lı yıllardan itibaren Türkiye’de deprem bölgeleri haritası ve yapı yönetmelikleri üzerine yapılan çalışmalara ait bilgilerle desteklenmiş ve bütünleştirilmiştir. Böylece hem “1945 Türkiye Yer Sarsıntısı Haritasının” afet risk yönetimi açısından öneminin ve arka planının daha iyi anlaşılması hem de Türkiye’nin depremle mücadele tarihine ışık tutulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Afet risk azaltma yönetimi
• deprem tehlikesi
• harita
• Nafia Vekâleti
• yer sarsıntısı

Türkiye’s First Official Seismic Hazard Map: 1945 Seismic Hazard Map

Öz

Türkiye's first official seismic hazard map, entitled “Seismic Hazard Map”, was published on July 12, 1945. Maps approved by the Council of Ministers and/or published in the Official Gazette are deemed “official”, and compliance with the principles of the seismic zones specified on the map became mandatory in building processes. Pursuant to the “Law on Measures to be Taken Before and After Earthquakes,” which was implemented with publication in the Official Gazette dated July 22, 1944, this map was prepared by a commission established by the Ministries of Public Works and National Education. The map divides Türkiye into three zones: areas that have suffered major damage, hazardous earthquake zones, and safe zones. Seismic zone maps and building earthquake regulations prepared in parallel with these maps play an important role in efforts to reduce earthquake risks. Within the scope of this study, detailed information is provided about topics such as the need for creation of the first official seismic zone map, how it was prepared and what data was used, and its importance in terms of the national disaster/earthquake risk management system. This information is supplemented and integrated with data from studies conducted in Türkiye since the 1940s about seismic zone maps and building regulations. Thus, the aim is to provide a better understanding of the importance and background of the 1945 Türkiye Seismic Zone Map in terms of disaster risk management and to shed light on Türkiye’s history of earthquake mitigation.

Anahtar Kelimeler

• Disaster risk management
• map
• Ministry of Public Works
• seismic zone
• earthquake hazard

Kaynakça

1. 1940 Zelzele Mıntıkaları Muvakkat Yapı Talimatnamesi. (1940). İmar ve İskân Bakanlığı.
2. 1945 Türkiye Yer Sarsıntıları Bölgeleri Haritası. (1945). Bayındırlık Bakanlığı.
3. Atabay, M. (2023). Atatürk ve Deprem. Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD), 42(75), 3-22.
4. Atnur, İ. E. (2006). Reis-i Cumhur’un Doğu İnclemeleri (1924 Erzurum Depremi), Ebabil Yayınevi.
5. Aydın, N. ve Ergün, E. (2018). 1924 Erzurum Depremi ve Gazi Mustafa Kemal Paşa, Tarih ve Günce Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarih Dergisi, I(2), 145-168
6. Bakanlar Kurulu Kararı (1996). Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası. B.K.K.: 18.04.1996 gün ve 96/8109 sayılı Karar.
7. BCA (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı), (1945a). 1945 Bayındırlık Bakanlığının 11.06.1945 tarih ve 5898/6110 sayılı yazısı ile haritanın onaylanması için Başbakanlığa gönderilen yazı ile ilgili belge.
8. BCA (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı). (1945b). Haritanın onaylandığına gösteren Bakanlar Kurulu kararı ile ilgili belge,

9. BCA (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı). (1946a). Bayındırlık Bakanlığının 26.3.1946 tarih ve 3547/4014 sayılı yazısı ile ilgili belge.
10. BCA (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı). (1946b). Bakanlar Kurulunun 18.4.1946 gün ve 3/4058 sayılı kararı ile ilgili belge.
11. Demir, B. M., Ercan, S., Aktan, M. ve Öztaşkın, H. (2025). Türkiye’de Afet Yönetiminin 100 Yılı: Mevzuat, Planlama, Kurumsal Yapılanma ve İşleyiş. Afet ve Risk Dergisi, 8(1), 127-147.
12. Egeran, N. ve Lahn, E. (1944). 1/2.400.000 Mikyaslı Türkiye Yer Depremleri Haritası Hakkında Muhtıra. M.T.A. Mecmuası, 9(2/3), 270-289.
13. Erentöz, C., Ketin, İ., Alagöz, C.A., Baykal, F., Erguvanlı, K. Ve Ternek, Z. (1966). Ord. Prof. H. Nafiz Pamir'in 50nci Meslek Yılı Jübilesi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 10(1-2), 1-30. https://izlik.org/JA72XW57FZ
14. İlki, A. & Celep, Z. (2012). Earthquakes, Existing Buildings and Seismic Design Codes in Turkey. Arab J Sci Eng, 37, 365-380. https://doi.org/10.1007/s13369-012-0183-8
15. Ketin, İ. (1948). Über die Tektonisch-Mechanischen Folgerungen aus den Grossen Anatolischen Erdbeben des Letzten Dezenniums, Geologische Rundschau, 36, 77-83. https://doi.org/10.1007/BF01791916
16. Ketin, İ. (1949). Son on yılda Türkiyede vukua gelen büyük depremlerin tektonik ve mekanik neticeleri hakkında, Türkiye Jeoloji Bülteni, 2(1), 1-13. https://izlik.org/JA74RE86LD
17. Okay, N. (2017). Türkiye’nin İlk Kadın Jeolog ve Deprem Uzmanı, Mavi Gezegen Popüler Bilim Dergisi, 23, 5-15.
18. Özalp, S. (2025). Türkiye’de Diri Fay ve Paleosismoloji Çalışmaları: Dünü ve Bugünü, 27 Mart 2025, TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası İzmir Şubesi, Zoom toplantısı saat 20:30, 2025. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=r7Tf6q-pXDY
19. Özkılıç, S. K. (2015). 1894 Depremi ve İstanbul, Türkiye İş Bankası Yayınları.
20. Özçep, F. (2018). Terrestrial Magnetism in The Ottoman Empire: Documents and Measurements. Earth Sciences History, 37(1), 1-24. https://www.jstor.org/stable/26853559
21. Özmen, B. (2012). Türkiye Deprem Bölgeleri Haritalarının Tarihsel Gelişimi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 55(1), 43-55. https://izlik.org/JA99LC42JA
22. Pampal, S. ve Özmen, B. (2007). Türkiye’nin Deprem Gerçeği Deprem Bölgeleri Haritaları ve Yönetmeliklerinin Tarihsel Gelişimi. Ankara, 1028 s.
23. Pınar, N. ve Lahn, E. (1952). Türkiye Depremleri İzahlı Kataloğu, T.C. İmar ve İskan Bakanlığı. İmar Reisliği Yayınları, 6(36), 153 s.
24. Resmi Gazete, (1939, 30 Mayıs). Nafıa Vekâleti Teşkilât ve Vazifelerine Dair Kanun.
25. Resmi Gazete, (1944, 4 Nisan). Yersarsıntısından Evvel Ve Sonra Alınacak Tedbirler Hakkında Kanun (Y.E.S.A.T.H.K).
26. Resmi Gazete, (1948, 13 Şubat). Tehlikeli Yersarsıntısına Maruz Bölgeler Haritası ve Yerleşim Listesi.
27. Resmi Gazete, (1963, 24 Nisan). Yersarsıntısına Maruz Kalabilecek Bölgeler Haritası.
28. Resmi Gazete, (1972, 23 Aralık). Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası ve Liste.
29. Resmi Gazete, (2018, 18 Mart). Türkiye Deprem Tehlike Haritası.
30. Salomon-Calvi, W. (1941). Türkiye’nin Zelzele Haritasına dair birkaç söz (Rapor No: 1257). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (Yayımlanmamış).
31. Salomon-Calvi, W. (1941). Erdbeben Katalog der Türkei und Einiger Benachbarten Gebiete. MTA Yayınları No. 1257, Ankara
32. Sayarı, S. (1943). Depreme karşı dayanıklı yapılar nasıl yapılır?. 10 Temmuz 1943 Ulus Gazetesi sayfa 2.
33. Sayarı, S., Pamir, H.N., Erkmen, K., Alpay, F. ve Onursal, F. (1945). Yurdumuzun tehlikeli yersarsıntısı bölgelerini tayin için Milli Eğitim ve Bayındırlık Bakanlığı mütehassıs üyelerinin hazırladığı rapor (yayımlanmamış).
34. Sieberg, A. (1932). Erdbebengeographie, Band IV, Lieferung 3. Verlag von Gebrüder Borntraeger, Berlin.
35. Tınal, M. (2009). 1928 Torbalı (İzmir) Depremi. Journal of Turkish Studies, 4(8), 2229-2243.
36. Vatan Gazetesi, 11 Ekim 1940 Nüshası, 1. Sayfa, 1940.