EN
TR
ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME
Öz
Bu makalede, sosyal bilim araştırmalarında yaygın biçimde kullanılan kesitsel (cross-sectional) aracılık (mediation) modellerinin nedensellik iddiaları bakımından taşıdığı sınırlılıklar incelenmektedir. Öncelikle korelasyon ile nedensellik arasındaki kavramsal fark açıklanmış ve korelasyonların hangi koşullarda nedensellik kanıtı sunamayacağı tartışılmıştır. Ardından kesitsel tasarımların ortak yöntem yanlılığı (common method bias), ters nedensellik (reverse causality), zamansal öncelik kurulamaması (lack of temporal precedence) ve ölçülmemiş karıştırıcı değişkenler (unmeasured confounders) gibi temel metodolojik sınırlılıkları ele alınmıştır. Özellikle aracılık modellerinde, X→M→Y biçimindeki mekanizmanın zamansal sıralama gerektirdiği vurgulanmış ve bu nedenle kesitsel verilerden elde edilen aracılık tahminlerinin ciddi yanlılıklar üretebileceği ortaya konmuştur. Ayrıca zaman gecikmeli tasarımlar (time-lagged designs), boylamsal (longitudinal) modeller, deneysel (experimental) ve yarı-deneysel (quasi-experimental) tasarımlar ile çok düzeyli (multilevel) ve çok kaynaklı (multi-source) ölçüm yaklaşımlarının avantajları ve sınırlılıkları değerlendirilmiştir. Makale, kesitsel aracılık çalışmalarında nedensel yorumların dikkatle sınırlandırılması gerektiğini ve daha güçlü metodolojik tasarımlar ile daha temkinli raporlama dilinin benimsenmesinin önemini vurgulamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Baron, R. M. ve Kenny, D. A. (1986). The moderator-mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173–1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
- Bernal Turnes, P. ve Ernst, R. (2016). The use of longitudinal mediation models for testing causal effects and measuring direct and indirect effects. China-USA Business Review, 15(1), 1–9. https://doi.org/10.17265/1537-1514/2016.01.001
- Bliese, P. D. (2000). Within-group agreement, non-independence, and reliability: Implications for data aggregation and analysis. In K. J. Klein ve S. W. J. Kozlowski (Eds.), Multilevel theory, research, and methods in organizations: Foundations, extensions, and new directions (pp. 349–381). Jossey-Bass.
- Bozkurt, S., Celik, F. ve Gligor, D. (2026). Assessing the current state of mediation analysis in marketing research: Pitfalls and recommendations. Journal of Business Research, 206, Article 115934. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2025.115934
- Cole, D. A. ve Maxwell, S. E. (2003). Testing mediational models with longitudinal data: Questions and tips in the use of structural equation modeling. Journal of Abnormal Psychology, 112(4), 558–577. https://doi.org/10.1037/0021-843X.112.4.558
- Coleman, R., Thorson, E. ve Chen, W. (2025). But is that mediator really the cause? An experiment manipulating persuasion knowledge as a mediator for how adaptive frames create positive responses to climate change news. Science Communication, 47(6), 828-858. https://doi.org/10.1177/10755470241310822
- Çelik, F. (2022). Davranışsal iletişim araştırmalarında aracılık testine genel bir bakış. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 49, 392–410. https://doi.org/10.52642/susbed.1158738
- Çizel, B., Selçuk, O. ve Atabay, E. (2020). Ortak yöntem yanlılığı üzerine sistematik bir yazın taraması. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 31(1), 7–18. https://doi.org/10.17123/atad.713552
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Örgütsel Davranış
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
31 Mayıs 2026
Gönderilme Tarihi
27 Nisan 2026
Kabul Tarihi
17 Mayıs 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 20
APA
Aktaş, B. N. (2026). ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi, 9(20), 192-208. https://doi.org/10.55830/tje.1938950
AMA
1.Aktaş BN. ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi. 2026;9(20):192-208. doi:10.55830/tje.1938950
Chicago
Aktaş, Burak Nedim. 2026. “ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME”. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi 9 (20): 192-208. https://doi.org/10.55830/tje.1938950.
EndNote
Aktaş BN (01 Mayıs 2026) ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi 9 20 192–208.
IEEE
[1]B. N. Aktaş, “ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi, c. 9, sy 20, ss. 192–208, May. 2026, doi: 10.55830/tje.1938950.
ISNAD
Aktaş, Burak Nedim. “ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME”. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi 9/20 (01 Mayıs 2026): 192-208. https://doi.org/10.55830/tje.1938950.
JAMA
1.Aktaş BN. ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi. 2026;9:192–208.
MLA
Aktaş, Burak Nedim. “ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME”. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi, c. 9, sy 20, Mayıs 2026, ss. 192-08, doi:10.55830/tje.1938950.
Vancouver
1.Burak Nedim Aktaş. ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi. 01 Mayıs 2026;9(20):192-208. doi:10.55830/tje.1938950