DIE WIRKUNG DER ALEVITISCHEN RITUALE AUF DIE GESUNDHEITSWAHRNEHMUNG UND DIE LEBENSZUFRIEDENHEIT IN TUNCELİ

Öz

Der Alevitentum ist eine religiöse und soziologische Struktur, die im islamischen Kontext entstanden ist und sich um die Liebe zu Ali zentriert, gleichzeitig jedoch eine innige Beziehung zur Natur und Gesellschaft aufweist. Trotz seiner Ursprünge im Islam hat der Alevitentum durch kulturelle, politische und soziale Bedingungen eigenständige kulturelle und religiöse Elemente hervorgebracht. Vor diesem Hintergrund stellt der Alevitentum in Tunceli, das eine bedeutende Komponente der soziologischen Struktur der Türkei darstellt, mit seinen einzigartigen Glaubensritualen eine originelle gesellschaftliche Struktur dar. Das auffälligste Merkmal dieser gesellschaftlichen Struktur ist die innige Beziehung zwischen Glaubenskomponenten, Natur und Gesellschaft. In diesem Kontext untersucht diese Studie die Wirkung dieser Glaubensrituale auf die Gesundheitswahrnehmung und Lebenszufriedenheit als Ausdruck des psychologischen Wohlbefindens, was die Originalität der Untersuchung ausmacht. Psychologisches Wohlbefinden verweist in diesem Zusammenhang nicht nur auf ein momentanes Glücksgefühl, sondern auf das tiefgreifende Konzept der Eudaimonia. Um die Einzigartigkeit der Studie hervorzuheben, wurde die Forschung in der Provinz Tunceli, wo die alevitische Bevölkerung stark vertreten ist, durchgeführt. Ziel war es, zu untersuchen, wie soziale Beziehungen, die auf Glaubensritualen basieren, die Lebenszufriedenheit beeinflussen und wie diese Unterschiede in der Gesundheitswahrnehmung zum Ausdruck kommen. Die Zielgruppe der deskriptiven und korrelativen Studie bestand aus Personen, die zwischen März und Juni 2022 das Cemevi in Tunceli besuchten. Die Daten wurden mithilfe eines deskriptiven Informationsbogens, einem selbst entwickelten Fragebogen mit 11 Fragen zu alevitischen Glaubensritualen in Tunceli, sowie Skalen zur Gesundheitswahrnehmung und Lebenszufriedenheit erhoben. Zur Auswertung der Daten wurden der Mann-Whitney-U-Test und der Kruskal-Wallis-Test verwendet. Die Bindung an alevitische Rituale, der regelmäßige Besuch des Cemevis, die Teilnahme an Cem-Zeremonien, der Glaube an Düzgün Baba und der Aufenthalt an seinem Ort zeigten sowohl auf die Lebenszufriedenheit als auch auf die Gesundheitswahrnehmung einen signifikanten Einfluss. Als Ergebnis wurde eine mittelstarke und positive Beziehung zwischen der Lebenszufriedenheit und der Gesundheitswahrnehmung bei den Bewohnern von Tunceli festgestellt. Es wurde festgestellt, dass Parameter im Zusammenhang mit alevitischen Ritualen sowohl die Lebenszufriedenheit als auch die Gesundheitswahrnehmung beeinflussen und dass mit zunehmender Lebenszufriedenheit auch die Gesundheitswahrnehmung steigt.

Anahtar Kelimeler

• Alevitentum
• Glaube
• Ritual
• Lebenszufriedenheit
• Gesundheitswahrnehmung
• Eudaimonia

THE EFFECT OF ALEVISM RITUALS ON HEALTH PERCEPTION AND LIFE SATISFACTION IN TUNCELİ

Öz

Alevism is a religious and sociological structure that emerged within the Islamic tradition, centered around a profound love for Ali and establishing an intrinsic relationship with nature and society. However, despite being born within Islam, Alevism has developed its own unique cultural and religious elements influenced by various cultural, political, and social conditions. Alevism as practiced in Tunceli, a significant component of Turkey's sociological fabric, represents a unique social structure shaped by its distinctive belief rituals. The most distinctive feature of this social structure is the intrinsic relationship it establishes between its belief components, nature, and society. Reflecting this intrinsic relationship, the focus of this study is on the effects of belief rituals on psychological well-being, life satisfaction, and health perception, which constitutes the original aspect of the research. In this regard, psychological well-being refers to the concept of eudaimonia, which deeply influences life, rather than a mere momentary feeling of happiness. To clarify the originality of this study, it was conducted in Tunceli, a region densely populated by Alevis, with the aim of examining how social relations based on religious rituals affect life satisfaction and how this difference is reflected in health perception. The population of this descriptive and correlational study consisted of individuals who visited the Tunceli Cemevi between March and June 2022. Data were collected using a descriptive information form, an 11-question descriptive form reflecting Alevi belief rituals and components in Tunceli, a health perception scale, and a life satisfaction scale. Mann Whitney U, Kruskal Wallis tests were used for data analysis. Adherence to Alevism rituals, regular attendance at the Cemevi, participation in religious ceremonies, belief in Düzgün Baba, and visiting his shrine significantly affected both life satisfaction and health perception. As a result, a moderate, significant, and positive relationship was found between life satisfaction and health perception among individuals living in Tunceli. Parameters related to Alevism rituals were found to affect both life satisfaction and health perception, and as life satisfaction increased, health perception also improved.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Eudaimonia
• Belief
• Ritual
• Life Satisfaction
• Health Perception

TUNCELİ’DEKİ ALEVİLİK RİTÜELLERİNİN SAĞLIK ALGISINA VE YAŞAM DOYUMUNA ETKİSİ

Öz

Alevilik, İslam geleneği içinde doğmuş, Ali sevgisi etrafında yoğunlaşmış, doğa, toplum ile içkin ilişki kurmuş dinsel ve sosyolojik bir yapıdır. Ancak Alevilik, İslam içinde doğmuş olmasıyla beraber bazı kültürel, siyasal ve toplumsal koşullardan hareketle kendine özgü kültürel ve inançsal öğeler oluşturmuştur. Bu çeşitlilik ışığında Türkiye’deki sosyolojik yapının önemli bir bileşeni olan Tunceli’de yaşanan Alevilik, kendine özgü inanç ritüeli ile özgün bir toplumsal yapıyı ifade etmektedir. Bu toplumsal yapının en belirgin özelliği inanç bileşenleri ile doğa ve toplum arasında kurduğu içkin ilişkidir. Bu içkin ilişkinin bir yansıması olarak inanç ritüellerinin psikolojik iyi oluş olarak yaşam doyumu ve sağlık algısı üzerindeki etkisini ele almak, çalışmanın özgün niteliğini oluşturmaktadır. Bu bağlamda psikolojik iyi oluş anlık bir mutluluk duygusundan öte yaşamı derinden etkileyen eudaimonia kavramına işaret etmektedir. Çalışmanın bu özgünlüğünü açık kılabilmek adına bu araştırma, Alevi nüfusunun yoğun olduğu Tunceli ilinde inanç ritüellerine dayanan sosyal ilişkilerin yaşam doyumunda nasıl bir fark yarattığı ve bu farkın sağlık algısındaki karşılığını incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Tanımlayıcı ilişki arayıcı nitelikteki bu araştırmanın evrenini Mart-Haziran 2022 tarihleri arasında Tunceli Cemevi’ni ziyaret eden bireyler oluşturmuştur. Veriler tanımlayıcı bilgi formu ve hazırlamış olduğumuz Tunceli’de yaşanan Alevi inanç ritüellerini ve bileşenlerini yansıtan 11 soruluk tanımlayıcı form, sağlık algısı ölçeği ve yaşam doyumu ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde Mann Whitney U, Kruskal Wallis testi kullanılmıştır. Alevilik ritüellerine bağlı olma, Cemevi’ne düzenli gitme ve orada Cem’e katılma, Düzgün Baba’ya inanma ve onun mekânında bulunma hem yaşam doyumunu hem de sağlık algısı üzerinde anlamlı bir fark yaratmıştır. Sonuç olarak Tunceli’de yaşayan bireylerin yaşam doyum ve sağlık algısı arasında orta düzeyde anlamlı ve olumlu ilişki saptanmıştır. Alevilik ritüelleri ile ilişkili parametrelerin hem yaşam doyumunu hem de sağlık algısını etkilediği, yaşam doyumu arttıkça sağlık algısının arttığı bulunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Alevilik
• Eudaimonia
• İnanç
• Ritüel
• Yaşam Doyumu
• Sağlık Algısı

Destekleyen Kurum

YOK

Etik Beyan

MUNZUR ÜNİVERSİTESİ GİRİŞİMSEL OLMAYAN ETİK KURULUNDAN ETİK KURUL ALINMIŞTIR.

Kaynakça

1. Ağralı Ermiş, Sermin - Dereceli, Ebru. “The Effect of the Life Satisfaction of Individuals Over 65 Years on Their Happiness”. Turkish Journal of Sport and Exercise 25/3 (2023), 310-318.
2. Aksoy, Gürdal. “Hızır versus Hızır: Kültür Tarihi, Din Sosyolojisi ve Astroloji Bağlamında Dersim Aleviliğinde Xızır”. Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik. ed. Yalçın Çakmak - İmran Güneş. 519-543. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
3. Altı, Aziz. “Munzur Baba Mitolojisi ve Tarihsel Kaynakları Üzerine Bir Deneme”. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/6 (2018), 71-85.
4. Altı, Aziz. Perdeyi Aralamak: 18. Yüzyılda Kızılbaş Toplumundan Kesitler. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2020.
5. Anuş Topdemir, Esra vd. “The Relationship Between Nursing Students' Health Perceptions and Health-Seeking Behaviors”. International Journal of Health Services Research and Policy 9/1 (2024), 11-24.
6. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2014.
7. Barnard, Alan - Spencer, Jonathan. Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology. London: Routledge, 2002.
8. Baykan, Pınar - Önder Erol, Pelin. “Sosyo-Kültürel Değişme Bağlamında Tunceli Alevi Ocaklarında Aile”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 109 (2024), 233-256.

9. Birkök, Mehmet Cüneyt. “Psikolojik Antropoloji Yaklaşımıyla Beynin Evriminde Bilinçli Farkındalık”. Journal of Human Sciences 19/3 (2022), 505-513.
10. Bozkuş, Metin. “Aşure Günü, Muharrem Matemi/Orucu ve Sivas’ta Aşure Uygulamaları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2008), 33-61.
11. Çabuk, Çağla. 60 Yaş Üstü Bireylerin Yaşam Doyumu, Sağlık Algısı ve Boş Zaman Aktivite Tercihlerinin İncelenmesi. Mersin: Mersin Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
12. Çaka, Sinem Yalnızoğlu vd. “Hemşirelik Öğrencilerin Sağlık Algısı ile Özgüvenleri Arasındaki İlişki”. Journal of Human Rhythm 3/4 (2017), 198-203.
13. Dağlı, Abidin - Baysal, Nigah. “Yaşam Doyumu Ölçeğinin Türkçe’ye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 15/59 (2016), 1250-1262.
14. Demir, Ahmet. “Cem”. Folklor/Edebiyat (Alevilik Özel Sayısı-II) 30/2 (2002), 15-43.
15. Demiralp, Meral vd. “Beden İmgesinin Yaşam Niteliğine Etkisi Ölçeğinin Türkçe Uyarlaması: Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışması”. Anadolu Psikiyatri Dergisi 16 (2015), 82-90.
16. Diener, Ed - Seligman, Martin E. P. “Beyond Money”. Psychological Science in the Public Interest 5/1 (2004), 1-31.
17. Ellison, Christopher G. - Levin, Jeffrey S. “The Religion-Health Connection: Evidence, Theory, and Future Directions”. Health Education & Behavior 25/6 (1998), 700-720.
18. Er, Piri. Yaşayan Alevilik. Ankara: Barış Yayınları, 2020.
19. Eroglu, Hacer - Gök Metin, Zehra. “Correlation Between Symptom Status, Health Perception, and Spiritual Well‐Being in Heart Failure Patients: A Structural Equation Modeling Approach”. Journal of Nursing Scholarship 56 (2024), 490-506.
20. Gürtaş, İmran. “Dersim Alevilerinde Kimlik İnşası ve Travma”. Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik. ed. Yalçın Çakmak - İmran Güneş. 309-327. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
21. Helliwell, John F. - Putnam, Robert D. “The Social Context of Well-Being”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences 359/1449 (2004), 1435-1446.
22. Kadıoğlu, Hasibe - Yıldız, Ayşe. “Sağlık Algısı Ölçeği'nin Türkçe Çevriminin Geçerlilik ve Güvenilirliği”. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi 32/1 (2012), 47-53.
23. Kala, Arif vd. Seyyid Seyfeddin (Piri Sevdin) Ocağı. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2023.
24. Kaplan, Melike. “Sağlık ve Kültür’ün Buluştuğu Alan: Tıbbi Antropoloji”. Folklor/Edebiyat 16/64 (2010), 225-235.
25. Karakaş, Meltem. “Tunceli Aleviliği ve Düzgün Baba Kültü”. Bilim ve Kültür: Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi 2/5 (2014), 74-85.
26. Kart, Berfin. “Etik Politikayı Önceler mi? Aristoteles’in Yanıtı ve Günümüzde Politika”. Temaşa: Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi 4 (2016), 112-134.
27. Kaval, Yılmaz. “Niyaz: Tunceli’de Kansız Bir Kurban Geleneği”. Turkish Studies 14/7 (2019), 3789-3798.
28. Kaval, Yılmaz. Tunceli Halk Kültüründe Hayvanlar. Ankara: Gece Kitaplığı, 2023.
29. Kaya, Ali. Alevilik’te İnanç Sohbetleri. İstanbul: Can Yayınları, 2008.
30. Kızıldağ Soileau, Dilek. “Alevilikte Ziyaret Yerlerine Bir Örnek: Elif Ana”. Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik. ed. Yalçın Çakmak - İmran Güneş. 503-519. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
31. Köktürk Dalcalı, Berna. “Üniversite Öğrencilerinin Manevi Yönelimleri ve Sağlık Algıları”. Journal of Contemporary Medicine 10/4 (2020), 591-595.
32. Levin, Jeffrey S. vd. “Religious Effects on Health Status and Life Satisfaction Among Black Americans”. The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences 50B/3 (1995), 154-163.
33. Lun, Vivian Miu-Chi - Bond, Michael Harris. “Examining the Relation of Religion and Spirituality to Subjective Well-Being Across National Cultures”. Psychology of Religion and Spirituality 5/4 (2013), 304-315.
34. Öz, Baki. “Bir Alevilik Tanımlaması ya da Alevilik Tanımına Kuramsal Bir Yaklaşım”. Folklor/Edebiyat (Alevilik Özel Sayısı-I) 29/1 (2002), 69-75.
35. Özdelikara, Afitap vd. “Hemşirelik Öğrencilerinde Sağlık Algısı, Sağlık Anksiyetesi ve Etkileyen Faktörlerin Belirlenmesi”. Bakırköy Tıp Dergisi 14/3 (2018), 275-282.
36. Shrira, Amit vd. “Reciprocal Relationships Between the Will-to-Live and Successful Aging”. Aging & Mental Health 23/10 (2019), 1350-1357.
37. Şimşek, Eylem. “Yaşam Doyumu”. Kuramsal Temelleriyle Örgütsel Davranış Ölçekleri Rehberi. ed. Sema Polatçı. 883-893. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2020.
38. Tamer, Fatma - Güçlü, Abdulkadir. “Bireylerde Sağlık Algısının Sağlık Anksiyetesine Etkisinin İncelenmesi”. Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal 41 (2022), 135-153.
39. Taşğın, Ahmet. Dile Gelen Alevilik. Konya: Çizgi Kitabevi, 2013.
40. Taylor, Charles. The Ethics of Authenticity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1991.
41. Tosun, İbrahim - Koç, Ali. “Tunceli Aleviliğinde Ritüellere ve Dile Yansımış Eski İnanç ve Kültürlerin İzleri”. Uluslararası Filoloji Bengü 2/1 (2022), 1-22.
42. Tunç, Taner vd. “Sağlık Algısı ve Yaşam Doyumu Bağlamında Koronavirüs Anksiyetesi”. Black Sea Journal of Health Science 6/3 (2023), 447-457.
43. Türk, Aytuğ vd. “Acil Servise Başvuran Hastalarda Covid-19 Korkusu ve Yaşam Doyumu İlişkisi”. Etkili Hemşirelik Dergisi 16/4 (2023), 447-459.
44. WHO, World Health Organization. “Constitution of the World Health Organization”. Erişim 27 Ekim 2025. https://www.who.int/docs/default-source/documents/publications/basic-documents-constitution-of-who.pdf
45. Yıldırım, Erdal. “Tunceli Yöresel Alevilerinde Muharrem Ayı’nın Önemi ve Aşure Geleneği”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2011), 71-84.
46. Yıldırım, Rıza. Geleneksel Alevilik: İnanç, İbadet, Kurumlar, Toplumsal Yapı, Kollektif Bellek. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
47. Yürür, Gülkızılca. “Dersim Alevileri’nin Yaratıcı Bir Deneyim Alanı Olarak Ritüel-Zahir İle Batın’ın Karşılaşması ve İyileşme”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 76 (2015), 109-132.
48. Zullig, Keith J. vd. “The Association Between Perceived Spirituality, Religiosity, and Life Satisfaction: The Mediating Role of Self-Rated Health”. Social Indicators Research 79/2 (2006), 255-274.