Alevi Gülbenglerinin Temel Yapısı Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Alevi-Bektaşi inanç sistemi üzerine yapılan yayınlar inanç sisteminin ocaklar halinde teşkilatlandığı ve ocakların kendi dinamikleri ile oluşturdukları birbirinden farklı cem ritüelleri olduğu bilinmektedir. Bu çalışmada ocaklar arasındaki bu ritüelik farklılıkların gülbenglerin içeriğine de yansıdığı ve gülbenglerin temel bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu tespit nasıl ocaklar üzerine müstakil yayınlar yapılmasına sebep oluyorsa gülbengler üzerine de benzer yayınların yapılması gerekliliğini doğurmuştur. Bu çalışmada Alevi gülbenglerinin temel yapısı, Çubuk Ankara ve Şabanözü Çankırı merkezli hiyerarşik olarak birbirine bağlı beş ocağın Erdebil süreğine göre icra ettikleri cem riteüllerinde okunan gülbenglerden hareketle ortaya çıkartılmaya çalışılmıştır. Bunun için geleneğin devam ettiği beş ildeki 42 yerleşim biriminde icra edilen 46 cem ritüelinin deşifresi sonucu ortaya çıkan iki bine yakın gülbeng metni havuzundan oluşan bir veri tabanı oluşturulmuştur. Veri tabanındaki gülbengler üzerine yapılan incelemede, geleneksel gülbeng yapısının giriş, dua ve kapanış olmak üzere üç ana kısımdan oluştuğu tespit edilmiştir. Bu makalede, gülbenglerin bu üç parçadan oluşan yapısı, farklılıkları, değişimleri, bozulması ve bu bozulmaların neden ve sonuçları üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Alevi, Bektaşi, gülbeng, dua, ikileme, sıralı cümle

AN ANALYSIS ON THE BASIC STRUCTURE OF ALEVI GULBENG

Öz

Publications on Alevi-Bektashi belief system indicates that the belief system is organized in lineages and each lineages have different cem rituals based on their own dynamics. The differences of rituals among lineages have reflections over the contexts of gulbengs and it is determined that gulbengs have a basic structure. This determination stresses the necessity of publishing particular publications on gulbengs just as the substantive ones on lineages. In this paper, the basic structure of Alevi gulbengs is tried to be put forward according to the gulbengs of hierarchically bonded five lineages centralized in Çubuk Ankara and Şabanözü Çankırı which are performed in cem rituals and prepared by Erdebil cem ritu* Bu makale, TÜBİTAK 109K072 Numaralı proje kapsamında hazırlanmıştır.** Arş.Gör., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Halk Bilimi Anabilim Dalı, İzmir/Türkiye, [e-mail]***Arş.Gör., Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Lehçeleri Anabilim Dalı, İzmir/Türkiye, [e-mail]. A data base that consists of nearly two thousand gulbeng texts was set for this aim. This text pool was created by deciphering of 46 cem rituals of 42 different settlements in 5 cities. The analysis of gulbengs in the data base shows that traditional gulbeng structure consists of three main parts which are introduction, pray and closure. In this paper, beside from the three part structure the differences, changes, deformation of gulbengs, their reasons and consequences are also evaluated

Anahtar Kelimeler

• Alevi, Bektashi, gulbeng, pray, duplexing, coordinate clause

Kaynakça

1. DEVELLİOĞLU, Ferit. (2000). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Ki- tabevi.
2. ERSAL, Mehmet. (2009). “Alevi Cem Zâkirliği: Battal Dalkılıç Örneği” Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, S.1, Köln: 188-208.
3. ERSAL, Mehmet. (2011). “Alevi İnanç Sistemindeki Ritüelik Özel Terimler: Musahiplik” Turkish Studies, Volume 6/1 Spring 2011: 1058-1083.
4. ERSAL, Mehmet. (2012). “Çubuk Havzası Alevi Ocakları Bağlamında Alevi İnanç-Dede Ocaklarının Teşkilatlanması Üzerine Bir Değerlendirme” II. Uluslararası Tarihten Bu güne Alevilik Sempozyumu, 23-24 Ekim 2010, Ankara.
5. ERSÖZ, Serpil. (2011). “Türkiye Türkçesinin Doğu Grubu Ağızlarında Bedduaların İşlevle ri” Turkish Studies, Volume 6/1 Winter 2011: 1111-1128.
6. GÜNŞEN, Ahmet. (2007). “Gizli Dil Açısından Alevîlik-Bektaşîlik Erkân ve Deyimlerine Bir Bakış” Turkish Studies, Volume 2/2 Spring 2007: 328-350.
7. KORKMAZ, Esat. (2005). Alevilik ve Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Anahtar Ki- taplar Yayınevi.
8. ŞEMSETTİN Sami. (2010). Kamus-ı Türkî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Türkçe Sözlük. (2005). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. ULUDAĞ, Süleyman. (2005). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları. Kaynak Kişi Dizini
11. Ahmet Kuzukıran (Kara Veli), (1938), Kargın, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
12. Ahmet Kuzukıran (Molla Hasan), (1935), Kargın, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
13. Ahmet Sargın, (1938), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Baba
14. Ali Ay, (1947), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Baba
15. Ali Ay, (1960), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Rehber
16. Ali Dedeoğlu, (1941), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
17. Ali Demirezen, (1935), Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Baba
18. Ali Doğan, (1927), Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Halife Baba
19. Ali Güven, (1941), Eskişehir, Yüksek Okul, Emekli Öğretmen, Dede
20. Ali Rıza Yavuz, (1946), Üçsaray, Seyitgazi, Eskişehir, İlkokul, Rehber
21. Ali Türkan, (1938), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Rehber
22. Arap Ali Gazioğlu, (1932), Büyük Camili, Alaca, Çorum, İlkokul, Dede
23. Arif Dalkılıç, (1937), Susuz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
24. Baki Bayraktar, (1930), Karaşar, Beypazarı, Ankara, Lise, Halife Baba
25. Baki Özdemiroğlu, (1963), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
26. Battal Dalkılıç, (1948), Susuz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
27. Bekir Kuran, (1941), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede(dikme)
28. Beydilli Demirhan, (1934), Hasan Dede, Kırıkkale, Âma, Dede
29. Cafer Ocak, (1940), Harhar, Alaca, Çorum, Öğretmen Okulu, Dede
30. Cemaleddin Ulusoy, (1933), Koçu Baba, Kırıkkale, Okuryazar, Dede
31. Dağıstan Demirhan, (1938), Hasan Dede, Kırıkkale, İlkokul, Dede
32. Dede Karakaş, (1931), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede(dikme)
33. Halil Çomak, (1928), Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Baba
34. Halil Dedeoğlu, (1937), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
35. Halil Özdemiroğlu, (1931), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
36. Hasan Ali Duran, (1943), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede
37. Hasan Dedeoğlu, (1929), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
38. Hasan Erdoğan, (1949), Karaşar, Beypazarı, Ankara, Yüksek Okul, Baba
39. Hasan Hüseyin Güvenç, (1923), Aşağı Karaköy, Çubuk, Ankara, Okuryazar, Dede
40. Hasan Öztürk, (1968), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, Lise, Dede
41. Haşim Demirhan, (1950), Hasan Dede, Kırıkkale, Lise, Dede
42. Haydar Akçakoca, (1957), Şehitler, İnegöl, Bursa, İlkokul, Dede
43. Hayrettin Demirtaş, (1941), Arslanbeyli, Seyitgazi, Eskişehir, Ortaokul, Dede
44. Hüseyin Deligöz, (1937), Merkez, Çankırı, Okuryazar, Rehber
45. Hüseyin Engör, (1952), Mahmutoğlan, Çubuk, Ankara, Ortaokul, Dede
46. Hüseyin Güvenç, (1949), Aşağı Karaköy, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
47. Hüseyin Güvenç, (1973), Yukarı Karaköy, Çubuk, Ankara, Üniversite, Dede
48. Hüseyin Yörük, (1934), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Baba
49. İbrahim Çakır, (1929), Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Baba
50. İmran Eroğlu, (1951), Kargın Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
51. Kadir Yurdakadim, (1931), Sele, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
52. Kaya Gökçe, (1958), Yellice, Kangal, Sivas, Üniversite, Dede
53. Mehmet Bayraktar, (1935), Karaşar, Beypazarı, Ankara, Ortaokul, Baba
54. Mehmet Demirtaş, (1958), Arslanbeyli, Seyitgazi, Eskişehir, Yüksek Okul, Dede
55. Mehmet Kuzukıran, (1339), Kargın Çubuk, Ankara, Eski yazı okuryazar, Dede
56. Murat Özdemiroğlu, (1965), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
57. Mustafa Dedeoğlu, (1938), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
58. Mustafa Eroğlu, (1950), Kargın, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
59. Mustafa Özer, (1952), Seyitgazi, Eskişehir, İlkokul, Dede
60. Mustafa Tuncel, Dereli, Karaşar, Beypazarı, Ankara, Okuryazar, Baba
61. Şükrü Güvenç, (1948), Yukarı Karaköy, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
62. Şükrü Güvenç, (1958), Aşağı Karaköy, Çubuk, Ankara, Okuryazar, Dede
63. Vedat Özlük, (1942), Haydar Sultan, Keskin, Kırıkkale, Lise, Dede
64. Veli Bektaşoğlu, (1949), Bulgurcu, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
65. Veli Yurdakadim, (1953), Sele, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede
66. Yusuf Dedeoğlu, Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede
67. Yusuf Kuzukıran, (1941), Kargın Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede