THE “KHAMSA” TRADITION IN PERSIAN AND TURKIC LITERATURE: EVENTS AND IMAGES CARRIED FROM WORK TO WORK

Öz

This article discusses in detail the "Khamsa" genre and its various forms in Persian and Turkic literature, the issues of image and plot events. Works of this type written by different authors are compared. The traditions of writing a five-part work the Khamsa; the similarities and differences of the events in them are analyzed. Alisher Navoi's attitude to this genre, which was originally formed in Persian literature, and his opinion on the poem "Khamsa" written as a response are expressed. The role of images and plots in the content of the work and the characteristics of the artistic genre are studied. The article also discusses the tradition of writing "Khamsa" and the creators who continued this tradition. After the tradition emerged, certain rules were formed to continue it. All writers of the “Khamsa” should follow this. That is, whether the system of subjects and images in it and the main meaning and content were preserved or the works written in the opposite way to the main content were examined, and the laws of writing "Khamsa" were established. In addition, the works included in the five-book and epic were also theoretically analyzed and researched. The history of writing a work consisting of five books in literature was also discussed. The characters are preserved in all epics, but the subjects and events are different according to the literary and artistic aspects of Persian and Turkish literature. This is done by comparing the works of this type of the two nations and studying their similarities and differences.

Anahtar Kelimeler

• Epic
• five-book work
• genre
• image
• "Khamsa"
• plot
• tradition
• Turkic literature
• Persian literature
• ideal person.

FARS VE TÜRK EDEBİYATINDA “HAMSE” GELENEĞİ: ESERDEN ESERE TAŞINAN OLAY VE İMGELER

Öz

Bu makalede “hamse” türü Fars ve Türk edebiyatındaki çeşitli biçimleri, imge ve olay örgüsü yönüyle ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Farklı yazarlar tarafından yazılmış bu türdeki eserler karşılaştırılmaktadır. Beş bölümlü bir eser olan Hamse; yazma gelenekleri, olayların benzerlikleri ve farklılıkları bakımından analiz edilmektedir. Aslen Fars edebiyatında oluşan bu türe karşı Ali Şîr Nevâî’nin tutumu ve bir yanıt olarak yazılmış "Hamse" şiiri hakkındaki görüşü ifade edilmektedir. Eserin içeriğinde imgelerin ve olay örgülerinin rolü ve sanatsal türün özellikleri incelenmektedir. Makalede ayrıca "Hamse" yazma geleneği ve bu geleneği sürdüren yazarlar da ele alınıyor. Gelenek ortaya çıktıktan sonra onu devam ettirebilmek için bazı kurallar oluşturulmuştur. “Hamse”nin bütün yazarları buna uymalıdır. Yani içindeki konu ve imgeler sistemi, asıl anlam ve içerik korundu mu, yoksa asıl içeriğe aykırı şekilde yazılmış eserler mi incelendi ve "Hamse" yazım kuralları belirlendi. Ayrıca beş kitaptan oluşan destanda yer alan eserlerin teorik olarak da incelenmesi ve araştırılması yapılmıştır. Edebiyatta beş kitaptan oluşan bir eserin yazım tarihi de ele alındı. Tüm destanlarda kişiler korunmuştur ancak Fars ve Türk edebiyatlarının edebî ve sanat yönlerine göre konu ve olaylar farklılık göstermektedir. Bu, iki milletin bu tür eserlerinin karşılaştırılması ve benzerlik ve farklılıklarının incelenmesi yoluyla yapılır.

Anahtar Kelimeler

• Destan
• beş kitaplık eser
• tür
• imge
• “Hamse”
• olay örgüsü
• gelenek
• Türk edebiyatı
• Fars edebiyatı
• ideal insan.

Etik Beyan

Etik kurallara uyulmuştur.

Kaynakça

1. Akkuş, M. “Tarih ve Edebî Bir Kişilik Olarak Nevâî (Herat, 1441-1501) ve Nevâî’nin Eserlerinde İnsan Problemi”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2002, 11-18.
2. Alisher Navoiy: qomusiy lug’at (Ma’sul muharrir: Sh. Sirojiddinov). Toshkent: Sharq, 2016, 480.
3. Alisher Navoiy. To’la asarlar to’plami, 6-jild. Hayrat ul-abror. Farhod va Shirin. Toshkent: O’zbekiston Matbuot va axborot agentligi G’ofur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012, 812
4. Arslan, M. “Türk Edebiyatı’nda Hamse”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 9, 2007, 305-322.
5. Eckmann, J. “Çağatay Dili Hakkında Notlar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 1958, 112-115.
6. Guliyev, İ. N. “Nizami and Navai: The Poetic Response as an Original Work”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, 2026, 1-17.
7. Hind xalq eposi: Kalila va Dimna (Tarjimon: S. Gʻaniyeva). Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014, 304.
8. Kaska, Ç. “Fars Edebiyatındaki Hamseler”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 21, Sayı 39, 2020, 877-914.

9. Kazan Nas, Ş. “Klasik Türk Edebiyatında Hamse Geleneği ve Kaygusuz Abdâl’ın Hamsesi”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [ESTAD], Cilt 6, Sayı 4, 2023, 740-764.
10. Kobilov, U. U. “Images of Prophets in the Poetry of Alisher Navoi”, International Journal of Literature and Languages, Cilt 3, Sayı 05, 2023a, 46-57.
11. Kobilov, U. U. “Interpretation of the Image of the Virgin Mary in the Poetry of Alisher Navoi”, Journal of Modern Turkic Studies, Cilt 20, Sayı 2, 2023b, 229.
12. Kobilov, U. U. “Artistic Interpretation of the Image of Iskandar in the Poetry of Alisher Navoiy”, Alisher Navoi and 21st Century, Cilt 1, Sayı 1, 2024.
13. Komilov, N. Ma’nolar olamiga safar: Alisher Navoiy g’azallariga sharhlar. Toshkent: Tamaddun, 2012, 316.
14. Köktekin, K. “Ali Şir Nevâyî’nin Türkçeciliği”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2002, 117-121.
15. Kutbiddinovich, M. M., & Fatkhiddinovna, K. S. “System of Values and Sufis (The Image of Values and Sufis in the First Epics of Khamsa)”, International Journal of Psychosocial Rehabilitation, Cilt 24, Sayı 5, 2020.
16. Levend, Agâh S. “Türkiye Kitaplıklarındaki Nevai Yazmaları”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, Cilt 6, 1958, 127-209.
17. Muhiddinov, M., & Eltazarov, J. “Ali Şîr Nevâyînin Eserlerinde Kâmil İnsan Kavramının Yorumu ve Onun Çağdaş İnsani Gelişim Düşüncesiyle Felsefi-Estetik Açıdan Bağlantıları”, Solutions, Cilt 1, 2020.
18. Qobilov, U. “On the Artistic Interpretation of the Image of Khizr in the Poetry of Alisher Navoi”, Golden Scripts, Cilt 3, Sayı 3, 2022.
19. Qur’oni Karim. O’zbekcha izohli tarjima (Tarjima ve izohlar muallifi Alouddin Mansur). Toshkent: Cho’lpon, 1992, 542.
20. Ruzmanova, R. “Türk Şiirinde Türlerin Gelişimi”, Journal of Turkic Civilization Studies, Cilt 4, Sayı 2, 2023, 95-104.
21. Valixo’jayev, B. “Xamsachilik an’anasining ayrim xususiyatlari”, Navoiy ve ijod saboqlari. Toshkent: Fan, 1981, 234.
22. Valixo’jayev, B. Xamsa takmili. Alisher Navoiy “Xamsa”si. Tadqiqotlar. Toshkent: Fan, 1986, 134.
23. Valixo’jayev, B. “Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiyning munosabati”, O’zbek tili va adabiyoti, Cilt 1, 1990.
24. Yılmaz, E. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.