Kırsal Alanda Yaşayan Yaşlılar için Sağlık Hizmeti Sunum Modelleri ve Tele-Sağlık

Öz

Türkiye nüfusunun % 12,4’ü kırsal alanda yaşamaktadır. Kırsal alanda; yaşlı nüfusun fazlalığı, eğitim düzeyi düşüklüğü, sosyal güvencesizlik, yoksulluk ve sağlık hizmetlerine erişim güçlüğü belirgindir. Türkiye Sağlık İstatistikleri incelendiğinde, yaşlı nüfusta daha yüksek oranda görülen obezite, diyabet, hipertansiyon gibi sağlık problemlerinin kırsalda daha fazla olduğu görülmektedir. Bu durum hem kırsal nüfusun demografik yapısı hem de kırsalda sağlık hizmetlerine yeterince ulaşamama ile açıklanabilir. Kırsal alanda sağlık bakım engelleri; sağlık personelinin ve sağlık hizmetlerinin eksikliği, sağlık hizmetlerine erişim engeli, ulaşım araçları, telefon hizmetleri ve sosyal yardım hizmetlerine erişememe, tahmin edilemeyen seyahat ve hava koşulları, sağlık hizmetleri ile ilgili prosedürler, sağlık personelinin kırsaldan gelen bireylerin gereksinimlerini anlamaması ve onlara karşı tavırları, dil ve kültürel engellerdir. Ülkemizde kırsal alan sağlık hizmetleri, sağlık evlerinde görevli ebe veya hemşireler tarafından en yakın bölgedeki aile hekimlerine bağlı olarak yürütülmektedir. Yaşlı nüfusun yoğunluğu ve bu grubun kompleks sağlık bakım gereksinimleri kırsal alanda görev yapan sağlık evi hemşirelerinin daha yetkin olmalarını gerektirmektedir. Bu derlemenin amacı; kırsal alanda yaşayan yaşlıların sağlık gereksinimlerinin farkına varmak, sağlık hizmetlerine ulaşımı artırmak için yapılan uygulamaları değerlendirmek ve ülkemizde kırsalda yaşayan yaşlılar için önerilerde bulunmaktır. Bu amaçla, kırsal alan sağlık hizmeti sunum modelleri, mobil sağlık hizmetleri, tele-sağlık ve bilgi iletişim teknolojilerinin kullanımı incelenmiştir. Türkiye ve dünyada kırsal alanda yaşayan yaşlılar için yapılan projeler; toplum temelli kapsayıcı hemşirelik hizmetleri ile kırsal bölge halkının sağlık durumunun geliştirilmesi projesi, İngiltere’de kırsal yaşamın desteklenmesi projesi ESAW (European Study of Adult Well-Being) Avrupa yetişkin iyilik hali projesi, İskoçya tele-sağlık projesi, Fransa OURSES (Offer of Rural Use of Services by Satellite) teletıp projesi, Batı Avustralya FW-MHIP (The Far West Mental Health Integration), Amerika CCTH (The Care Coordination Home Tele-health), Almanya TEMPiS (Tele-medical Project for Integrative Stroke Care), Amerika IDEATel (The Informatics for Diabetes Education and Tele-medicine) projeleri ve Avustralya Sağlık Bakanlığı tarafından sağlanan Kraliyet Uçan Doktor Hizmetidir. Sonuç olarak; kırsal alanda özellikle dezavantajlı konumda olan yaşlı bireylerin, sağlık hizmetlerine erişimlerinde farklı sağlık hizmet modelleri ile birlikte tele-sağlık ve Bilgi İletişim Teknolojileri yaygın olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal alan,yaşlı ve sağlığı,sağlık hizmet modeli,tele-health

Health Service Delivery Models and Tele-Health for the Elderly Living in Rural Areas

Öz

In Turkey, 12,4 % of population live in rural area. In rural area, the high rate of elderly population, low educational level, lack of social security, poverty and failure to access healthcare services difficulty are significant. When Health Statistics of Turkey are examined, it is observed that health problems such as obesity, diabetes, and hypertension observed at higher rates in elderly population are more common in rural areas. This can be explained by both demographic structure of rural population and insufficient access to health services in the rural area. Obstacles of healthcare in the rural area are lack of healthcare personnel and healthcare services, barrier to access healthcare services, lack of access to means of transportation, telephone services, and social welfare services, unpredictable travel and weather conditions, procedures about healthcare services, failure to understand needs of individuals coming from the rural area by healthcare professionals and their attitudes towards these individuals, and language and cultural barriers. Healthcare services for rural areas in Turkey are carried out by midwives or nurses working in the health houses as subject to family physicians in the very nearest region. Density of elderly population and complex health care needs of this group require nurses working in the rural area to be more competent. The aim of this review is to recognize the health needs of the elderly living in the rural areas, to evaluate the applications made to increase access to health services and to make suggestions for the elderly living in the rural areas in Turkey. For this purpose, the use of healthcare delivery models, mobile healthcare services, tele-health, and information and communication technologies in the rural area was examined. Projects prepared for elderly people living in rural area in Turkey and in the world; improving community based inclusive nursing services and health condition of people living in rural area, the project for supporting rural life in UK, ESAW (European Study of Adult Well-Being), National Tele-health Project for Scotland,OURSES (Offer of Rural Use of Services by Satellite), tele-medicine project in France, FW-MHIP (Western Australia’s The Far West Mental Health Integration project), America'sCCTH(The Care Coordination Home health), Germany's TEMPiS (Tele-medical Project for Integrative Stroke  Care), America' IDEATel (The Informatics for Diabetes Education and Tele-medicine project) and Royal Flying Doctor Service of Australia.Consequently, tele-health and ICT Technologies as well as different health service models are commonly used for especially disadvantaged elderly people in the rural area to access healthcare services.

Anahtar Kelimeler

• Rural area,elderly people and health,health service model,tele-health

Kaynakça

1. 1. Türkiye İstatistik Kurumu. Yaşam memnuniyeti araştırması mikro veri seti 2012. Erişim:http://www.tuik.gov.tr/MicroVeri/YMA/2012/metaveri/tanim/index.html. Erişim Tarihi:15.06.2017
2. 2. Avrupa Birliği Komisyonu. Avrupa'da daha iyi yaşlanma; bölgsel yöneticilerin değişimi 2009-2011. Erişim:http://www.europa.steiermark.at/cms/dokumente/115607032950520/061b1aec/the/challenge/of/ageing/cooperation/inaction/A4.pdf. Erişim Tarihi:30.05.2017
3. 3. Bushy A. Population-centered nursing in rural and urban environments. In: Stanhope M, Lancaster J, editors. Public health nursing: Population centered health care in the community. 8th ed. USA: Elseiver; 2012. p.427-46.
4. 4. Hart LG, Larson EH, Lishner DM. Rural definitions for health policy and research. Am J Public Health 2005 Jul;95(7):1149-55. doi:10.2105/AJPH.2004.042432
5. 5. Sağlık istatistikleri yıllığı 2015. Erişim: http://www.saglikistatistikleri.gov.tr. Erişim tarihi:17.03.2017
6. 6. Aybars Aİ, Çavlin A, Eryurt MA, Koç İ, Özbay F. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Türkiye Aile Yapısı Araştırması: Tespitler, Öneriler. Turğut M, Feyzioğlu S, editörler. 1. Baskı. İstanbul: Araştırma ve Sosyal Politika Serisi 07;2014. p.90-106.
7. 7. Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim: http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=24572. Erişim Tarihi:31.05.2017
8. 8. Karadakovan A. Yaşlıda fizyolojik değişiklikler ve bakım. Yaşlı sağlığı ve bakım. 1. Baskı. Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi; 2014. p.279-295.

9. 9. Luptak M, Dailey N, Juretic M, Rupper R, Hill RD, Hicken BL et al. The care coordination home tele-health (CCHT) rural demonstration project: A symptom-based approach for serving older veterans in remote geographical settings. Rural Remote Health 2010 Apr-Jun;10(2):1375.
10. 10. Onuncu kalkınma planı (2014-2018). Erişim: http://www.kalkinma.gov.tr/Documents/OD%C3%96P-06112014. Erişim Tarihi:31.05.2017
11. 11. İstatistiklerle yaşlılar 2015. Erişim: http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=21520. Erişim Tarihi: 03.06.2017
12. 12. Türkiye’de yaşlıların durumu ve yaşlanma ulusal eylem planı uygulama programı 2013. Erişim: https://eyh.aile.gov.tr/duyurular/turkiyede/yaslilarin/durumu/ve/yaslanma/ulusal/eylem/planiuygulama/programinin/guncel/maddeleri. Erişim Tarihi:15.06.2017
13. 13. Strasser R. Rural health around the world: Challenges and solutions. Fam Pract 2003 Aug;20(4):457-63. doi: https://doi.org/10.1093/fampra/cmg422
14. 14. Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı 2014. Erişim: http://www.kuzka.org.tr/basinda-detay.asp?H/661&Haber/tr82-bolgesi-kirsal/yaslilik/analizi/arastirmasi/sonuclandi. Erişim Tarihi:15.06.2017
15. 15. OECD sağlık sistemi incelemeleri 2008. Erişim: https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/OECDKITAP.pdf. Erişim Tarihi: 15.06.2017
16. 16. Sağlık evi açma ve kapama işlemleri, fiziki koşullar. Erişim: www.ehsm.gov.tr/wp content/uploads/SAGLIK-EVLERI/ek/11.03.2015. Erişim Tarihi:15.06.2017
17. 17. Resmi Gazete Sayı: 29258. Toplum sağlığı merkezi ve bağlı birimler yönetmeliği. Erişim: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/02/20150205-5. Erişim Tarihi:15.06.2017
18. 18. Molanari DL, Jaiswal A, Hollinger-Forrest T. Rural nurses: Lifestyle preferences and education perceptions. Online Journal of Rural Nursing and Health Care 2011;11(2):16-26.
19. 19. Kenny A, Duckett S. Educating for rural nursing practice. J Adv Nurs 2003 Dec;44(6):613-22.
20. 20. Morell AL, Kiem S, Millsteed MA, Pollice A. Attraction, recruitment and distribution of health professionals in rural and remote Australia: Early results of the rural health professionals program. Hum Resour Health 2014 Mar;12:15. doi:10.1186/1478-4491-12-15
21. 21. Effken JA, Abbott P. Health IT-enabled care for underserved rural populations: The role of nursing. J Am Med Inform Assoc 2009 Jul-Aug;16(4):439-45. doi: 10.1197/jamia.M2971
22. 22. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı 2006. Ulusal kırsal kalkınma strajitesi. Erişim: www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2006/02/20060204-9-2.pdf. Erişim Tarihi:15.06.2017
23. 23. Sağlık Bakanlığı sağlık.NET hakkında. Erişim: http://www.e-saglik.gov.tr/belge/1-33811/sagliknet/hakkinda.html. Erişim Tarihi:16.06.2017
24. 24. Dauz E, Moore J, Smith CA, Puno F, Schaag H. Installing computers in older adults' homes and teaching them to access a patient education web site. Comput Inform Nurs 2004 Sep-Oct;22(5):266-72;quiz 273-4.
25. 25. Aksu T, Fadıloğlu Ç. Yaşlılıkta evde bakıma güncel yaklaşımlar: “Telefon zinciri yöntemi ve kurtarıcı servisler teknolojisi. Maltepe Üniversitesi Hemşirelik Bilim ve Sanatı Dergisi 2010;2(3):119-125.
26. 26. Demir Y, Gözüm S. Sağlık eğitiminde yeni yönelimler; web destekli sağlık eğitimi. DEUHYO ED 2011;4(4):196-203.
27. 27. Ertem G. Evde bakımda tele-tıp uygulamaları. Fadıloğlu Ç, Ertem G, Aykar Şenuzun F, editörler. Evde sağlık ve bakım. 1. Baskı. Amasya:Göktuğ Yayıncılık; 2013. p.383-87.
28. 28. Schulz P, Zimmerman L, Johansson P, Hertzog M, Barnason S. Physical activity patterns in rural-residing spousal caregivers and cardiac surgery patients in the first 6 months post-surgery. Online Journal of Rural Nursing and Health Care 2014;14(2):123-144.doi:http://dx.doi.org/10.14574/ojrnhc.v14i2.330
29. 29. O'Brien TR, Jenkins C, Amella E, Mueller M, Moore M, Troutman- Jordan M, et al. Perceptions of older rural women using computerized programs for weight. Online Journal of Rural Nursing and Health Care 2014;14(2):80-96. doi:http://dx.doi.org/10.14574/ojrnhc.v14i2.324
30. 30. Berner J, Rennemark M, Jogréus C, Anderberg P, Sköldunger AA, Wahlberg M, et al. Factors influencing internet usage in older adults (65 years and above) living in rural and urban Sweden. Health Informatics J 2015 Sep;21(3):237-49. doi: 10.1177/1460458214521226
31. 31. Savolainen L, Hanson E, Magnusson L, Gustavsson T. An internet-based videoconferencing system for supporting frail elderly people and their carers. J Telemed Telecare 2008;14(2):79-82. doi: 10.1258/jtt.2007.070601
32. 32. Blusi M, Aslund K, Jong M. Older family carers in rural areas - experiences from using caregiver support services based on information and communication technology (ICT). European Journal of Ageing 2013 Sep;10(3):191-199. doi:10.1007/s10433-013-0260-1
33. 33. Bolier L, Haverman M, Kramer J, Westerhof GJ, Riper H, Walbu JA, et al. An internet-based intervention to promote mental fitness for mildly depressed adults: Randomized controlled trial. J Med Internet Res 2013 Sep;16;15(9):e200. doi: 10.2196/jmir.2603
34. 34. Russell TG, Buttrum P, Wootton R, Jull GA. Internet-based outpatient tele-rehabilitation for patients following total knee arthroplasty: A randomized controlled trial. J Bone Joint Surg Am 2011 Jan;93(2):113-20. doi: 10.2106/JBJS.I.01375
35. 35. Bulucu GD, Ünsal A. Sosyoekonomik düzeyi düşük bir bölgedde evde yaşayan yaşlıların bakım gereksinimi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2014; (1):577-587.
36. 36. Koçoğlu D, Cingil D, Akın B, Sari E, Ceylan B, Koçak Uyaroğlu A. Proje deneyimi: Hemşirelik hizmetlerinin kırsal bölge halkının sağlık durumunun geliştirilmesi üzerine etkisi. (Poster) 15. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi, 2-6.10.2012, Bursa
37. 37. Torridge Gönüllü Hizmet Konseyi İngiltere 2015. Erişim: http://www.sril.org.uk/about-us.html. Erişim Tarihi:14.04.2017
38. 38. ESAW projesi 2003. Erişim:http://www.univie.ac.at/ESAW/Reports/modelfinalreport.pdf. Erişim Tarihi:14.04.2017
39. 39. Roberts A, Garrett L, Godden D. Can tele-health deliver for rural Scotland? Lessons from the argyll & bute tele-health programme. Scott Med J 2012 Feb;57(1):33-7. doi: 10.1258/smj.2011.011288
40. 40. Prieto-Guerrero A, Mailhes C, Castanie F. OURSES: A tele-medicine project for rural areas in France. Telemonitoring of elderly people. Conf Proc IEEE Eng Med Biol Soc 2008;2008:5855-8. doi:10.1109/IEMBS.2008.4650546
41. 41. Perkins D, Roberts R, Sanders T, Rosen A. (2006). Far west area health service mental health integration project: Model for rural Australia? Aust J Rural Health 2006 Jun;14(3):105-10. doi:10.1111/j.1440-1584.2006.00777.x
42. 42. Royal flying doctor service 2017. Erişim: http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/royal/flying-doctor/service. Erişim Tarihi:30.05.2017
43. 43. Audebert HJ, Schultes K, Tietz V, Heuschmann PU, Bogdahn U, Haberl RL, et al. Long-term effects of specialized stroke care with tele-medicine support in community hospitals on behalf of the tele-medical project for integrative stroke care (TEMPiS). Stroke 2009 Mar;40(3):902-8. doi: 10.1161/STROKEAHA.108.529255
44. 44. Davis RM, Hitch AD, Salaam MM, Herman WH, Zimmer-Galler IE, Mayer-Davis EJ. Tele-health improves diabetes self-management in an underserved community: Diabetes tele-care. Diabetes Care 2010 Aug;33(8):1712-7. doi: 10.2337/dc09-1919
45. 45. Blusi M, Dalin R, Jong M. The benefits of e-health support for older family caregivers in rural areas. J Telemed Telecare 2014 Mar;20(2):63-9. doi: 10.1177/1357633X13519901
46. 46. Morgan D, Kosteniuk J, Stewart N, O'Connell M, Karunanayake C, Beever R. The tele-health satisfaction scale: Reliability, validity and satisfaction with health in a rural memory clinic population. Telemed J E Health 2014 Nov;20(11):997-1003. doi: 10.1089/tmj.2014.0002
47. 47. Russell T, Gillespie N, Hartley N, Theodoros D, Hill A, Gray L. Exploring the predictors of home tele-health uptake by elderly Australian healthcare consumers. J Telemed Telecare 2015 Dec;21(8):485-9. doi: 10.1177/1357633X15606264
48. 48. Versleijen M, Martin-Khan M, Whitty J, Smith A, Gray L. A tele-geriatric service in a small rural hospital: A case study and cost analysis. J Telemed Telecare 2015 Dec;21(8):459-68. doi: 10.1177/1357633X15611327
49. 49. De Luca R, Bramanti A, De Cola M, Trifiletti A, Tomasello P, Torrisi M, et al. Tele-health-care in the elderly living in nursing home: The first Sicilian multimodal approach. Aging Clin Exp Res 2016 Aug;28(4):753-9. doi: 10.1007/s40520-015-0463-8