JIRAVLAR ŞİİRİNDEKİ ARKAİK KELİMELER: NURTUĞAN VE YERİMBET ESERLERİ IŞIĞINDA

Yıl 2026, Sayı: 117, 437 - 460, 15.03.2026

Yedilbay Ospanov , Utemissova Gulmira Botagoz Tleubekova

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1595771

https://izlik.org/JA79PZ37AP

Öz

ÖZ
Kazak folklorunda jıravların eserleri özel bir yere sahiptir. Onlar sadece sözlü edebiyatın canlı bir örneği değil, aynı zamanda halkın yaşam biçimini, kültürünü ve tarihi gerçekleri de ortaya koymuşlardır. Bununla birlikte, bu eserlerin içindeki birçok kelime zamanla kullanımdan çıkmış ve arkaik kelimelere dönüşmüştür. Eski kelimelerin anlamı belirsizginleşerek anlaşılmaz kelimelere, yani ölü kelimelere dönüşmüştür. Arkaik kelimeleri incelemek ve anlamlarını anlamak sadece eski metinleri okumamızı değil, günümüzde ihtiyaç duyulan kelimeleri de tespit etmemizi ve tanımlamamızı sağlar. Böylece halk dilinde var olan eski kelimeleri kullanarak bazı modern kavramlara yeni isimler verilebilir. Bu sayede dilin saflığını korumak ve yabancı dillerden giren kelimeleri sınırlamak mümkündür. Kazak dilbiliminde eskimiş kelimeler üzerine yapılan birçok çalışma mevcuttur ve bu kelimeler sözlüksel anlamlarına göre tarihi ve arkaizmler olarak ikiye ayrılmıştır. Ancak Kazak halkının sözlü edebiyatında oldukça yaygın olan tolgav, destan, atışma şiirler ve jıravlar şiirlerindeki eski kelimelerle ilgili anlamsal kapsamlı net bir analiz yapılmamıştır. Bu nedenle makalede, jıravların eserlerindeki eski kelimelerin sözlüksel ve anlamsal incelemesi yapılmaya çalışılacaktır. Kazak folklorunda jırav geleneğini takip eden birçok sanatçı vardır ve oldukça zengin bir eser koleksiyonu mevcuttur. Bu nedenle makalede, sadece Kazak jıravlarının geneline özgü eserlerin ortak özelliklerini içeren Sır bölgesinin jıravları olan Nurtuğan ve Yerimbet'in jırları temel alınmıştır. Her iki jırav 19. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış, yaşadıkları bölgede ün salmış, yerel halkın temsilcileri olarak dile hakim ve eserlerini sözlü olarak seslendirmişlerdir. Jıravlar jır söylerken eserlerinde yaşadıkları dönemin sosyal durumunu, tarihi olayları ve kültürel tezahürleri ele alarak zamanın ortak sözlerini dinleyicinin anlayacağı sanatsal bir araç olarak yaygın bir şekilde kullanmıştır. Araştırma yöntemi olarak metinde anlaşılması güç, yani eski kelimeler anlamsal açıdan incelenmiştir. Nurtuğan ve Yerimbet jırlarındaki artık Kazak dilinde kullanılmayan kelimeler derlenmiş ve çeşitli açıklayıcı sözlükler kullanılarak anlamları tespit edilmiştir. Ayrıca, jıravların neden bu kelimeleri kullandığını ve tespit edilen eski kelimelerin her iki şairde de aynı sözcüksel anlamda kullanıldığını anlamak için karşılaştırmalı bir yöntem kullanılmıştır. Eski kelimelerle ilgili araştırma literatürüne ve onlarla bağlantılı olarak oluşturulan koleksiyonlara dayanarak, Nurtuğan ve Yerimbet jıravların eserlerindeki eski kelimeleri sözlüksel ve anlamsal anlamı açısından dini kavramlarla ilgili eski kelimeler; sosyal, idari isimlerle ilgili eski kelimeler; askeri rütbeler ve zırh isimleri ile ilgili eski kelimeler; giyim, tekstil, ev eşyaları ile ilgili eski kelimeler olarak sınıflandırılabileceği tespit edilmiştir. Bu sınıflandırmanın diğer jıravların eserlerindeki eski kelimelerin sözlüksel ve anlamsal analizinde de kullanılabileceğine inanıyoruz. Jıravların eserlerindeki eski kelimeler yerel ağız özellikleriyle doğrudan ilişkili olabilir, bu nedenle gelecekte Kazakistan'ın diğer bölgelerindeki jıravların eserlerindeki eskimiş kelimelerin analiz edilmesi gerektiğine inanıyoruz.

Anahtar Kelimeler

eski kelimeler , jırav , Nurtuğan , Yerimbet , sözlü edebiyat.

Proje Numarası

1

Kaynakça

• Ahanov, Kaken. Til Biliminin Negizderi. Almatı, Sanat, 1993.
• Aksan, Doğan. “Kelimelerin Ölümü Olayı ve Türk Yazı Dilindeki Örneklerinde Arapça ve Farsça Unsurların Etkisi Üzerine Notlar”, Necati Lugal Armağanı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 97-108. 1969.
• Amanjolov, Sarsen. Kazak Tili Diyalektologiyası men Tarihının Maseleleri. Almatı, Sözdik- Slovar, 2004.
• Auezov, Muhtar. Kazak SSR Tarihı. Almatı, Kazak Memleket Baspası, I. Tom, 1957.
• Aydarov, Gubaydulla. O Yazıke Pamiyatniki v Çest Tonyukuka VIII – Veka i Evo Otnoşeniyi k Nekotorım Sovremennım Turkskim Yazıkam, diss. ...kand. filol. Nauk. Almatı, 1959.
• Baranov, Harlampiy. Arabsko-Russkiy Slovar. Moskva. Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1958.
• Baskakov, Nikolay jane Toşakova Tayisiya. Oyratsko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1947.
• Baskakov, Nikolay. Karakalpaksko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1958.
• Bayjanov, Tüzelbay. Kazak Askeriy Leksikasının Tarihı, filol.ğ.d. ... diss. Almatı, 1993.
• Baytursınulı, Ahmet. Til Tağılımı. Almatı, Sanat, 1993.
• Bolğanbayev, Aset. Kazak Tilinin Leksikologiyası. Almatı, Mektep, 1988.
• Borovkov, Aleksandr. Leksika Sredneaziyatskogo Tefsira ХІІ–ХІІІ vv. Moskva, İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturı, 1963.
• Uzbeksko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1959.
• Coşkun, Menderes. Sözün Büyüsü Edebî Sanatlar, İstanbul, Dergâh, 2010.
• Dinç, Ahmet. Türkçe’nin Kayıp Kelimeleri, 2. baskı, İstanbul, Litera Yayıncılık, 2014.
• Filin, Fedot. Zametki po Leksikologiyi i Leksikografiyi. Leksikografiçeskiy Sbornik, vıp. I. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1957.
• Galkina-Fedoruk, Evdokiya. Sovremennıy Russkiy Yazık, Leksika. Moskva. MGU, 1954.
• Güngör, Okan Celal. “Türk Ninnilerinde Yazı Dilinde Unutulan Eski Kelimeler.” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi - Journal of Turkish Researches Institute. 68, Mayıs 2020, s. 121-151
• Jubanov, Kudaybergen. Kazak Muzıkasında Küy Janrının Payda Boluwı (Til men Tarih Derekteri) Kızılorda, Kazakstan, 1936.
• Karatayev, Muhametjan. Kazak Sovyet Ensiklopediyası. 11 t. Almatı, Kazak Ensiklopediyası, 1977.
• Kaşkariy, Mahmut. Devonu Luğotit Turk. I. Tom. Ташкент, Fan, 1960.
• Kaydarov, Abduali. Kazak Terminologiyasına Janaşa Közkaras. Almatı, Rauan, 1993.
• Kenesbayev, İsmet. Kazaktın Adebiy Tili Turalı (Jarıs Söz) – Adebiy Mura jane Onı Zertteu. Almatı, Nauka KazSSR, 1961.
• Kazak Tilinin Tüsindirme Sözdigi. I. Tom, Almatı, Kazak SSR Ğılım Akademiyasının Baspası, 1959.
• Kenjeahmetulı, Seyit. Jeti Kazına. Almatı, Ana Tili, 2007.
• Luvsan-Dende, Amgaagiyin. Mongolsko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1957.
• Mahmudov, Aydarbek. Kazak Tilindegi Arhaizmder men İstorizmder, filol.ğ.d. dissertatsiyası. Almatı. 1963.
• Miller, Boris. Persidsko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1960.
• Musabayev, Ğaynetdin. Kazak Til Biliminin Maseleleri. Almatı, Arıs, 2008.
• Nogaybayeva, Mendigül and Toxanbayev, Almas. “Kazak Jırlarında Yönetim Fikri ve Yönetici Tipi.” Milli Folklor, Yıl 32, Cilt 16, Sayı 127, Eylül 2020, s.156–171.
• Ondasınov, Nurtas. Arabşa-Kazakşa Tüsindirme Sözdik, I Tom. Almatı, Mektep, 1984.
• Ospanov, Abdisattar. Nurtuğan Kenjeğululı, Kanekiy, Tilim, Söyleşi... (birinşi kitap). Almatı, Ğılım, 1992.
• Nurtuğan Kenjeğululı, Kanekiy, Tilim, Söyleşi... (ekinşi kitap). Almatı, Marjan, 1994.
• Karasakal Erimbet, Ulağat Sözim Urpakka. Almatı, Marjan, 1995.
• Ojegov, Sergey. Slovar Russkogo Yazıka. Moskva, Russkiy Yazık, 1990.
• Özen Eratalay, Sevda, and Murat Keklik. “Yapı Ve Anlam Bakımından Klasik Türk Şiirinde Arkaizm Örnekleri.” Istanbul University Faculty Of Letters Journal Of Turkish Language And Literature, vol 59, no. 1, 2019, pp. 131-157.
• Sakaoğlu, Saim. “Kelimelerin Ölümü.” Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, S 709, Ocak 2011, s. 33-38.
• Sızdık, Rabiğa. Sözder Söyleydi. Almatı, Arıs, 2004.
• Kazak Adebi Tilinin Tarihi. Almatı, Arıs, 2004.
• Silk, Michael Stephen. "LSJ And The Problem Of Poetic Archaism, From Meanings To Iconyms". The Classical Quarterly, vol 33, no. 2, December 1983, pp. 303-330. Cambridge University Press (CUP), https,//doi.org/10.1017/s0009838800034583.
• Yudahin, Konstantin. Kirgizsko-Russkiy Slovar. Moskva, Gosudarstvennoye İzdatelstvo İnostrannıh i Natsiyonalnıh Slovarey, 1940