Osmanlı Döneminde Filistin Kütüphaneleri

Amaç: Bu çalışma, Osmanlı döneminde Filistin’de kurulan kütüphanelerin mevcut durumunu, sunduğu hizmetleri, vakıf geleneğiyle ilişkisini ve kültürel mirası korumadaki rolünü bütüncül bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Nitel bir araştırma olarak tasarlanan çalışmada, arşiv kayıtları ve vakfiyeleri kapsayan tarihsel doküman analizi ile Kudüs ve Batı Şeria'daki uzmanlarla yapılan sözlü tarih anlatımları bir arada kullanılmıştır. Elde edilen veriler; kütüphanelerin kurumsal yapısı, koleksiyonların korunma durumu ve sosyal işlevleri olmak üzere üç ana temada analiz edilmiştir. Bulgular:Araştırma bulguları, Filistin kütüphaneleri hakkındaki akademik çalışmaların son derece sınırlı, dağınık ve sistematik olmaktan uzak olduğunu göstermektedir. Özellikle Kudüs'te bulunan vakıf kütüphanelerinin günümüzde işgal koşulları, fiziksel tahribat, koleksiyon kaybı ve belgelere erişimin engellenmesi gibi doğrudan tehditlerle karşı karşıya olduğu tespit edilmiştir. Mescid-i Aksa ve Halidiye gibi vakıf kütüphanelerindeki pek çok eserin kataloglanıp sınıflandırılmaması veya araştırmacılara kapalı olması, bilimsel üretimi ve tarihsel araştırmaları büyük ölçüde sınırlandırmaktadır. Bu eserlerin acilen korunma, sınıflandırma ve dijitalleştirme sürecinden geçmesi gerekmektedir. Sonuç: Bu çalışma, Osmanlı döneminde Filistin’de kurulan kütüphanelerin bölgenin kültürel, bilimsel ve toplumsal yaşamındaki sürekliliği nasıl şekillendirdiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Kudüs merkezli vakıf kütüphanelerinin geçmişte yalnızca dini kurumlara hizmet etmediği; aksine geniş halk kesimlerine ve akademisyenlere bilgi sunan çok yönlü kültür kurumları olduğu vurgulanmaktadır. Bu kütüphanelerin günümüzde karşılaştığı fiziksel tehditler ve erişim kısıtlamaları görünür kılınarak, Filistin’in entelektüel mirasının yaşatılması adına sürdürülebilir koruma yaklaşımlarının geliştirilmesi, koleksiyonların düzenlenmesi ve eserlerin araştırmacıların erişimine açılması için acil adımlar atılması gerektiği somut biçimde ortaya konmuştur. Özgünlük: Literatürde Osmanlı kütüphaneleri genellikle makro düzeyde incelenirken, Filistin bağlamındaki boşluğu dolduran bu çalışma; işgalin yarattığı engelleri ve kataloglama eksikliklerini akademik düzeyde ilk kez sistematik olarak ortaya koyması bakımından oldukça özgün bir değere sahiptir.

Purpose: This study aims to examine the current status of the libraries established in Palestine during the Ottoman period, the services they provide, their relationship with the waqf (endowment) tradition, and their role in preserving cultural heritage within a holistic framework. Method: Designed as a qualitative study, the research combines historical document analysis of archival records and waqf deeds with oral history narratives collected from experts in Jerusalem and the West Bank. The data were analyzed under three main themes: the institutional structure of the libraries, the preservation status of their collections, and their social functions. Findings: The findings reveal that academic studies on Palestinian libraries are extremely limited, fragmented, and lack systematic organization. In particular, waqf libraries in Jerusalem are currently facing direct threats, including occupation-related conditions, physical destruction, loss of collections, and restrictions on access to documents. The fact that many works in waqf libraries such as Al-Aqsa Mosque Library and the Khalidiyya Library remain uncatalogued, unclassified, or inaccessible to researchers significantly limits scholarly production and historical research. These collections urgently require preservation, classification, and digitization. Implications: This study demonstrates how the libraries established in Palestine during the Ottoman period shaped the continuity of the region's cultural, scholarly, and social life. It concludes that the waqf libraries centered in Jerusalem historically served not only religious institutions but also functioned as multifaceted cultural institutions providing knowledge to the broader public and academic community. By highlighting the physical threats and access restrictions these libraries currently face, the study underscores the urgent need to develop sustainable preservation strategies, organize their collections, and make their holdings accessible to researchers in order to safeguard Palestine's intellectual heritage. Originality: While the existing literature generally examines Ottoman libraries from a macro-level perspective, this study fills a significant gap by focusing on the Palestinian context. It is particularly original in being the first to systematically identify, at an academic level, the obstacles created by the occupation and the deficiencies in cataloging practices.