THE CONCEPT OF “THE WORLD” IN THE TARJI-BANDS OF ALI-SHIR NAVA'I AND AGAHI

Öz

This article analyses the ideological and artistic interpretations of Alisher Navoi and Ogahiy’s tarji-bands (tarjî`ât - literally, “bound to return”) reflections on the concept of the world. The discussion extends to the mystical perspectives on the world, distinguishing between two contrasting viewpoints. The first regards the world and its contents as manifestations of the Creator, serving as tools for understanding, studying, and perceiving the divine. The second presents the world as a source of distraction, leading individuals away from Allah, deceiving them, and obstructing the spiritual path. The article also draws on various sources to illustrate how Sufi teachings emphasizing detachment from the world to achieve closeness to God which have profoundly influenced literature as well. Furthermore, the article examines Alisher Navoi’s tarji-bands included in the “Navodir ush-shabob” divan, noting that each stanza and the final line of the eight-paragraph tarji-band begins with the word “world”. Similarly, Muhammad Riza Erniyozbek Ogahiy composed a five paragraph tarji-band on the same theme, with three stanzas incorporating the word dahr (arab. time, destiny) and the first lines of the remaining two featuring the word “the world”. Alisher Navoi addresses various issues of the world in each paragraph: the “world palace” in the first, the “world joy” in the second, the “world garden” in the third, the “world’s beauty” in the fourth and fifth, the “world vessel” in the sixth, and the “world’s guile” in the seventh. Ogahiy, in contrast, explores the concepts of the “worldly home”, “worldly flower beds”, “worldly deceit”, “worldly delight”, and “worldly destruction”, emphasizing how each, despite its allure, ultimately serves to mislead humanity. The article provides a comparative analysis of the two authors’ perspectives on the theme of the world, supported by examples from their works.

Anahtar Kelimeler

• World
• Oriyental poetry
• sufizm
• self-awanreness
• death
• worldy transiyence,
• eternity
• Adam's childern

Destekleyen Kurum

Semerkant Devlet Üniversitesi

ALİ ŞÎR NEVÂYÎ VE ÂGAHÎ TERCİİBENTLERİNDE DÜNYA KAVRAMI

Öz

Bu makalede Ali Şir Nevâyî ve Âgahî’nın dünya kavramı ele alınan terciibentleri incelenmiştir. Yazar, makalede tasavvufdakı dünya ile ilgili yaklaşımları aktararak iki tür görüş hakkında notlar veriyor. Önce dünya ve onda bulunan tüm eşyalari Allah’ın tecellisi, O’nu bilmenin bir vasıtası olarak tanımak, öğrenmek ve algılamak; ikinci görüş olarak dünyayi Allah’tan uzaklaştıran, gerçek meslekten alıkoyan, aldatan, saptıran yüce Yaratıcı’ya ermeye engel olayan mevcudiyet olarak tanımlamak konusudır. Makalede tasavvufda beyan edilen Allah’a ermek için dunyaya değer vermemek, ondan kurtulamak gerekmesi konusındakı kimi görüşler de aktarılmıştır. Ali Şir Nevâyî’nin Nevâdir’ü-şebab divanındakı terciibentte de söz konusu kavram ele alınması, sekiz bölümlü şiirin her bölümü, son dizisi de cihan (dünya, evren) kelimesiyle başlanması, Muhammed Riza Erniyazbik Âgahî de söz konusu kavram hakkında beş bölümden oluşan terciibent yazmış, onun de üç bölümünde dahr (dünya), başka iki bentin birinci dizisinde cihân kelimeleri aktarıldığı hakkında fikir edinmiştir. Ali Şir Nevâyî terciibentinin her böliminde dünyaya ilgili farklı görüşlerini ortaya koymuş. 1. bentte “cihân kasrı”, 2. “cihân şohı”, 3. bentte “cihân bâği”, 4 ve 5. bentlerde “cihân ranâsı”, 6. bentte “cihân câmı”, 7. bentte “cihân ayyârasi” hakkında fikir edinmiştir. Âgahî ise terciibentinin beş bölümünde “dünya uyı (evi)”, “dünya gülşeni”, “dünya ayyârası”, “cihân şavkı”, “cihân virânesi” hakkında söz ederek, onların her birinin özellikleriyle yani sıra adem evladını doğru yoldan sapmasına neden olması hakkındakı yaklaşımlarını ortaya koymuş. Makalede söz konusu ikki yazarın dünya hakkındakı ortak ya da farklı görüşleri onların terciibentleri karşılaştırılarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• dünya
• Doğu Şiiriyeti
• tasavvuf
• özlüğü anlamak
• ölüm
• fani dünya
• ebediyet
• edemöğlü

Kaynakça

1. Altıntaş, Ramazan. “İslamî Anlayışa Göre “el-hayâtü’d-dünyâ” Kavramını Yorumlama Biçimleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (1), (2003), 129-160.
2. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’ati. Toshkent, Fan, 4 tomlik, I-IV tom, 1983.
3. Alisher Navoiy., Hayrat ul-abror. Toshkent, G.Gulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006a
4. Alisher Navoiy, Farhod va Shirin, Toshkent, G’.G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006b
5. Alisher Navoiy, Xazoyin ul-maoniy, Navodir ush-shabob, MAT, 20 tomlik, 4-tom, Toshkent, Fan, 1989
6. Alisher Navoiy qomusiy lug‘at. 1-2-jildlar, Toshkent, Sharq, 2016
7. Erten, Mevlüt, Kübra Göker, “Kur’an’da Dünya Dereceleri (Üstünlük)”. Kalemname, 6 Cilt, 11 Sayı (2021), 95-113.
8. İmam Gazali, Mürsel Sıradağ, “Dünya Bilgisi”. İslam Medeniyeti Dergisi, 3 Cilt, 35-36 Sayı (1973) 41-47.

9. Jarman Mark, Dunya ahiretin tarlasidir. American Poetry Review. May-June. Volume 43, Issue 3, (2014).
10. Jabborov Nurboy, Alisher Navoiy asarlarida “dunyo” timsoli va uning talqinlari. “Alisher Navoiy va XXI asr”, Toshkent, (2021), 93-102.
11. Karakuş, Abdulkadir. “Kur’an perspektifinden dünya ve ahiret arasindaki münasebet”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12, (2018), 203-22.
12. Khasanova Mashkhura Jumanovna. “The Role of Praises in The Development of Turkic Odes”, Journal of Critical Reviews, 7, (2020), 948-951.
13. Mukhiddinov Muslihiddin Kutbiddinovich. The interpretation of the soulin the first poems of khamsas'. Test Engineering and Management, November-December 2019. ISSN: 0193- 4120 Page No. 4190 - 4197.
14. Mukhiddinov Muslihiddin, Mukhitdinova Badia. “Hüsrev-i Dehlevî ve Nevâyî’nin Hamselerinde Yer Alan Naatların Mukayeseli Analizi”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi (117). Ankara: 2026, 489-502.
15. Muhiddinov Muslihiddin, Komil inson-adabiyot ideali. Monografiya, Toshkent, Ma’naviyat, 2005
16. Ogahiy, Asarlar, 6 jildlik. 2-jıld, Toshkent, G.G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1972.
17. Ogahiy, Sarv qomat ko‘rmisham, Toshkent, Yangi asr avlodi, 2007.
18. Ogahiy, Ta'viz ul- oshiqin, Devon, Toshkent, 1960.
19. Özdemir, Ahmet. “Mekkî ve Medenî Sûreler Bağlamında Dünya Vurgusu”. Bilimname, 37 (2019), 43-77.
20. Öztürk, Mustafa. “Buhârî’de Dünya ve Ahiret Algısı (Kitâbu’r-Rikâk Örneği)”, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 12 (2), (2012), 67-92.
21. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Zuhd va hayo, Toshkent, Hilol nashr, (2016). ۱۳۷۰ طهورى ٬ :تهران .عرفانى تعبیرات و اصطلاحات فرهنگ .جعفرسجادى سید دكتر
22. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Hz. Peygamber’in Tebliğinde Ahiret: Ahiretin İnsanın Dünya Yaşamındaki Önemi ve Etkisi Üzerine”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 7 (1),(2021) 229-244.
23. Yavuz, Ömer Faruk. “Kur'an Perspektifinde Dünya-Ahiret Bütünlüğü”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 6 Cilt, 2 Sayı (2006), 159-198.
24. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro Ilmiy Konferans Materiallari). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.