ARDAHAN’IN DAMAL İLÇESİNDE BULUNAN TÜRKMEN ALEVİLERİNE AİT BEZEMELİ MEZAR TAŞLARI VE TÜRK SANATINDAKİ YERİ

Öz

Sultan Alparslan’ın 1064 yılında Ani’nin fethiyle başlattığı Anadolu fetih hareketi 1071 yılındaki Malazgirt Zaferi ile taçlanmış; bu süreç içerisinde hızlıca Türk hâkimiyetine geçen Kars, Ardahan ve çevresi Anadolu Türk Beyliklerinin yeni yerleşim yeri haline gelmiştir. Böylece Türk-İslam kültürüyle şenlenen bölge süreç içerisinde Türk kültürünün geliştiği ve zenginleştiği bir yer olmuştur. Ardahan’ın Kafkasya ile olan komşuluğu ve Anadolu’ya geçişte bir köprü görevi görmesi yöredeki sanat çeşitliliğini de etkilemiş bu durum bölgede çok kültürlü bir sanatın oluşmasına zemin hazırlamıştır. Selçuklu döneminden günümüze kadar ulaşabilen çok sayıda taşınır ve taşınmaz sanat eseri bunun bir kanıtı niteliğindedir. Hiç şüphesiz bu sanat eserlerin biri de yazılı ve görsel belge niteliği taşıyan tarihi mezar taşlarımızdır. Damal mezar ve mezar taşları; üzerlerinde barındırdığı bitkisel, geometrik, nesneli ve figürlü süslemeler açısından bizlere önemli veriler sunmaktadır. Bazen Anadolu’daki diğer örneklerle benzerlik gösteren bu süslemeler bazen de sadece yöreye özgü ünik karakter göstermektedir. Tespit edilen mezar taşlarındaki; atlı kahraman asker, hançer, kılıç, tüfek, tabanca, çarkıfelek ve çeşitli günlük kullanım eşyalardan oluşan süsleme detayları bölgedeki mezar taşlarında sıklıkla rastladığımız süslemeler arasında yer alır. Bunların dışında bölgedeki kültürel çeşitliliğin de mezar taşlarına yansıdığı görülmektedir. Özellikle Alevi vatandaşlarımızın mezar taşlarında görülen ibrik, leğen, bardak vb. nesneli süslemelerin yöreye özgü süsleme ögeleri olduğu söylenebilir. Bütün bu süsleme kompozisyonlarının altında farklı ikonografik anlamlar yatmaktadır. Söz konusu bu süsleme elemanları ölen kişinin inancı ve yaşamış olduğu hayat hakkında bizlere kısa ipuçları vermektedir. Bu çalışmada Ardahan’ın Damal ilçesi Aşağıgündeş ve Burmadere köylerinde yaptığımız araştırmada tespit edilen Türkmen Alevilerine ait bezemeli mezar ve mezar taşı örnekleri ele alınmış olup söz konusu örnekler; mezar tipi, mezar taşı formu, başlık biçimi ve süsleme özellikleri açısından değerlendirilmiştir. Son olarak ele aldığımız mezar ve mezar taşları bir değerlendirmeye tabi tutularak yöredeki mezar taşlarının Türk sanatındaki yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ardahan
• Damal
• Mezar
• Mezar Taşı
• Süsleme.

Destekleyen Kurum

YOK

Etik Beyan

ÇALIŞMADA ETİK İHLALİ BULUNMAMAKTADIR

DECORATED TOMBSTONES BELONGING TO TURMEN ALEVI IN DAMAL DISTRICT OF ARDAHAN AND THEIR IMPORTANCE IN TURKISH ART

Öz

The Anatolian conquest movement initiated by Sultan Alparslan with the conquest of Ani in 1064 was crowned with the Malazgirt Victory in 1071; Kars, Ardahan and its surroundings, which quickly came under Turkish rule in this process, became the new settlement of Anatolian Turkish principalities. Thus, the region, which was enlivened with Turkish-Islamic culture, became a place where Turkish culture developed and enriched in the process. Ardahan's neighbourhood with the Caucasus and acting as a bridge to Anatolia also affected the diversity of art in the region and this situation paved the way for the formation of a multicultural art in the region. Many movable and immovable works of art that have survived from the Seljuk period to the present day are proof of this. Undoubtedly, one of these works of art is our historical tombstones, which are written and visual documents. Damal graves and tombstones offer us important data in terms of the floral, geometric, object and figural ornaments on them. These decorations, which sometimes show similarities with other examples in Anatolia, sometimes show a unique character unique to the region. On the gravestones identified; ornamental details consisting of a heroic soldier on horseback, dagger, sword, sword, rifle, rifle, pistol, wheel of fortune and various daily use items are among the ornaments that we frequently encounter on the gravestones in the region. Apart from these, it is seen that the cultural diversity in the region is also reflected on the tombstones. It can be said that the ornaments with objects such as pitchers, basins, cups, etc. seen especially on the tombstones of Alevi citizens are ornamental elements specific to the region. All these ornamental compositions have different iconographic meanings. These ornamental elements give us brief clues about the belief and life of the deceased. In this study, decorated tombs and gravestones belonging to Turkmen Alevis identified during our research in the Aşağıgündeş and Burmadere villages of Ardahan's Damal district are discussed and these examples are evaluated in terms of grave type, tombstone form, headgear form and ornamentation features. Finally, the graves and tombstones we have discussed are subjected to an evaluation and the place and importance of the tombstones in Turkish art in the region are tried to be determined.

Anahtar Kelimeler

• Ardahan
• Damal
• Grave
• Tombstone
• Ornament

Kaynakça

1. Aktaş, Ali. “Alevilerde Ölüm, Cenaze, Yas ile İlgili İnanış ve Ritüeller”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 12 (Aralık 2015), 17-65.
2. Aktemur, Ali Murat. “Çıldır Çevresinden Soyut İnsan Heykeli Biçimli Mezar Taşları”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/3 (2013), 135-150.
3. Arseven, Celal Esad. “Baş Giyimi-Baş Giyeceği”. Sanat Ansiklopedisi. 1/182-184. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1975.
4. Arslan, Ayşe. Edirne Üç Şerefeli Cami Haziresi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
5. Arslan, Muhammet. “Adıyaman Besni İlçesindeki Bazı Mezar Taşlarında Görülen Kahve Yapımı ve Sunumu İle İlgili Kabartmalar Üzerine”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/30 (2011), 5-32.
6. Arslan, Muhammet. “Iğdır-Karakoyunlu’da El Motifli Mezar Taşları”. Journal of Turkish Research Institute, 16/40 (2010), 209-232.
7. Arslan, Muhammet. “Türk Mezar Taşlarında Kılıç Sembolizmi”, Tarihe Yön Veren Silah Kılıç. ed. Tolga Akay - Süleyman Tekin. 79-106. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
8. Arslan, Muhammet. Anadolu’da İlk Selçuklu Mimarisi Ani. Konya: Palet Yayınları, 2021.

9. Aydın, Dündar. Erzurum Beylerbeyi Teşkilatı: Kuruluş ve Genişleme Devri (1535-1566). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
10. Bağcı, Serpil vd., The Sultan’s Portrait Picturing the House of Osman. çev. P. M. Işın. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
11. Baş, Emine. Edirne Beylerbeyi Cami Haziresi’nde Bulunan Mezar Taşları. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
12. Bayanka, Muhammet. Erzurum Merkez Hazirelerinde Bulunan Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
13. Berkli, Yunus. “Mezar Taşlarında Görülen Kılıç, Hançer, Ok-Yay ve Bayrak Motiflerinin Sembolik Anlamları”. Ekev Akademi Dergisi 31 (2007), 67-81.
14. Beyazıt, Mustafa – Göktürk, Başaran Doğu. “Kale-i Tavas Mezarlığı’nda Orta Asya Geleneğiyle Bağlantılı Mezar Taşları – I”. 18. Türk Tarih Kongresi 1-5 Ekim 2018/ Ankara Kongreye Sunulan Bildiriler Kitabı. ed. Semiha Nurdan - Muhammed Özler. 829-971. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
15. Beyazıt, Mustafa vd., Denizli-Kale Yukarı Mezarlık’ta Osmanlı Geleneğini Devam Ettiren Cumhuriyet Dönemi Mezar Taşları. Ankara: Nobel Yayınları, 2021.
16. Bozkurt, Nebi. “Sarık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/152-153. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
17. Bozkurt, Nebi. “Sembol Olarak Hilal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/13-15. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
18. Budak, Ayşe. “Kültürel Belleğin Yinelenmesi: Kayseri’de Koçgiri Aşireti’nin Yerleştiği Köylerde Bezemeli Mezar Taşları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 95 (Eylül 2020), 277-299. : https://doi.org/10.34189/hbv.95.009.
19. Çal, Halit. “Erzincan Çayırlı İlçesi Mezarlarında Kuş Motifi”. Milli Folklor 89 (2011), 220-239.
20. Çal, Halit. “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları”. Vakıflar Dergisi 30 (2007), 295-383.
21. Çal, Halit. Boyabat Mezar Taşları. Ankara: Boyabat Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.
22. Çavuş, Fatih. Osmanlı Mezar Taşlarının Sırları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2018.
23. Çaycı, Ahmet. İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları, 2017.
24. Çetinaslan, Mustafa. Taşların Dili İnegöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Bursa: Aras Kültür Sanat, 2021.
25. Çoruhlu, Yaşar. Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar - Orta ve İç Asya’nın Erken Devir Türk Mezar Mimarisi Üzerine Bir Deneme. İstanbul: Ötüken Yayınevi, 2016.
26. Çulpan, Cevdet. Serviler I. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1961.
27. Demiriz, Yıldız. İslam Sanatında Geometrik Süsleme. Ankara: Hayalperest Yayınevi, 2017.
28. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca - Türkçe Ansiklopedik Sözlük. Ankara: Aydın Kitapevi, 2008.
29. Duran, Ayşe - Arslan, Muhammet. “Türk Sanatında Dönüşüm Alegorisi: Ani’den Yer Ejderi ve Balık Figürlü Kemik Eser”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 111 (Eylül 2024), 303-322. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1462054.
30. Erdem, Tuba. Akhisar Ulu Camii ve Paşa Camii Hazineleri’ndeki Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
31. Esin, Emel. “Kün-Ay (Ay-Yıldız Motifinin Proto-Türk Devirden Hakanlılara Kadar İkonografisi)”. TTK Bildiriler VII. 355-356. Ankara: TTK Yayınları, 1972.
32. Esin, Emel. “The Horse In Turkic Art”. Central Asiatic Journal 3/4 (Aralık 1965), 167-227.
33. Eyice, Semavi. “Ayyıldız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/297-298. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
34. Eyice, Semavi. “Kırşehir’de H. 709 (M. 1310) Tarihli Tasvirli Bir Türk Mezartaşı”. Reşit Rahmeti Arat İçin. 208-243. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1966.
35. Gedikli, İsmail. Akçaabat Yöresindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
36. Gökler, Burak Muhammet - Genç, Mustafa. “İsmail Fâzıl Ayanoğlu Arşivi’nden Örneklerle Bektaşi Mezar Taşları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 108 (Aralık 2023), 259-286. https://doi.org/10.60163/hbv.108.014.
37. Gündoğdu, Hamza. Kaleler ve Kuleler Kenti Ardahan. Ankara: Ardahan Valiliği Kültür Yayınları, 2000.
38. Harman, Mürüvet - Erdihan, Yavuz. “Başköy Köyü Mezarlarına Farklı Perspektiflerden Bakmak”. Mecmua-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 12 (Eylül 2021), 252-271. https://doi.org/10.32579/mecmua.978027.
39. İrfan Yiğit - Ülkü Ünlüsoy. Osmanlı Dönemi Çorum Mezar Taşları. Çorum: Çorum Belediyesi Kültür Yayınları, 2014.
40. İşli, Necdet. Osmanlı Serpuşları. İstanbul: Ebru Matbaacılık, 2009.
41. Karamağaralı, Beyhan. “Sivas ve Tokat’taki Figürlü Mezar Taşlarının Mahiyeti Hakkında”. Selçuklu Araştırmaları Dergisi 2 (1971), 75-109.
42. Karamağaralı, Beyhan. Ahlat Mezartaşları. Ankara: Güven Matbaası, 1972.
43. Kavalçalan, Enes. “Bayat Boyunun Nevşehir’deki Uzantıları: Ayhan Köyü Mezar Taşları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 106 (Temmuz 2023), 211-252. https://doi.org/10.34189/hbv.106.010.
44. Keskin, Burcu. Antalya’da Osmanlı Dönemi Mezar Taşları: Alanya ve Manavgat İlçeleri. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
45. Khamehyar, Ahmad. “Osmanlı Dönemi Resimli Dua Kitaplarında Kutsal Emanetlerin Tasvirleri”. Tasvir, Teori ve Pratik Arasında İslam Görsel Kültürü. ed. Nicole Kançal vd., 389-420. İstanbul: Klasik, 2016.
46. Kılıç, Atabey. “Manisa Demirci'de Görülen Alevî-Bektaşî-Rıfaî Meşrepli Bir Tarikat: Ma'rifîlik”. Turkısh Studıes 158 (2007), 21.
47. Kırzıoğlu, Mehmet Fahrettin. “Kars-Ardahan Türkmanları”. Türk Folklor Araştırmaları Dergisi 181 (1964), 3495-3497.
48. Kırzıoğlu, Mehmet Fahrettin. Kars Tarihi. İstanbul: Işıl Matbaası, 1953.
49. Konukçu, Enver. Ardahan Tarihi. Ankara: Ardahan Valiliği Kültür Yayınları, 1999.
50. Köşklü, Zerrin - Gökler, Burak Muhammet. “Bursa Umur Bey Camii Haziresindeki XVIII. Yüzyıl Serpuşlu Mezar Taşları”. Bilimname 49 (Nisan 2023), 237-268. https:// doi.org/10.28949/bilimname.1226165.
51. Kucur, Sadi Süleyman. “Mezartaşları”. Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. ed. Coşkun Yılmaz. 5/431-445. İstanbul: İBB Kültür AŞ Yayınları, 2015.
52. Kutlu, Hüseyin. Kaybolan Medeniyetimiz Hekimoğlu Ali Paşa Camii Haziresi’ndeki Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: Damla Yayın Evi, 2005.
53. Laqueur, Hans Peter. Hüve’l Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.
54. Maraşlı, Savaş. “Türk Alp Geleneğinin Ortaçağ Anadolu Tasvir Sanatına Yansımaları”. Sibirya Araştırmaları Dergisi 1/3 (Mart 2013), 17-42. https://doi.org/10.7816/sad-01-03-02.
55. Mermutlu, Bedri – Öcalan, Hasan Basri. Tarihi Bursa Mezar Taşları-I Bursa Hazireleri. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2011.
56. Muşmal, Hüseyin - Çetinaslan, Mustafa. “Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Köyü Mezar Taşları”. Turkish Studies 8/7 (2013), 323-354.
57. Necdet, Aysal. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Giyim ve Kuşamda Çağdaşlaşma Hareketi”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 10/22 (2011), 3-32.
58. Nefes, Eyüp. Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
59. Ögel, Bahattin. Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
60. Öney, Gönül. “Anadolu'da Selçuk Geleneğinde Kuşlu, Çift Başlı Kartallı, Şahinli ve Arslanlı Mezar Taşları”. Vakıflar Dergisi 8 (1969), 283-291.
61. Özkan, Haldun. “Erzincan ve Çevresinde Orta Asya Türk Geleneğini Sürdüren Bezemeli Mezar Taşları”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 15 (2000), 31-47.
62. Özkan, Haldun. “Şiran Seydi Baba Köyü’nde Bir Grup Osmanlı Dönemi Eserleri”. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/34 (2005), 117-135.
63. Pektaş, Kadir. Adilcevaz ve Çevresindeki Mezar Taşları. İstanbul: Ege Yayınları, 2007.
64. Pektaş, Kadir. Bitlis Tarihi Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Ankara: Kültü Bakanlığı Yayınları, 2001.
65. Sağıroğlu Arslan, Aslı. “Taşlar Konuşur: Türk Mezar Taşlarının Biçim Dili”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 6/3 (2017), 1923-1937.
66. Sağıroğlu Arslan, Aslı. Kayseri Zamantı Irmağı Çevresindeki Bezemeli Mezar Taşları. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2005.
67. Sarıoğlu Arslan, Aslı. Develi İlçesindeki Bezemeli Mezar Taşları. Kayseri: Develi Belediyesi Kültür Yayınları, 2007.
68. Sevin, Emine Nilüfer. Çorum Mezar Taşları. Ankara: Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
69. Somuncuoğlu, Servet. Sibirya'dan Anadolu'ya Taştaki Türkler. İstanbul: Az Yapı Güngör Matbaacılık, 2008.
70. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri – Boy Teşkilatı Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.
71. Sürün, Mustafa. İstanbul Şeyh Vefa Cami Haziresi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırma Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
72. Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1989.
73. Şen, Ahmet. “Kars Mezar Taşlarında Yazı Dışı Figüratif Ögeler”. 28. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı 16-19 Ekim 2024. ed. Ökkeş Hakan Çetin vd. 390-391. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2025.
74. Şen, Ahmet. “Manisa’nın Salihli İlçesi, Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları”. Diyanet İlmi Dergi 59/4 (Aralık 2023), 1339-1372. https://doi.org/10.61304/did.1380575.
75. Şen, Ahmet. Manisa Salihli’de Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
76. Şen, Korkmaz. Eceabat’a Bağlı Bazı Merkezlerdeki Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları. Çanakkale: Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
77. Şen, Korkmaz. Selçukludan Osmanlı’ya Bir Miras Baskil Şeyh Hasan Köyü Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: Ege Yayınları, 2021.
78. Şimşir, Zekeriya. “Devrek Kitabeleri ve Mezar Taşları”. Devrek ve Çevresi Tarihi; Zonguldak, Krd Ereğli, Çaycuma, Safranbolu, Bartın. ed. Güngör Karauğuz. 323-346. Konya: Çizgi Kitapevi, 2011.
79. Tali, Şerife. “Kayseri Tavlusun Köyü Mezarlığında Bezemeli Mezar Taşları-II”. Sanat Dergisi 21 (2012), 97-124.
80. Tibet, Aksel vd., “Stelae Turcicae VIII Yenikapı Mevlevihânesi Haziresi”. Cimetires Et Traditions Fneraires Dans Le Monde İslamique (İslam Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri). ed. Jean Louis vd. 223-281. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
81. Topçu, Sultan Murat. “Talas İlçe Mezarlığında (Cemil Baba Mezarlığı) Yer Alan Bezemeli Mezar Taşları”. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 3 (2009), 141-175.
82. Tunçel, Gül. Batı Anadolu Bölgesinde Cami Tasvirli Mezar Taşları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1988.
83. Türker, Fatma. Sinop Seyyid Bilal Türbesi Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
84. Varol, Abdul Halim. Aydın Koçarlı Cihanoğlu Camii Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
85. Varol, Abdul Halim. Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
86. Yavuz, Sena. Sakarya İli Geyve İlçesi Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
87. Zeybek, Recep. Denizli Kabristanlığında XVIII. ve XIX. Yüzyıldan Kalma Mezar Taşlarının Tahlili. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.