ERZİNCAN’DA KUŞAKLARARASI ZAKİRLİK DENEYİMİ ÜZERİNDEN SÖZLÜ ANLATILAR VE GÜNÜMÜZ CEM PRATİKLERİ

Öz

Bu çalışma, Erzincan’da Alevi cem ritüelinde hizmet yürüten iki farklı kuşaktan zakirin sözlü anlatıları ve güncel cem pratikleri üzerinden, zakirliğin kuşaklararası aktarımını etnomüzikolojik bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırma, 2024 yılı boyunca Erzincan merkez ve çevresinde yürütülen saha çalışmasına dayanmaktadır. Bu kapsamda biri ileri yaşta, diğeri genç kuşaktan iki zakirle görüşmeler yapılmış, ayrıca bölgenin önemli Alevi inanç önderlerinden Dede Ahmet Uğurlu ile görüşülmüş ve Erzincan Merkez Cemevi’nde gerçekleştirilen haftalık Perşembe cemleri ayrıntılı biçimde gözlemlenmiştir. Çalışmada yüz yüze cemlerin yanı sıra çevrim içi izlenen bir “birlik cemi” ise bağlamsal veri olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, cem ritüelinin mekân, katılım ve kamusallık boyutlarının ritüel deneyimi şekillendirdiğini, zakirliğin ise müzikal bir aktarımın yanı sıra kolektif hafızanın bir taşıyıcısı, bedensel ve duygulanımsal dönüşüm üreten bir performans alanı olduğunu göstermektedir. Kuşaklararası karşılaştırmada, çalgı tercihinde süreklilik gözlenirken, repertuvarın edinimi ve icra stratejilerinde belirgin farklılıklar bulunduğunu ortaya koymuştur. İleri yaştaki zakirin yazılı bir repertuvar dosyası üzerinden bellek ve süreklilik vurgusuyla icra geliştirdiği, genç zakirin ise hafıza temelli, daha akışkan ve teknik açıdan çeşitlenen bir yaklaşım benimsediği tespit edilmiştir. Bu bulgular, cem müziğinde yazılı bellek pratikleri ile sözlü ve işitsel aktarımın bir arada işlediğini ve zakirlik hizmetinin güncel koşullarda hem koruma hem de yenilenme eksenlerinde yeniden kurulduğunu göstermektedir. Çalışma, cem ritüelini Victor Turner’ın eşiktelik ve komünitas kavramları çerçevesinde değerlendirerek, zakirliğin ritüel içindeki müzikal otorite, öğrenme biçimleri ve kolektif hafıza ilişkisini görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Erzincan
• Alevilik
• cem ritüeli
• zakirlik
• etnomüzikoloji

Etik Beyan

28 /11/2024 tarihinde Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İnsan Araştırmaları Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurul’undan 10/13 protokol numarası ile geçmiş olan çalışmamızda derginin yönergesinde belirtilen tüm esaslara uygun şekilde etik kurallara uyulmuştur.

ORAL NARRATIVES AND CONTEMPORARY CEM PRACTICES THROUGH INTERGENERATIONAL EXPERIENCE OF ZAKIRLIK IN ERZINCAN

Öz

This study examines the intergenerational transmission of zakirlik through the oral narratives and current cem practices of two different generations of zakirs performing services in the Alevi cem ritual in Erzincan, using an ethnomusicological approach. The research is based on fieldwork conducted throughout 2024 in Erzincan and its surroundings. Within this scope, interviews were conducted with two zakirs, one elderly and one young, and Dede Ahmet Uğurlu, an important Alevi religious leader in the region, was also interviewed. In addition, the weekly Thursday cems held at the Erzincan Central Cemevi were observed in detail. In the study, in addition to face-to-face gatherings, an online “unity cem” was also evaluated as contextual data. The findings show that the dimensions of space, participation, and publicness in the cem ritual shape the ritual experience, while zakirlik is not only a musical transmission but also a carrier of collective memory and a performance space that produces physical and emotional transformation. The intergenerational comparison revealed continuity in instrument preferences, but significant differences in repertoire acquisition and performance strategies. It has been observed that older zakirs develop their performance with an emphasis on memory and continuity through a written repertoire file, while younger zakirs adopt a more fluid and technically diverse approach based on memory. These findings show that written memory practices coexist with oral and auditory transmission in cem music, and that the service of zakirlik is being reestablished in contemporary conditions along both axes of preservation and renewal. The study aims to evaluate the cem ritual within the framework of Victor Turner's concepts of liminality and communitas, making visible the musical authority of zakirlik within the ritual, its forms of learning, and its relationship with collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Erzincan
• Alevism
• cem ritual
• zakirlik
• ethnomusicology

Etik Beyan

Our study, which was approved by the Ethics Committee of the Faculty of Social and Human Sciences at Erzincan Binali Yıldırım University on November 28, 2024, with protocol number 10/13, complies with all ethical rules as specified in the journal's guidelines.

Kaynakça

1. Coşkun, M. (2019). Ritüel ve Liminalite Bağlamında İzmir’de Elektronik Dans Müziği (Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Ünı̇versı̇tesı̇ Güzel Sanatlar Enstı̇tüsü, İzmir.
2. Gölpınarlı, Abdulbaki. Alevi-Bektaşi Nefesleri. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1963.
3. Ersal, Mehmet. Alevi Cem Zakirliği. Ankara: Barış Kitapevi, 2019.
4. Hounet, Yazid Ben. Maruf: Bir Ritüelin Etnografisi (Güney Cezayir).(67-79) İslami Pratiklere Etnografik Yaklaşımlar. Dupret,B. Thomas P., Pinto P., Spellman-Poots,K. İstanbul: Tekin Yayınevi, 2017
5. Merriam, Alan P. The Anthropology of Music. Evanston, IL: Northwestern University Press, 1964.
6. Özdemir U.U. (2015). İstanbul Cemevlerinde Yürütülen Zakirlik Hizmetinin, Ritüel, Müzik İcrası Ve Alevi Kimliği Bağlamında İncelenmesi. T.C. (Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
7. Şahin, İlkay. (2012). “Ocaktan Cemevine Yapısal Bir Dönüşüm: İngiltere Alevi Kültür Merkezi ve Cemevi Örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 61, 191–210.
8. Turner, Victor. Ritüeller Yapı ve Anti-yapı. İstanbul: İthaki Yayınları,2018.

9. Yarar Aksoy, F. Nesrin. Dijital Etnografi İlkeler, Yaklaşımlar, Teknikler. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2023.
10. Yıldız D. (2020) Alevilik, Damal’da Cem Töreninin Uygulanması ve Zakirlik. Atlas Internatıonal Refereed Journal On Socıal Scıences 6(28), 398-410
11. Url-1 https://www.youtube.com/watch?v=GO6AIj_vnv0&t=1s (Erişim 2 Mayıs 2024).