OSMANLI-SAFEVÎ İLİŞKİLERİ VE TÜRKİSTANLI HACILAR
Öz
Bu çalışma; İslam’ın beş şartından biri olan hac ibadetini gerçekleştirmek isteyen Türkistanlı hacıların kutsal mekanlara yolculukları, ziyaretleri-ibadetleri ve dönüşleri etrafında şekillenen siyasi nüfuz ve rekabeti Osmanlı-Safevî mücadeleleri bağlamında ele almakta, ayrıca hac ibadetinin kültürel ve ekonomik boyutlarına dikkat çekmektedir.
Osmanlı Devleti’nin siyasî, askerî, iktisadî ve dinî sahada en fazla rekabet ettiği devletin Safevîler olduğu bilinmektedir. Türkistanlı hacıların Şiî İslam anlayışını kabul eden Safevîlerin aksine Osmanlılarla aynı Sünnî anlayışı benimsemeleri ve Osmanlı Devleti’ne yakın durmaları nedeniyle iki devlet arasında yaşanan rekabetin parçası haline gelmişlerdir.
Türkistan ile Hicaz bölgesi arasındaki uzaklığın alternatif hac yollarını ortaya çıkardığı, her bir yolun kullanımının siyasî konjonktüre, yol emniyetine, dinsel ve mezhepsel çekişmelere göre değişmesine rağmen en fazla İstanbul üzerinden geçen güzergâh tercih edilmiştir. Bu husus yol emniyetinin yanında tüm Müslümanların hamisi, halife-sultanının buradaki ikameti nedeniyle zamanla haccı tamamlayan bir retoriğe dönüşmesiyle ilişkilendirilmiştir.
Konu ile ilgili çalışmalarda iki devlet arasında yaşanan siyasî ve dinî rekabet ile Türkistanlı hacıların yolculukları birbirinden bağımsız başlıklar etrafında ele alınmaktadır. Biz, başta en kısa hac yolu olan İran yerine çok daha uzak İstanbul ve Hindistan güzergahlarının tercih edilmesini, Türkistanlı hacılara mezhepsel farklılık nedeniyle İran yolunun kapatılmasını, açıldığı zaman da bunlara yönelik bazı sıkıntıların çıkarılmasını, Osmanlı cenahında ise İranlı hacılara yönelik yasaklama ve kısıtlamaları, askeri çatışma dönemlerinde bunların şiddetinin artmasını, Türkistan Hanlıklarıyla Osmanlı yakınlaşmasını hep bu rekabetle ilişkilendirmekteyiz.
Türkistanlı hacıların ibadet maksatlı yolculuklarında, kullandıkları yol güzergahları ve bu esnada karşılaştıkları zorluk ve kolaylıkların mahiyetini şüphesiz Osmanlı, Safevî, Rus, Babür devletleri ile Türkistan hanlıkları arasında yaşanan siyasi ve dini rekabet belirlemiştir. En çok tercih edilen kuzey hattını seçen hacılar Buhara, Semerkant, Taşkent, Hive, Hazar Denizi, Astrahan, Kefe ve Özi üzerinden Karadeniz yoluyla İstanbul’a geçmişlerdir. Buradaki hac kervanına katılarak, Osmanlı Devleti’nin himayesine girmişlerdir. Osmanlı Devleti’nin bölgedeki hacılara olan ilgisi ve hassasiyeti, dönemin belgelerine de yansımış, kervanlara siyasî ve askerî destek verilmesi, yolda mahsur kalan hacılara malî yardımlar yapılması ve Buhara’dan gelen fakir hacılardan gemi ücreti alınmaması gibi emirler yer almıştır.
Safevîlerle yaşanan rekabetin şiddetinin arttığı dönemlerde Şiî hacılara yönelik bazı kısıtlamalar getirilmesine rağmen haccın bunlara yasaklanmaması Osmanlı halife-sultanının sadece Sünnîlerin değil tüm Müslümanların hamisi olma vasfının bir yansımasıdır. Aynı anlayışı Kanuni’nin Necef ve Kerbela’da ehl-i beyt makamlarını ziyaret ettikten sonra buraların bakım ve onarımını yaptırmasında da görmek mümkündür. Bu haliyle Osmanlı sultanı Sünnî-Şiî ayırımı gözetmeksizin tüm Müslümanları kuşatan bir halife imgesini inşa etmiştir.
Anahtar Kelimeler
Ottoman-Safavid Relations and the Hadjis of Turkestan
Öz
This study examines the political influence and rivalry shaped around the pilgrimage of Turkestani hadjis (pilgrims) to the holy places, their visits and prayers, and their return, and draws attention to the cultural and economic dimensions of the pilgrimage in the context of Ottoman-Safavid struggles.
It is known that the Safavids were the state with which the Ottoman Empire competed the most in the political, military, economic and religious fields. Since the pilgrims from Turkestan adopted the same Sunnite understanding as the Ottomans and stood close to the Ottoman Empire, unlike the Safavids who embraced the Shiite understanding of Islam, they became a part of the rivalry between the two states.
Although the distance between Turkestan and the Hijaz region created alternative pilgrimage routes and the use of each route changed according to the political conjuncture, road safety, religious and sectarian conflicts, the route through Istanbul was preferred the most. In addition to road safety, this was associated with the fact that the caliph-sultan, the patron of all Muslims, was residing there, which in time turned into a rhetoric that complemented the pilgrimage.
In studies on the subject, the political and religious competition between the two states and the journeys of Turkestan pilgrims are discussed under independent headings. We associate the preference for the much more distant routes of Istanbul and India instead of the shortest pilgrimage route of Iran, the closure of the Iranian route to Turkestan pilgrims due to sectarian differences, and when the Iranian route was opened to Turkestan pilgrims, the prohibitions and restrictions on Iranian pilgrims on the Ottoman side, the increase in their severity during periods of military conflict, and the Ottoman rapprochement with the Turkestan Khanates with this rivalry.
The political and religious rivalry between the Ottoman, Safavid, Russian, Mughal states and the Turkestan khanates undoubtedly determined the routes that Turkestan pilgrims traveled and the nature of the difficulties and conveniences they encountered along the way. The pilgrims who chose the most preferred northern route traveled to Istanbul via Bukhara, Samarkand, Tashkent, Khiva, the Caspian Sea, Astrakhan, Kefe and the Black Sea via Özi. By joining the pilgrimage caravan here, they came under the protection of the Ottoman Empire. The Ottoman State's interest and sensitivity towards the pilgrims in the region was reflected in the documents of the period, and there were orders such as providing political and military support to the caravans, providing financial aid to pilgrims stranded on the road, and not charging ship fees from poor pilgrims coming from Bukhara.
Although some restrictions were imposed on Shiite pilgrims during the periods when the rivalry with the Safavids intensified, the fact that the pilgrimage was not prohibited to them reflects the Ottoman caliph-sultan's characteristic of being the protector of all Muslims, not only Sunnis. It is possible to see the same understanding in Kanuni's visits to the Ahl al-Bayt shrines in Najaf and Karbala and the maintenance and repair of these shrines. In this way, the Ottoman sultan constructed the image of a caliph who encompassed all Muslims, regardless of Sunni-Shia division.
Anahtar Kelimeler
