Ajan Tabanlı Yapay Zekâ ve Akademik Kütüphaneler

Yapay Zekâ (YZ) teknolojisi, 1943 yılında Warren McCulloch ve Walter Pitts’in nöronların nasıl çalıştığı ile ilgili matematiksel modeli önermesi ve 1949 yılında bilgisayar bilimci Edmund Callis Berkeley’in yeni bilgisayar modellerini insan beyniyle karşılaştıran “Giant Brains, or Machines that Think” adlı kitabı gibi teorilerle filizlendi (Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi((TRAI), t.y.). Makinelerin insan benzeri zekâ sergilemesi arayışı sürecinde; parlak dönemler kadar, fonlama ve teknolojik yetersizliklerden kaynaklanan durgun dönemlerden de bahsedebiliriz. Geldiğimiz noktada YZ, otonom sistemlerden sağlık sektörüne kadar birçok alanda kullanılmaktadır. 2026 yılı itibarıyla dev teknolojik firmaların milyarlarca dolar yatırım yaptığı YZ teknolojisi artık Genel Yapay Zekâ -- AGI (Artificial General Intelligence) hedefine yaklaşıldığı bir dönemdedir. Halen varsayımsal bir gelecek vizyonu olmakla beraber; öncü bilişsel işlevlere ve herhangi bir insandan daha gelişmiş düşünme becerilerine sahip olması hedeflenen Yapay Süper Zekâ kavramı da gündemdedir. Makalenin yazılış motivasyonu, Büyük Dil Modelleri teknolojisi ve devamında 2025 yılından itibaren somut bir gündem olan Ajan Tabanlı Yapay Zekâ (AYZ) teknolojisinin mesleğe etkisini inceleyen akademik makalelerin gözlenmiş olması ve konunun mesleğe olumlu veya olumsuz etkilerini araştırma ve aktarma isteğidir. AYZ’lerin bağımsız hareket etme, planlama ve görevleri bağımsız gerçekleştirebilme yeteneği, bu teknolojiyi güven ve entelektüel sorumluluğa dayalı akademik ekosistemin aktif katılımcısı haline getirmiştir. Bu durum, bilgi profesyonellerini her hizmet görevini doğrudan yerine getiren kişilerden, “Ajan” faaliyetlerinin doğru, etik ve kurumsal hedeflerle uyumlu kalmasını sağlayan denetleyicilere dönüştürüyor (Oladokun, 2026, s.3). Bu kapsamda makalede ayrıca insan-yapay zekâ iş birliği ve ortak eylem planı çerçeveleri ve tasarım biliminin konuya katkılarını da aktarmaya çalışır. İşte bu geleceğe hazırlanmak farkındalık, merak ve sorumlu uygulamaya bağlılık gerektiriyor. Gelişimi izleyen kütüphaneler, teknolojik değişimin bir sonraki aşamasından devam etme ve kurumlarına değer katmaya hazır olacaklardır.

Artificial Intelligence (AI) technology blossomed from theories such as Warren McCulloch and Walter Pitts’ proposal of a mathematical model of how neurons work in 1943, and computer scientist Edmund Callis Berkeley's book “Giant Brains, or Machines that Think” in 1949, which compared new computer models to the human brain (Turkish Artificial Intelligence Initiative, n.d.). In the quest for machines to exhibit human-like intelligence, we can speak of both brilliant periods and stagnant periods stemming from funding and technological deficiencies. At this point, AI is used in many fields, from autonomous systems to the healthcare sector. By 2026, AI technology, in which giant technology companies are investing billions of dollars, is now approaching the goal of Artificial General Intelligence (AGI). Although still a hypothetical future vision, the concept of Artificial Super Intelligence, aiming for pioneering cognitive functions and thinking skills more advanced than any human, is also on the agenda. The motivation for writing this article stems from observing academic articles examining the impact of Large Language Model technology and, subsequently, Agent-Based Artificial Intelligence (AI) technology—a concrete agenda from 2025 onwards—on the profession, and the desire to research and present the positive and negative effects of this issue on the profession. The ability of AIs to act independently, plan, and perform tasks autonomously has made this technology an active participant in the academic ecosystem based on trust and intellectual responsibility. This situation transforms information professionals from individuals who directly perform every service task to overseers who ensure that "Agent" activities remain correct, ethical, and consistent with institutional goals (Oladokun, 2026, p. 3). In this context, the article also aims to present frameworks for human-artificial intelligence collaboration and joint action plans, as well as the contributions of design science to the subject. Preparing for this future requires awareness, curiosity, and a commitment to responsible practice. Libraries that keep pace with developments will be ready to navigate the next phase of technological change and add value to their institutions.