ETIMOLOGICAL ANALYSIS OF SELECTED IDIOMS IN THE HAMSE OF ALI-SHIR NAVA’I

Öz

In this article, idioms in Ali Şîr Nevâî’s work “Hamse”, which is considered the pinnacle of his literary heritage, were selected as research objects and analyzed in three groups according to the formation of units: 1) Idioms formed on the basis of free word types and sentences; 2) Idioms formed by word units on a logical basis; 3) Idioms formed on the basis of spontaneity. On the other hand, it was emphasized that creating idioms based on free combination is the most effective method and it was witnessed with basic views that such idioms are closely related to the lives, lifestyles and experiences of the speakers of this language. In addition, the idioms ilik tishlat-, qulog‘in tut-; formed based on non-verbal communication tools, idioms ilini oʻp-, jabin surt; formed based on certain customs, traditions, values in society, idioms yuzni yirt-, hoy-hoy tush-, huy tort-, aqdini mahkam et-; formed based on ceremonies, idioms noma qaro qil-, noma siyah, noma siyah xayl, nomani oq ayla-, nomayi aʼmol oq oʻl- dahri fanodin raxt chek- formed based on religious views, and attempts were made to determine the etymology and formation principles of units reflecting the people's life, worldview, and culture. The differences of idioms such as asos tuz-, avj tut-, azob chek-, iztirob sol-, oh tort-, which are formed on the logical basis of lexical units, from lexical units and the reflective methodological aspects of speech are explained. The periodic changes of idioms such as ko‘ngul qo‘y-, ko‘nglidagi chirni yoz-, yuzi suyin soch-, jon qushi uch-, jon qushi jismdin havo qil-, which are formed on the basis of self, are examined through examples taken from sources, and the national-cultural views and cognitive conceptions that provide the formation of idioms are explained. The usage and semantic change of idioms encountered in Nevâî’s works in Turkish languages today are revealed as a result of the analyses. In this article, which aims to examine idioms from a diachronic perspective, attention is drawn to the formation of idioms, their etymology, national-cultural and cognitive semantics.

Anahtar Kelimeler

• Alisher Navoi
• phrase
• phraseologism
• sememe
• seme
• gradation
• linguocultural
• etymology
• metaphor
• metonymy.

ALİ ŞÎR NEVÂÎ’NİN HAMSE’SİNDE GEÇEN BAZI DEYİMLERİN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE

Öz

Bu makalede Ali Şîr Nevâî’nin bedî mirasının doruk noktası sayılan “Hamse” eserindeki deyimler araştırma nesne olarak seçilmiş ve birimler oluşumuna göre üç grupta tahlil edilmiştir: 1) Serbest sözcük türleri ve cümleler temelinde oluşturulan deyimler; 2) Mantıksal temelde sözcük birimlerin oluşturduğu deyimler; 3) Kendiliğindenlik temelinde oluşturulan deyimler. Öte yandan serbest birleştirmeye dayalı deyim oluşturmanın en etkin yöntem olduğu vurgulanmış ve bu tür deyimlerin bu dilde konuşurların hayatı, yaşam tarzı ve yaşanmışlıkları ile yakından ilgili olduğu temel görüşlerle tanıklanmıştır. Makalede sözsüz iletişim araçlarına dayanarak oluşturulan ilik tishlat-, qulog‘in tut- deyimleri, toplumda belirli örf-adet, gelenek, değerler temelinde şekillenen ilini oʻp-, jabin surt deyimleri, merasimler temelinde şekillenen yuzni yirt-, hoy-hoy tush-, huy tort-, aqdini mahkam et- deyimleri, dini görüşler temelinde şekillenen noma qaro qil-, noma siyah, noma siyah xayl, nomani oq ayla-, nomayi aʼmol oq oʻl- dahri fanodin raxt chek- deyimleri tahlil edilmek suretiyle halkın yaşamını, dünya görüşünü, kültürünü yansıtan birimlerin etimolojisi ve oluşum esasları belirlenmeye çalışıldı. Sözcük birimlerinin mantıksal temelinde teşekkül eden asos tuz-, avj tut-, azob chek-, iztirob sol-, oh tort- gibi deyimlerin sözlükbirimlerden farkı ve konuşmanın yansıtıcı metodolojik yönleri açıklanmaktadır. Kendilik esasında şekillenen ko‘ngul qo‘y-, ko‘nglidagi chirni yoz-, yuzi suyin soch-, jon qushi uch-, jon qushi jismdin havo qil- deyimlerin dönemsel olarak geçirdiği değişiklikler kaynaklardan alınan örnekler üzerinden incelenip, deyimlerin oluşumunu sağlayan ulusal-kültürel görüşler ve bilişsel tasavvurlar açıklanmıştır. Nevâî’nin eserlerinde karşılaştığımız deyimlerin günümüzde Türk dillerindeki kullanımı ve anlam değişimi, tahliller sonucunda ortaya çıkarılmıştır. Deyimleri artzamanlı/diyakronik bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlayan bu makalede, deyimlerin oluşumu, etimolojisi, ulusal-kültürel ve bilişsel anlambirimlerine dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ali Şîr Nevâî
• deyim
• deyimbilim
• anlambirim
• semem
• derecelendirme
• dilsel-kültürel
• etimoloji
• metafor
• metonimi.

Etik Beyan

Etik kurallara uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

1. Arslan, M. “Türk Edebiyatı’nda Hamse”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 9, 2007, 305-322.
2. Azәrbaycan dilinin izahli lügeti. – Bakı: Şәrq-Qәrb, I, 2006.
3. Drevnettyurkskiy slovar. – Leningrad: Nauka, 1969.
4. Eckmann, J. “Çağatay Dili Hakkında Notlar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 1958, 112-115.
5. Fozilov, A.I. Alisher Navoiy Asarlari Tilining Izohli Lug‘ati. IV tomlik, 1-tom. Toshkent: Fan, 1983.
6. Galiyeva M.R. Dunyoning lisoniy tasvirida diniy-mifologik tafakkurning aks etishi. Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. Farg‘ona, 2019.
7. Guliyev, İ. N. “Nizami and Navai: The Poetic Response as an Original Work”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, 2026, 1-17.
8. Hayitmetov A.X. Navoiyning Ijodiy Metodi Masalalari. – Toshkent, 1963.

9. Hind xalq eposi: Kalila va Dimna (Tarjimon: S. Gʻaniyeva). Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014, 304.
10. Kara, Mehme-Karadoğan, Ahmet. Türkmen Türkçesi - Türkiye Türkçesi Deyimler Sözlüğü, İstanbul: Nesil, 2014.
11. Kaska, Ç. “Fars Edebiyatındaki Hamseler”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 21, Sayı 39, 2020, 877-914.
12. Kazan Nas, Ş. “Klasik Türk Edebiyatında Hamse Geleneği ve Kaygusuz Abdâl’ın Hamsesi”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [ESTAD], Cilt 6, Sayı 4, 2023, 740-764.
13. Köktekin, K. “Ali Şir Nevâyî’nin Türkçeciliği”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2002, 117-121.
14. Mamatov A. O‘zbek Tili Frazeologizmlarining Shakllanish Masalalari. Filol. fan. dok. ... diss. Toshkent, 1999.
15. Maxmaraimova Sh. O‘zbek Tili Teomorfik Metaforalarining Qisqacha Kontseptual Lug‘ati. – Toshkent: Cho‘lpon, 2018.
16. Navoiy A. Layli va Majnun. – Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Nashriyot-Matbaa Ijodiy Uyi, 2020.
17. Navoiy A. Xamsa (Matn): Nasriy Bayon. – Toshkent: Navro‘z, 2019.
18. O‘razova I. XIV asrning II Yarmi Turkiy Yozma Manbalardagi Frazemalar Tadqiqi. – Toshkent: Book-many print, 2023.
19. O‘razova I.A. “Jon” Yadroli Ayrim Frazemalarning Etimologik Tahlili (Navoiyning “Layli va Majnun” dostonidagi frazemalar misolida) / “O‘zbek Tili Taraqqiyoti va Xalqaro Hamkorlik Masalalari” Xalqaro Ilmiy-Amaliy Konferensiya Materiallari.– Toshkent, 2024. – B. 479-484.
20. O‘razova I.A. “Layli va Majnun” Dostonidagi Ayrim Leksemalarning Hozirgi Oʻzbek Shevalari Deyimleri Tarkibida Qo‘llanishi / “O‘zbek Folklori va Shevalari Tadqiqotlari: Amaliyot, Metodologiya, Yangicha Yondashuv” Mavzusidagi Xalqaro Ilmiy-Nazariy Konferensiya Materiallari. 2024-yil 25-may. –Toshkent, 2024. – B. 154-158.
21. O‘razova I.A. “Xamsada Qo‘llangan Frazemalar Tarkibidagi Tojikcha O‘zlashmalarning Semantik Tahlili”. Mas’alahoi Mubrami Filologiyai Tojiku O‘zbek. Majmuai Maqoloti Ilmiy. – Xujand: “Nuri ma’rifat”, 2024. – B. 275-282. O‘zbek Tili Frazeologik Lug‘Ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2022.
22. O‘zbek Tilining Izohli Lug‘ati. 6 jildli. II jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2022.
23. Orazova I.A. “Analysis of Phrases Relating to “Death” in Navoyi “Khamsa” / International Congress of Postgraduate Students from Altai to Anatolia. 2024, 28- 30 June. Türkiye, 2024. – S. 21-29.
24. Porsiyev Sh. Navoiy Asarlarining Lug‘ati. – Toshkent, 1972.
25. Ruzmanova, R. “Türk Şiirinde Türlerin Gelişimi”, Journal of Turkic Civilization Studies, Cilt 4, Sayı 2, 2023, 95-104.
26. Sultonova Sh.M. Muqaddas Matnlarda Zamon Kategoriyasining Lingvomadaniy Xususiyatlari. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan doktorlik dissertatsiyasi, Farg‘ona, 2019.
27. Uluqov N.M. O‘zbekcha Diniy Matnlar Ekzotik Leksikasi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiya, Toshkent, -1997. -29 b. www.disnatlib
28. Umarov E.A. Frazeologicheskiy Slovar “Xazoyin-ul Maoniy” Alishera Navoi. – Toshkent: Fan, 1971.
29. Umarov E.A. Leksiko-Grammaticheskaya Xarakteristika Frazeologizmov Divana “Xazoyin-Ul-Maoniy” Alishera Navoi. Avtoref. diss... kand. filol. nauk. – L., 1968.
30. Umarxo‘jayev M.E. Diniy Atamalar va Iboralar (Izohli Lug‘ati). G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2016 y.
31. Vafoyeva M. O‘zbek Tilida Frazeologik Sinonimlar va Ularning Struktural-Semantik Tahlili. Filol. fan. nomz... diss. – Toshkent, 2009.
32. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.
33. Yılmaz, Emrah. “Türkmen Türkçesindeki Deyimler Üzerine Tipolojik Tasnif Denemesi”, Türkolojinin Bilgi Hafızası Ferhat Tamir’e Armağan. Ed. Fatih Kirişçioğlu, Emine Güven, Sumeyra Harmanda. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025, 482-506.
34. Yılmaz, Emrah. Mahtumkulu Eserlerinin Deyimler Sözlüğü, Ankara: Gazi Kitabevi, 2016.
35. Yo‘ldoshev B. “Layli va Majnun Dostonida Frazeologizmlar”. O‘zbek Tili va Adabiyoti. – Toshkent, 2010. – № 2. – B. 34–38.
36. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. Toshkent, 2007.