RELİGİOUS LEGACY AND POLİTİCAL CONFLİCTS: SUFİ KHOJAS İN EAST TURKESTAN
Öz
East Turkestan has experienced an important historical period, especially during the
Yarkend Khanate. This khanate controlled the region known as East Turkestan, which is now
known as Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China, and included important cities such
as Kashgar, Yarkend and Khoten. Yarkend Khanate also became a center of Islamic culture
and sciences, equipped with madrasas, mosques and libraries. During this period, the Yarkend
Khanate established close relations with other Turkic-Muslim states in the region, forming
political and military alliances and thus strengthening its presence. However, from time to time,
it also had to contend with external threats such as the Mongol tribes and the Chinese Empire.
This turbulent period played an important role in shaping the historical and cultural heritage of
East Turkestan.
In addition to this historical richness and cultural diversity, the religious leaders of East
Turkestan have also left a deep impact on the region. Mahdûm-ı Azam Hoca Ahmed al-Qāsānī
was a Sufi leader who rose to prominence in 16th century East Turkestan as the leader of the
Qāsānīyya branch of the Naqshbandī order. In this role, he had a profound impact on regional
religious and political structures, shaping social and economic life through his religious
teachings and cultural innovations, and at the same time, he succeeded in making fundamental
changes in the religious and social fabric of the region. The Qāsānīya sect spread over a wide
geography thanks to Khoja’s large family structure and loyal followers. Kāsānī’s thirteen sons
and four wives paved the way for the sect’s influence to be felt within the family and regionally.
This spread was reinforced by the assumption of various religious and political roles through
Mahdûm-ı Azam and his children. In particular, figures such as Hodja Ishaq reinforced the
spiritual greatness and leadership of the order, leaving a profound impact on social and cultural
structures. The death of Mahdûm-ı Azam triggered a struggle for power over the inheritance
and led to a fierce rivalry, especially between his two sons from different mothers. This rivalry
shaped regional religious and social structures, creating a divide between the factions known
as the Community of the Hodjas of Akdagli and the Community of the Hodjas of Karadagli.
The frictions in the Yarkend Khanate had a profound impact on the social structure. The
struggle for power between the leaders of the two communities led to rivalries over political
and religious leadership, further dividing social and religious groups. This process damaged the
overall stability of the region with inter-communal conflicts and significantly affected the social
and political balance of the Yarkend Khanate. Rivalries and conflicts had a significant impact
on the last periods of the khanate and led the region towards an unstable period. These internal
conflicts left the region open to the intervention of the Jungars and later China, which led to the
end of the Yarkend Khanate.
Anahtar Kelimeler
DİNÎ MİRAS VE SİYASÎ ÇEKİŞMELER: DOĞU TÜRKİSTAN’DA SÛFÎ HOCALAR
Öz
Doğu Türkistan, özellikle Yarkend Hanlığı döneminde önemli bir tarihsel süreç yaşamıştır.
Bu hanlık, günümüzde Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak bilinen ve Doğu Türkistan
adıyla anılan bölgeyi kontrol etmiş; Kaşgar, Yarkend ve Hoten gibi önemli şehirleri bünyesinde
barındırmıştır. Yarkend Hanlığı, aynı zamanda İslam kültürü ve bilimlerinin merkezi haline
gelmiş, medreseler, camiler ve kütüphanelerle donatılmıştır. Bu dönemde, Yarkend Hanlığı
bölgedeki diğer Türk-Müslüman devletlerle sıkı ilişkiler kurarak, siyasi ve askeri ittifaklar
oluşturmuş ve böylece varlığını güçlendirmiştir. Ancak, zaman zaman Moğol kabileleri ve Çin
İmparatorluğu gibi dış tehditlerle de mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu çalkantılı dönem,
Doğu Türkistan’ın tarihsel ve kültürel mirasının şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır.
Bu tarihsel zenginlik ve kültürel çeşitliliğin yanı sıra, Doğu Türkistan’ın dini liderleri de
bölge üzerinde derin etkiler bırakmışlardır. Mahdûm-ı Azam Hoca Ahmed el-Kâsânî, 16. yüzyıl
Doğu Türkistan’ında, Nakşibendî tarikatının Kâsânîyye kolunun lideri olarak ön plana çıkmış
bir Sufî liderdir. Bu rolüyle bölgesel dinî ve siyasî yapılar üzerinde derin etkiler bırakmış,
dinî öğretileri ve kültürel yenilikleri aracılığıyla sosyal ve ekonomik hayata yön vermiş,
aynı zamanda, bölgenin dinî ve sosyal dokusunda köklü değişiklikler yapmayı başarmıştır.
Kâsânîyye Tarikatı, Hoca’nın geniş aile yapısı ve sadık müritleri sayesinde geniş bir coğrafyaya
yayılmıştır. Kâsânî’nin on üç oğlu ve dört eşi, tarikatın etkilerinin aile içinde ve bölgesel olarak
hissedilmesine önayak olmuştur. Bu yayılım, Mahdûm-ı Azam ve onun çocukları aracılığıyla
çeşitli dinî ve siyasî rollerin üstlenilmesiyle pekişmiştir. Özellikle, Hoca İshak gibi figürler
tarikatın manevî yüceliği ve liderliğini güçlendirerek, sosyal ve kültürel yapılar üzerinde
derin bir etki bırakmıştır. Mahdûm-ı Azam’ın ölümü, miras üzerindeki iktidar mücadelesini
tetiklemiş, özellikle farklı annelerden olan iki oğlu arasında sert bir rekabete yol açmıştır. Bu
rekabet, Akdağlı ve Karadağlı Hocalar Cemaati olarak bilinen fraksiyonlar arasında bir ayrım
oluşturarak, bölgesel dinî ve toplumsal yapılara yön vermiştir.
Yarkend Hanlığında yaşanan sürtüşmeler, sosyal yapı üzerinde derin etkiler bırakmıştır. İki
cemaat lideri arasındaki iktidar mücadelesi, siyasî ve dinî liderlik konusunda çekişmelere sebep
olmuş, toplumsal ve dinî grupların daha da ayrışmasına neden olmuştur. Bu süreç, cemaatler
arası çatışmalarla bölgenin genel istikrarına zarar vermiş, Yarkend Hanlığının sosyal ve siyasî
dengelerini önemli ölçüde etkilemiştir. Rekabet ve çatışmalar, hanlığın son dönemlerinde önemli
bir etkiye sahip olmuş ve bölgeyi istikrarsız bir döneme doğru yöneltmiştir. Bu iç çekişmeler,
bölgenin Cungarların ve daha sonra Çin’in müdahalesine açık hale gelmesine neden olmuş, bu
durum Yarkend Hanlığının sonunu getirmiştir
Anahtar Kelimeler
