Derleme

Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye

Cilt: 69 Sayı: 2 28 Nisan 2026
PDF İndir
EN TR

Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye

Öz

Nadir toprak elementleri (NTE), başta NdFeB ve SmCo tipi kalıcı mıknatıslar olmak üzere savunma sanayi, enerji, elektronik, lazer ve sensör teknolojileri gibi stratejik alanlarda kullanılan kritik hammaddelerdir. 2000’li yıllardan itibaren küresel nadir toprak elementleri arzı, yüksek sermaye gereksinimleri ve çevresel düzenlemelerin getirdiği maliyetler nedeniyle Çin dışındaki üreticilerin rekabet gücünü yitirmesi sonucunda, madencilik, zenginleştirme ve ayırma süreçlerinde Çin’in baskın olduğu bir yapı kazanmıştır. Bu derleme çalışmasında, NTE’lerin jeolojik oluşum ortamları, yatak tipleri ve küresel rezerv-kaynak dağılımları bütüncül bir çerçevede ele alınmaktadır. NTE mineralizasyonları, karbonatitler, alkalen magmatik sistemler ve Demir Oksit Bakır Altın (DOBA) yatakları gibi birincil jeolojik kaynaklar ile iyon-adsorpsiyon killeri, plaserler ve lateritik oluşumlar gibi ikincil kaynaklar içerisinde gelişmektedir. Birincil kaynaklar genellikle hafif NTE’lerce zengin ve yüksek maliyetli üretim süreçlerine sahipken, ağır NTE’ler çoğunlukla ikincil kaynaklardan elde edilmektedir. Dünya genelinde NTE rezervlerinin yaklaşık 90-120 Mt, potansiyel kaynakların ise ~480 Mt düzeyinde olduğu kabul edilmekte olup, Çin hem rezerv hem de kaynak bazında lider konumdadır. Avrupa’da Grönland, İsveç, Finlandiya, Norveç, Almanya ve Türkiye önemli NTE potansiyeline sahip bölgeler arasında yer almaktadır. Türkiye’de yatak ölçeğinde tanımlanmış başlıca NTE alanları Eskişehir-Kızılcaören (Beylikova) ve Malatya-Kuluncak sahalarıdır. Bu sahalar, alkalen magmatizma ile ilişkili olup özellikle Nd ve Pr (La ve Ce dışında) bakımından zengin karakter sergilemekte ve NdFeB mıknatıs üretimi açısından stratejik öneme sahiptir. Eti Maden tarafından yapılan son çalışmalar, Eskişehir–Kızılcaören sahasında yaklaşık 694 Mt büyüklüğünde ve %1,5–1,8 toplam NTE tenörüne sahip büyük ölçekli bir kaynak bulunduğunu göstermektedir. Eskişehir–Kızılcaören sahası Batı Anadolu’daki açılmalı tektonik rejimle ilişkiliyken, Malatya–Kuluncak sahası Orta Anadolu Kristalen Kompleksi’nde gelişen Geç Kretase–Erken Paleosen yaşlı çarpışma sonrası alkalen magmatizmasıyla ilişkilidir. Türkiye genelinde benzer alkalen sistemlerin varlığı, NTE aramacılığı ve kritik mineral stratejileri açısından önemli bir potansiyel sunduğunu göstermektedir. Bu sentez, NTE arama stratejilerinin geliştirilmesine, küresel tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesine ve Türkiye’nin NTE potansiyelinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalara bütüncül bir jeolojik referans çerçevesi sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Bulunmuyor

Proje Numarası

Bulunmuyor

Kaynakça

  1. Ağrılı, H., Çubuk, Y., Kırbaş, H. & Yılmaz, M. (2023). Sivas-Karaçayır Ar:201400220 (Er:3315254) Numaralı Iv. Grup Ruhsat Sahasına Ait Maden Jeolojisi ve Kaynak Tahmin Raporu (Rapor No: 14641), Maden Tetkik ve arama Genel Müdürlüğü. (In Turkish)
  2. Alpaslan, M. & Boztuğ, D. (1997). The co-existence of the syncolg and post-colg plutons in the Yıldızeli Area (W-Sivas). Turkish Journal of Earth Sciences, 6, 1-12.
  3. Barakos, G., Mischo, H. & Gutzmer, J. (2015). Status Quo and Future Evaluations of Global Rare Earth Mining (with Respect to Special Rare Earth Element-industry Criteria). Third International Future Mining Conference / Sydney, NSW, pp. 4-6.
  4. Boztuğ, D., Türksever, E., Heizler, M., Jonckheere, R. C. & Tichomirowa, M. (2009). 207Pb-206Pb, 40Ar-39Ar and apatite fission-track geothermochronology revealing the emplacement, cooling and exhumation history of the Karacayır Syenite (N Sivas), East Central Anatolia, Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 18, 109-125. https://doi.org/10.3906/yer-0806-4
  5. Boztuğ, D., Harlavan, Y., Arehart, G.B., Satır, M. & Avci, N. (2007). K-Ar age, whole-rock and isotope geochemistry of A-type granitoids in the Divriği-Sivas region, easterncentral Anatolia, Turkey. Lithos, 97(1-2), 193-218. https://doi.org/10.1016/j.lithos.2006.12.014
  6. Boztuğ, D. (1998). Post-collisional central Anatolian alkaline plutonism, Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 7(3), 145-165.
  7. Canbaz, O. & Gökce, A. (2022). Davulalan A-type granitoid-associated Cu, Mo, Pb, Zn, and REEs mineralization, Central Anatolia, Turkey. Journal of African Earth Sciences, 196, Article 104665. https://doi.org/10.1016/j.jafrearsci.2022.104665
  8. Castor, S.B. (2008). The Mountain Pass Rare-Earth Carbonatite And Associated Ultrapotassic Rocks, California. The Canadian Mineralogist, 46(4), 779-806. https://doi.org/10.3749/canmin.46.4.779

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Yer Bilimleri ve Jeoloji Mühendisliği (Diğer)

Bölüm

Derleme

Erken Görünüm Tarihi

13 Nisan 2026

Yayımlanma Tarihi

28 Nisan 2026

Gönderilme Tarihi

19 Aralık 2025

Kabul Tarihi

24 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 69 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Çimen, O., & Dönmez, C. (2026). Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye. Türkiye Jeoloji Bülteni, 69(2), 225-256. https://doi.org/10.25288/tjb.1845293
AMA
1.Çimen O, Dönmez C. Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye. Türkiye Jeol. Bült. 2026;69(2):225-256. doi:10.25288/tjb.1845293
Chicago
Çimen, Okay, ve Cahit Dönmez. 2026. “Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni 69 (2): 225-56. https://doi.org/10.25288/tjb.1845293.
EndNote
Çimen O, Dönmez C (01 Nisan 2026) Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye. Türkiye Jeoloji Bülteni 69 2 225–256.
IEEE
[1]O. Çimen ve C. Dönmez, “Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye”, Türkiye Jeol. Bült., c. 69, sy 2, ss. 225–256, Nis. 2026, doi: 10.25288/tjb.1845293.
ISNAD
Çimen, Okay - Dönmez, Cahit. “Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni 69/2 (01 Nisan 2026): 225-256. https://doi.org/10.25288/tjb.1845293.
JAMA
1.Çimen O, Dönmez C. Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye. Türkiye Jeol. Bült. 2026;69:225–256.
MLA
Çimen, Okay, ve Cahit Dönmez. “Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni, c. 69, sy 2, Nisan 2026, ss. 225-56, doi:10.25288/tjb.1845293.
Vancouver
1.Okay Çimen, Cahit Dönmez. Nadir Toprak Elementlerinin Jeolojik Oluşum Ortamları: Dünya ve Türkiye’den Örnekler / Geological Formation Environments of Rare Earth Elements: Examples from Around the World and Türkiye. Türkiye Jeol. Bült. 01 Nisan 2026;69(2):225-56. doi:10.25288/tjb.1845293

Yazım Kuralları / Instructions for Authors /https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjb/writing-rules / https://dergipark.org.tr/en/pub/tjb/writing-rules 

Etik lkeler ve Yayın Politikası / Ethical Principles and  Publication Policy  /  https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjb/policy    / https://dergipark.org.tr/en/pub/tjb/policy