SAFEVÎ DEVLETİ’NDE TEKELİ TÜRKMENLERİ
Öz
Erdebil’de neşet etmiş Sünni bir tarikat olan Safevîliğin Şiîliğe evrilerek hızla yayılması
ve kısa sürede siyasî bir teşekkül halini alması tarihin müstesna hadiselerindendir. Bu konuda
çok sayıda eser telif edilmiş olmakla beraber halen mesele tüm yönleriyle ortaya konulabilmiş
değildir. Bilhassa Safevî devletinin ortaya çıkışının Osmanlı Devleti ve Anadolu beyliklerine
tesiri hususunda etraflı tetkiklere ihtiyaç vardır. Merhum Faruk Sümer’in yaklaşık elli yıl
önce ileri sürdüğü, Türkmenlerin Osmanlı merkezi idaresinin tazyikiyle İran’a gittikleri,
Osmanlı topraklarında doğrudan şahın ihtiyariyle çıkan isyanlarla Safevîlerin Anadolu’dan
nüfus devşirdikleri ve İran’a geçen Türkmenlerin imtiyazlı bir hayata kavuştukları tezinin bu
anlamda gözden geçirilmesi icap etmektedir. Zira Safevî konfederasyonuna dahil olan Türkmen
boyları münferiden ele alındığında bunların Safevî birliğine katılmalarında farklı amillerin
etkili olduğu tespit edilmektedir. Örneğin Tekeliler, Safevî tarikatının yayıldığı ve devletleştiği
süreçte Osmanlı idaresinin dışında, Karamanoğullarının topraklarında yaşmaktaydılar. İddia
edilenin aksine Şah Kulu Baba isyanının başlamasında Safevî şahının dahli olmadığı gibi isyan
sonrasında Tekelilerin Safevî topraklarına geçmeleri de onların ilk arzusu değildi. Hatta İran’a
giden Tekelilerin Safevî iç çekişmelerinde uğradıkları zaiyata bakılırsa onlar Anadolu’daki
vaziyetlerine nazaran müreffeh bir hayata da kavuşamadılar. Bu tespitler Türkmen boylarının
Anadolu’dan İran’a göç etmelerini aynı gerekçelerle izah eden ve Safevî devletinin Anadolu’dan
giden nüfus sayesinde kurulduğunu varsayan görüşlerin anakronik hatalar barındırdığına delalet
etmektedir. Bu anlamda muasır Safevî ve Osmanlı kaynaklarının mukayesesiyle Tekelilerin
Safevîlerle münasebetlerinin tetkiki iki bakımdan ehemmiyet kesp etmektedir. Bunlardan
ilki Tekelilerin hangi yollarla Safevî tarikatıyla irtibat kurdukları, Şah Kulu isyanının ne
sebeple çıktığı ve neticesi, İran’a giden Tekelilerin Safevî devleti içerisindeki hallerinin ortaya
konulmasıdır. Beklenilen ikinci fayda ise Tekeliler örneği üzerinden Safevî konfederasyonunun
parçası olan sair Türkmen boylarının da ayrı ayrı ele alınması böylece Safevîlik konusunda yeni
bir araştırma modeli sunmaktır.
Anahtar Kelimeler
TEKELI TURKMANS IN THE SAFEVI STATE
Öz
Safavidism, a Sunni sect that originated in Ardabil, evolved into Shi'ism, spread rapidly
and became a political organization in a short time. Although many works have been written on
this subject, the issue has not yet been revealed in all its aspects. There is a need for detailed
studies, especially on the impact of the emergence of the Safavid state on the Ottoman Empire
and Anatolian principalities. A review in this sense of the thesis put forward by the late Faruk Sümer about fifty years ago, that Turkmans went to Iran under the pressure of the Ottoman
central administration, that the Safavids recruited population from Anatolia with the rebellions
that broke out in the Ottoman lands directly at the shah’s discretion, and that the Turkmans
who moved to Iran gained a privileged life. When the Turcoman tribes included in the Safavid
confederation are considered individually, it is determined that different factors were effective
in their participation in the Safavid union. For example, the Tekeli Turkmans lived outside the
Ottoman administration, in the lands of the Karamanoglu Principality, during the period when
the Safavid sect spread and became a state. Contrary to what is claimed, the Safavid shah was
not involved in the beginning of the Shah Kulu Baba rebellion, and it was not their first wish for
the Tekeli Turkmans to move into Safavid territory after the rebellion. In fact, considering the
losses suffered by the Tekeli Turkmans who went to Iran during the Safavid internal conflicts,
they could not have a prosperous life compared to their situation in Anatolia. These findings
indicate that the views that explain the migration of Turcoman tribes from Anatolia to Iran with
the same reasons and assume that the Safavid state was established thanks to the population
migrating from Anatolia contain anachronistic errors. In this sense, examining the relations
of the Tekeli Turkmans with the Safavids by comparing contemporary Safavid and Ottoman
sources is important in two respects. The first of these is to reveal the ways in which the Tekeli
contacted the Safavid sect, the reason for the Shah Kulu rebellion and its outcome, and the
situation of the Tekeli people who went to Iran within the Safavid state. The second expected
benefit is to consider the other Turcoman tribes that were part of the Safavid confederation
separately, through the Tekeli Turkmans example, thus presenting a new research model on
Safavidism.
Anahtar Kelimeler
