Tavşanlı Yöresi 'Ofiolit' Sorununun Ana Çizgileri

Öz

Çalışma alanı, İzmir-Ankara Kretase jeosonklinalinin güney kenarında yer alır. Yaklaşık WNW gidişli ve düşey Büyük Fay, alanı birbirinden bağımsız oluşmuş kaya topluluklarını kapsayan iki kesime ayırır.

Büyük Fayın kuzeyinde, üstten alta, kaya istifi : Afanitik kireçtaşı (Maestrihtien); şeyl - kumtaşı (Senonien Başı); diabazik türevler, tabakalı çört rekristalize kireçtaşı ve daha yaşlı birimlerden türemiş eksotikler (Senonien Öncesi ve Jura Sonrası); lavsonit-albit şist (Jura?); ultrabazik. Bütün birimler aşınma yüzeyleri ile ayrılmıştır. Temel ultrabaziktir. Ultrabazik, lavsonit-albit şist birimini tektoniğe bağlı olmadan altlar. Diabazik türevler ve çökelim eşdeğerleri, kuzeyden güneye, ultrabazik üzerine transgressif aşmalıdır. Şeyl-kumtaşı birimi, aynı yönde, Büyük Faya doğru ani incelme gösterir.

Büyük Fayın güneyinde, üstten alta, kaya istifi : Afanitik kireçtaşı (Maestrihtien); metasedimentitler (Jura!); kuvars-albit-muskovit- klorit şist (Paleozoik!). Birimler arasında küçük açılı uyumsuzluklar yer alır.

Müracaat yüzeyi olarak alınabilecek Maestrihtien yaşlı afanitik kireçtaşı birimine göre Büyük Fayın kuzeyindeki en az 1300 m kalınlığında lavsonit-albit şist + diabazik türevler ve çökelim eşdeğerleri + şeyl - kumtaşı topluluğundan yapılı bir kesit güneyde eksiktir. Bu durum, gerilim tektoniği çerçevesinde, Büyük Fayın kuzeyinde duraysız çökelme alanının, güneyinde duraylı beslenme alanının yer almış olduğunu yansıtır. Ultrabaziğin üst manto parçası olarak yerleşmesinden sonra, gerilim tektoniğinin geliştiği ve temelini ultrabaziğin teşkil ettiği çizgisel bir çöküntü alanına yol açtığı varsayılabilir.

Jeosenklinalin Tavşanlı yöresindeki bu kenar özellikleri, benzer şekilde Domaniç çevresindeki kuzey kenar için de geçerlidir. Dar deniz geçiti öjeosenklinal, miojeosenklinal ve çok sayıda aşınma dönemlerinden geçmiştir.

Lavsonit-albit şist birimi, Büyük Fayın kuzey kesimine rastlar; ultrabazik ile yer bakımından sıkı bağlantı gösterir. Birimin oluşumunda tortul aşırı gömülmesi ve bindirme tektoniği yönünde veriler elde edilememiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ofiolit
• Tavşanlı
• Kretase

Öz

The studied area is located at the southern boundary of the İzmir-Ankara geosyncline, to the west of Kütahya. The maparea of Budağan Dağ is cut into two segments by an WNW trending steep fault, the Great Fault (new name). On the opposite sides of the Great Fault the rock assemblages are different and the stratigraphie sequences are formed independently.

At the north of the Great Fault the following rock sequence occurs, in descending order :

—Aphanitic limestone (Budağandağ limestone).

—Shale and graywacke associated with exotics (Karaçalı formation).

—Diabasic deriviatives associated with exotics, which are differentiated into 'exotic zones';

—Diabasic lava, tuff; bedded chert and recrystallized limestone (Ovacık group).

—Lawsonite - albite schist (Kızıltepe formation)

—Ultrabasic

Except the lawsonite - albite schist unit, the others are free of metamorphism. All the boundaries between the rock units represent the erosional Stages.

At the south of the Great Fault the rock sequence, in descending order, is as followed:

—Aphanitic limestone, tectonic marble (Budağan limestone)

—Metasedimentites (Üyücek formation)

—Quartz-albite-muscovite-chlorite schist (İkibaşlı formation)

The Budağandağ limestone covers the Great Fault and has suffered local dinamometamorphism into a zone reflecting the reactivation of the Great Fault.

The lawsonite - albite schist is restricted to the northerly lying depositional site, as an earlier cycle of sedimentation on the ultrabasic basement. The present criteria eliminate the possibility of an origin of sedimentary overburden or of thrust tectonic. Certain evidences exist for interstitial circulation, resembling a metasomatic process.

On the ultrabasic plus lawsonite - albite schist basement, the Ovacık group shows marked overstep southwards, so that the uppermost part of the group on the extreme southern margin lies directly on the metamorphic sucession. The Karaçalı formation abruptly decreases in thickness toward the south. To the reference horizon of Budağan Dağ limestone, at least, 1300 m thick stratigraphie column is lacking at the south of the Great Fault.

It could be argued that tensional movements developed in the crust just after the emplacement of the ultrabasic as an upper mantel portion. The tensional forces might, at least, have played a role during or to the end of the ultrabasic emplacement as the component of the driving forces at depths.

The isostatic and tectonic rearrangement of the ultrabasic yielded a continuously mobile, linear depression. In this trough a rhythm of eugeosynclinal and miogeosynclinal conditions occured.

In the area vertical gravity tectonic is predominating. The soundly established thrust faults are younger than the deposition of diabasic material and also that of the younger units. The available ages are Maestrichtian and Late Senonnian for the Budağan limestone and Karaçalı formation, respectively.

Kaynakça

1. A.C.S.N., 1961. Code of stratigraphie nomenclature. Am. Assoc. Petroleum Geologists Bull., 45, 645 -665.
2. Akkuş, M., 1962. Kütahya-Gediz arasındaki sahanın jeolojisi. MTA Derg., 58, 21-30.
3. Bailey, E. H., 1961. Metamorphic facies of the Franciscan formation of California and their geologic significance. Geol Sos. Amer. Spec. Paper, 68, 4-5(abstract).
4. Bailey, E. H., Irwin, W. P ve Jones, D. L., 1964 Franciscan and related rocks, and their significance in the geology of western California. Cal. Div. Mines and Geol. Bull. 183, 177 s.
5. Baliey, E. B. ve McCallien, W. J., 1953. Serpentine lavas, the Ankara melange and the Anatolian thrust. Transact Roy, Soc. of Edinburgh, LXIll, Part II, No. 11.
6. Blake, M. C, Irwin, W. P. ve Coleman, R. G.f 1969. Blueschist facies metamorphism related to regional thrust faulting. Tectonopfiysics, 8, 237-246.
7. Bloxam, T. W., 1956. Jadeite-bearing metagraywackes in California. Am. Mineral, 41, 488-490.
8. Blumenthal, M., 1941. Eskipazar transversal dağlarının jeolojisi ve maden suyu membaları. MTA Derg., 3/24, 320-353.

9. Blumenthal, M., 1948. Bolu civarı ile aşağı Kızılırmak mecrası arasındaki Kuzey Anadolu silsilelerinin jeolojisi. MTA yayınları, S. B., No. 13, 265 S..
10. Bokman, J., 1957. Suggested use of bed-thickness measurements in stratigraphie descriptions. Jour. Sed. Petrology, 27, 333-335.
11. Borchert, H., 1958. Türkiye'de inisiyal ofiolitik magmatizmaya ait krom ve bakır cevheri yatakları. MTA yayınları No. 102.
12. Borchert, H., 1963. Principles of the genesis and enrichment of chromite ore deposits. Seminar on Modern Scientific Methods of Chromite Prospection, Athens, 16-30 April.
13. Borchert, H., ve Uzkut, İ., 1967. Harmancık (Bursa ili) kuzeybatısındaki krom cevheri yatakları, MTA Derg, 68, 49-63.
14. Borg, I. Y., 1956. Glaucophane schists and eclogites near Healdsburg, California, Bull. Geol. Soc. Am., 67, 1563-1584.
15. Brace, F. W., Ernst, W. G. Kallberg, R. W., 1970. An Experimental Study of tectonic overpressure in Franciscan rock. Geol. Soc. A. Bull., 81, 1325-1338.
16. Brinkmann, R., 1966. Geotektonische Gliederung von Westanatolien. N. Jb. Geol. Pal. Mh. 603-618.
17. Brinkmann, R., 1968. Einige geologische Leitlinien von Anatolien. Geologica et Palaeontologica, 2, 111-119.
18. Brinkmann, Fh, 1971. Mesozoic troughs and crustal structure in Anatolia (Baskıda).
19. Brothers, R. N., 1970. Lawsonite-albite schists from northernmost New Caledonia, Contr. Mineral, and Petrol., 25, 185-203.
20. Cotton, C. A., 1970. Pedestals of Oceanic Volcanic Islands : Reply. Geol. Soc. America BuIl., 81, 1605-1606.
21. Çoğulu. E., 1965. Remarques sur les schistes à glaucophane. et Lawsonite de la région de Mihaliçcık (Turquie), Arch. Sc. Soc. d. Phys. Hist. Nat. Genéve, 18, 126-131.
22. Çoğulu, E., 1967. Etude pétrographique de la région de Mihalıççık (Turquie). Schwiez. min. pétrogr. Mitt., 47, 683-824.
23. Dubertret, L, 1955. Géologie des roches vertes du Nord-Ouest de la Syrie et du Hatay. Notes et Mém. Moyen-Orient. Mus. Nat Hist. Nat. 6, 5-224.
24. Ernst W. G., 1963. Petrogenesis of glaucophane schists. J. Petrol., 4, 1-30.
25. Folk, R. L., 1954. The distinction between grain size and mineral composition in sedimentary rock nomenclature. Jour. Geol., 62, 344-359.
26. Folk, R. L., 1959. Practical petrographic classification of limestones. Am. Assoc. Petroleum Geologists., 43, 1-39.
27. Folk, R. L., 1965. Some aspects of recrystallization in ancient limestones : L C. Pray ve R. C. Murray (Ed)f Dolomitization and limestone diagenesis. Soc. of Economic Paleontologists and Mineralogist Sp. Publ. 13, Tulsa.
28. Hess, H. H., 1955. Serpentines, orogeny and epeirogeny. Geol. Soc. Am. Spec. Paper 62, 391 -408.
29. Hiessleitner, G., 1952. Serpantin - und Chromerz -Geologie der Balkanhalbinsel und eines Teiles von Kleinasien. Jb. Geol. Bundesanst. Sonderbd. 1.
30. Holzer, H. F., 1954. Beyce 54/4 ve Simav 71/2 paftalarının Jeolojik löveleri raporu. MTA Rap., No. 2366 (Yayınlanmamış).
31. Holzer, H. F., ve Colin, H., 1957, Beiträge zur Ophiolithfrage in Anatolien. Jb. Geol. Bundesanst.y 100-2, 213-237.
32. lllies, . H., 1970. Graben tectonics as related to Crust-Mantle Interaction. Graben Problems. International Upper Mantle Project, Sc. Rep,, 27, 1-27, Schweizerbartsche Verlagsbuchhandlung.
33. Jones, J., 1970. Pedestals of oceanic volcanic islands : Discussion. Geol. Soc. America Bull., 81, 1601-1604.
34. Kaaden, G. v. d., 1959. Age relations of magmatic activity and of metamorphic processes in the northwestern part of Anatolia. MTA Bull., 52, 15-34.
35. Kaaden, G. v. d., 1964. The different concepts of the genesis of Alpine-type emplaced ultrabasic rocks and their Implications on chromite prospection. O.E.C.D. publ. No. 16, 79-97.
36. Kaaden, G. v. d., 1966. The significance and distribution of glaucophane rocks in Turkey. MTA Bull., 67, 36 - 67.
37. Kaaden, G. v. d. 1969. Zur Enststehung der Glaukophan - Lawsonit- und glaukophanitischen Grünschiefer-Fazies, Geländebeobachtungen und Mineralsynthesen. Fortschr. Miner. 46, 1, 87-136.
38. Kalafatçıoğlu, A., 1962. Tavşanlı - Dağardı arasındaki bölgenin jeolojisi ve serpantin ile kalkerlerin yaşı hakkında not. MTA Derg., 58, 38-46.
39. Ketin, İ., 1961. Über die magmatischen Erscheinungen in der Türkei Bull. Geol. Soc. Turkey, VII-2, 16-33.
40. Ketin, İ., 1966. Anadolu'nun tektonik birlikleri. MTA Derg., 66, 20-35.
41. Kupfahl, H. G., 1954. Eskişehir-Sivrihisar bölgesinin jeolojisi. MTA Rap., No. 2247 (Yayınlanmamış).
42. Lisenbee, A., 1971. The Orhaneli ultramafic - gabbro thrust sheet and its surroundings: Campbell, A.S. (Ed.), Geology and history of Turkey, 511, Tripoli.
43. Moore, J. G. ve Fiske, R. S., 1969, Volcanic substructures Inferred from dredge samples and ocean - bottom photographs. Geol. Soc, America Bull,, 80, 1191 -1201.
44. Norman, T. ve Arpat, E., 1962. Simav paftasının kuzey ve kuzeybatı kısımlarının jeolojik revizyonu. MTA Rapp., 3394 (Yayınlanmamış).
45. Özkoçak, O., Etude Géologique sur le massif ultrabasique d'Orhaneli (Tez).
46. R. C. C. C., 1951. Rock color chart Natl. Research Council.
47. Roever, W. P. de, 1957. Sind die alpinotypen Peridotitmassen vielleicht teutonisch verfachtete Bruchstücke der Peridotitschale? Geol. Rdsch., 46, 137-146.
48. Sorensen, H., 1953. The ultra-basic rocks at Tovqussaq, West Greenland. A contribution to the peridotite problem, Maddelelser on Gronland, 136-4.
49. Taliaferro, N. L., 1943. Franciscan-Knoxville problem. Amer. Assoc. Petrol. Geol. Bull., 27, 109-219.
50. Turner, F. J., 1968. Metamorphic petrology. McGraw-Hill.
51. Vuagnat, M., 1953. Sur un phénomène de métasomatisme dans les roches vertes du Mont-genévré. Bull., Soc. Franc. Minnéer. Crist. LXXVl, 438-450.
52. Wijkerslooth, P., 1941. Garbî ve merkezî Anadolu sahası dahilinde genç Paleozoikte magmatik faaliyet hakkında mülâhazalar. MTA Derg., 4/25, 536-550.
53. Wijkerslooth, P., Tavşanlı ve Tunçbilek civarındaki kalker (mermer) zuhurları. MTA Rap., No. 1665 (Yayınlanmamış).
54. Winkler, H. G. F,, 1967. Petrogenesis of metamorphic rocks. Springer, 1967.
55. Wolf, K.H., 1963. Limestones. Australian National Univ., Canberra, Basılmamış,
56. Wyllie, P. J. (Ed.), 1967, Ultramafic and related rocks. John Wiley and Sons, New York.