THE CONCEPT OF ABDĀL IN THE CONTEXT OF HISTORICAL LINGUISTICS AND DIACHRONIC PLANE

Öz

This study examines the concept of “abdāl” from a historical and comparative linguistic perspective. The study had begun by exploring how abdāl had been understood within various Islamic disciplines throughout history. Early on, the term was associated with ascetic and devout figures, while later, it took on an esoteric meaning. The study also investigates the linguistic aspects of this shift, drawing on semantic theories such as derivation (ishtiqāq), phonetic substitution (ibdāl), and bilateralism (sanāʿiyya), as developed by scholars like Khalil İbn Ahmad, Ibn Fāris and Ibn Jinnī. Beyond change and transformation, the root “b-d-l” is linked to stability, succession, and mobility. In Hebrew, a related root (b-t-l) conveys the meaning of “seclusion” (بتل in Arabic). This suggests that abdâl may have originated from the Semitic root “b-t-l”, meaning “withdrawal from people”. The study finds that early Islamic descriptions of abdâl align more with this root, while later esoteric interpretations are closer to “b-d-l”. In this study, besides the document analysis method, a comparative analysis method among Semitic languages was used. Furthermore, the study highlights the role of semantic theories in reinterpreting the concept of abdâl. Scholars such as Sībawayh, Ibn Fāris, and Ibn Jinnī contributed significantly to linguistic approaches that enhance our understanding of this term. This article aims to serve as an example for studies on the conceptual analyses to be conducted. This study examines the concept of “abdāl” from a historical and comparative linguistic perspective. This article aims to serve as a model for future conceptual analyses of Islamic terms, demonstrating the value of interdisciplinary and comparative approaches.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• Islamic sciences
• Linguistics
• Semitic languages
• Abdâl

TARİHSEL DİLBİLİM VE ARTSÜREM BAĞLAMINDA ABDÂL KAVRAMI

Öz

Bu çalışma İslâm kültürü içerisinde yer alan “abdâl” kavramı hakkındadır. Günümüzde özellikle tasavvuf mecrasında bilinen abdâl, farklı İslâmî disiplinlere konu olmuştur. Bu kapsamdaki ilk referanslar hadis metinleri ve İslâm tarihine dair eserlerde geçmiştir. Arap dili alanında önemli isimlerden birisi olan el-Halîl b. Ahmed (ö. 175/791) de bu kavramı zikreden dilcilerdendir. Abdâl lafzının en eski kullanımına ise Câhiliye şiirlerinde rastlanmaktadır. Daha geniş çerçevede, Sâmî dil geleneğinde de “b-d-l” ses kombinasyonu yer almaktadır. Diller, içerisinde bulundukları şartlar gereği etkileşime maruz kalmaktadır. Anlamsal değişim ve dönüşümler karşısında kavram analizlerinin dilbilimsel veriler ışığında incelenmesi zorunludur. Abdâl olgusunun incelenmesinde doküman ve karşılaştırmalı analiz yöntemi kullanılmıştır. Öncelikle abdâl makamının İslâmî disiplinler içerisinde ve tarih düzlemindeki anlaşılma biçimleri irdelenmiştir. Ulaşılan ilk sonuç, erken dönemde baskın olan zâhid ve âbid abdâl mefhûmunun ilerleyen dönemlerde yerini ezoterik bir anlayışa bırakmış olduğudur. Birbirinden farklı bu iki anlayışın dilsel açıdan analiz edilmesi, meselenin anlaşılması noktasında daha bütüncül sonuçlara ulaşmak için elzemdir. Bu kapsamda Halîl b. Ahmed’le başlayıp İbn Fâris (ö. 395/1004) ve İbn Cinnî (ö. 392/2001) gibi isimlerce geliştirilen, başta iştikâk olmak üzere, ibdâl, sünâiyye ve anagram türü semantik teoriye başvurulmuştur. Bunun neticesinde “b-d-l” kökünün sahip olduğu anlambilimsel çerçevenin değişim/dönüşüm dışında istikrar, ardışıklık ve hareketlilikle ilintili olduğu anlaşılmıştır. Öte yandan kökün “b-d-l” değil, uzlet anlamına gelen “b-t-l” ses kombinasyonundan (Arapçadaki بتل) türemiş olma ihtimali değerlendirilmiştir. “B-t-l” kökünün, Sâmî dillerinde “insanlardan uzak durmak” anlamına geldiği anlaşılmıştır. Bu haliyle erken dönem İslâmî gelecekte yapılan abdâl tasvirlerinin “b-t-l” kök anlamına, ezoterik tasvirlerin ise “b-d-l” kök anlamına daha yakın olduğunu söylemek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belâgati
• İslâmî ilimler
• Dilbilim
• Sâmî dilleri
• Abdâl

Etik Beyan

26 Nisan 2024 tarihinde düzenlenen II. ULUSLARARASI TÜRKİSTAN’DAN ANADOLU’YA İRFAN GELENEĞİ: ABDAL ATA Sempozyumu'nda "Tarihsel Dilbilim ve Artsürem Bağlamında Abdāl Kavramı” adlı sözlü bildiri tarafımca sunulmuştur ve özet bildiri kitapçığında yayımlanmıştır. Ancak bu çalışmanın tam metni daha öne herhangi bir yerde yayımlanmamış özgün bir çalışmadır. Ayrıca makalede kullanılan özet ile bildiri kitapçığındaki özet biribirinden farklıdır. ,bu haliyle çalışmamın özgün bir makale oluğunu beyan ederim.

Kaynakça

1. Abbâd, es-Sâhib. el-Muhît fi’l-luga. thk. Muhammed Hasan Âli Yasin. 10 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
2. Abdüsselâm, İzzeddin. Kavâidü’l-ahkâm fî masâlihi’l-enâm. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1991.
3. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned, 50 Cilt. thk. Şuayb el-Arnaut, Adil Mürşid. b.y.: Müessesetü’r-Risale, 2001.
4. Askalânî, İbn Hacer. el-Metâlbü’l-‘âlieyeti. 18 Cilt. Riyad: Dârü’l-Âsıme li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 1998.
5. Askerî, Ebû Hilâl. Mu‘cemü’l-furûki’l-lugaviyye. b.y.: Müessesetü’l-Neşri’l-İslâmî, 1412/1991.
6. Bağdâdî, Hatîb. Târîhu bağdâd. thk. Mustafa Abulkadir Ata. 24 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
7. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-Furkân. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
8. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdugafur Attar. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.

9. Diyanet İşleri Başkanlığı Meali, 25.03.2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2/ibrahim-suresi-14/ayet-35/kuran-yolu-meali-5
10. Diyanet İşleri Başkanlığı Tefsir, 22.03.2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/258/251-ayet-tefsiri
11. Diyanet İşleri Başkanlığı Tefsir (Kur’an Yolu), erişim tarihi 20.03.2024 https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/681/12-14-ayet-tefsiri
12. Diyanet İşleri Başkanlığı Tefsir, 23.03.2024. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Furk%C3%A2n-suresi/2925/70-71-ayet-tefsiri
13. Enîs, İbrâhim. “Tetavvürü’l-Bünye fi’l-Kelimâti’l-‘Arabiyye”. Mecelletü Mecma‘i’l-Lugati’l-‘Arabiyye. 11 (1959), 165-172.
14. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-‘ayn. thk. Mehdi el-Mahzûmî – İbrahim es-Sâmirrâî b.y.: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
15. Fîrûzâbâdî, Ya‘kūb b. Muhammed. Besâʾiru zevi’t-temyîz fî letâʾifi’l-kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmî, 1996.
16. Fîrûzâbâdî, Ya‘kūb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Mektebetü Tahkiki’t-Türas fî Müesseseti’r-Risâle, 2005.
17. el-Fîrûzâbâdî, Ya‘kūb b. Muhammed. el-Megânimü’l-mutâbe fî meʿâlimi tâbe. 3 Cilt. Medine: Merkezü Buhusi ve Dirasat’l-Medineti’l-Münevvere, 2002.
18. Gesenius, Friedrich Wilhelm. Hebrew and Chaldee Lexicon, 1846.
19. Gruber, Mayer Irwin. “Havilah”, Encyclopaedia Judaica, https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/havilah. 19.06.2024.
20. Halâl, Hasan Muhammed. Kerâmâtü’l-evliyâi. Kahire: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 2010.
21. Hanbelî, İbn Receb. Fadâilü’ş-Şâm, thk. Ebi Musab Talat b. Fuad el-Halvânî. b.y.: el-Faruk’l-Hadise li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşri, 2004.
22. Harman, Ömer Faruk. “Îsâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/465-472. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
23. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Süleymân. Mecmaʿu’z-zevâʾid ve menbaʿu’l-fevâʾid. 10 Cilt. thk. Hüsameddin el-Kudsi, Kahire: Mektebetü’l-Kudsi, 1994.
24. Hirsch, Emil G. – A. H. Sayce. “Havilah”. Jewish Encyclopedia. 6/266. b.y.: y.y. ts.
25. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Hasâ’is. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 3 Cilt. el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb. 4. Basım.
26. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sırru sınâ‘ati’l-i‘râb. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmi, 2000.
27. İbn Düreyd, Cemheretü’l-lugati. thk. Remzi Münir Ba‘lebeki. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîni, 1987.
28. İbn Düreyd, el-İştikâk. thk. Abduseelam Muhammed Harun. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
29. İbn Hanbel, Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-‘İlel ve ma‘rifetü’r-ricâl. thk.
30. Vasıyyullah b. Muhammed Abbas. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hânî, 1422/2006.
31. İbn Müflih, Burhâneddin. el-Maksadü’l-erşed fî zikri ashâbi’l-imâm Ahmed. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymin. 3 Cilt. Riyad: Mektebü’r-Rüşdi, 1990.
32. İbn Receb el-Hanbelî. ez-Zeylü ‘alâ tabakâti’l-hanâbileti, haz. Muhammed Hamid el-Fakiy. 2 Cilt. Beyrut: Matbaatü’-Sünneti’l-Muhammediyye, 1952.
33. İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh b. Sâlih. Târîhu’s-sikât. b.y.: Dâru’l-Bâz, 1984.
34. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-‘İkdü’l-ferîd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1404/1988.
35. İbn Haldûn, Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Mukaddimetü İbn Haldûn. Kahire: Dâru’ş-Şa‘b, 1950.
36. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 20 Cilt. b.y.: Dâru Hicr li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1997.
37. İbn Mâlik et-Tâî, Ebû Abdillâh Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh. Vifâku’l-mefhûm fi’htilâfi’l-mekûl ve’l-mersûm. Bedrüzzamân Muhammed Şefî‘ en-Nîbâlî. Medine: Mektebetü’l-Îmân, 1409/1989.
38. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001.
39. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl ed-Darîr el-Mürsî. el-Muhassas. thk. Halil İbrahim Cefâl. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabi, 1996.
40. İbnü’l-Kelbî, Hişâm b. Muhammed. Nesebü meʿad ve’l-yemeni’l-kebîr. thk. Naci Hasan. b.y.: Âlemü’l-Kütüb, 1988. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. el-‘Akîdetü’l-vâsıtıyye. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, ts.
41. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Câmi‘u’l-mesâil. thk. Muhammed Aziz Şems vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
42. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. el-Furkân beyne evliyâi’r-Rahmân ve evliyâi’ş-şeytân. thk. Abdulkadir Arnaut. Dimeşk: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1985.
43. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmû‘u fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Muhammed Kasım. 35 Cilt. Medine: Mecmau’l-Melik Fehd Li-Tıbâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 2004.
44. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmû‘atü’r-resâil ve’l-mesâil. 5 Cilt. b.y.: Lecnetü’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
45. İbnü’d-Devâdârî, Seyfüddîn Ebû Bekr b. Abdillâh. Kenzü’d-dürer ve câmi‘u’d-gurer. thk. Bernd Radkte. 9 Cilt. b.y.: y.y. 1982.
46. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. nşr. Ahmed Şemsüddin. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
47. İbnü’l-Fakîh, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. Kitâbü’l-büldân. thk. Yusuf Hadi (Beyrut: Âlemü’l-Kütübi, 1996.
48. İbnü’l-Müstevfî, el-Mübârek el-lahmî el-erbîlî. Târîhu İrbil. thk. Sami b. Seyyid Hamas. 2 Cilt. Irak: Vizâretü’s-Sekâfeti ve’l-İ‘lâm, 1980.
49. İbnü’s-Sikkît. Kitâbü’l-ibdâl. thk. Hüseyin Muhammed Şerif. Kahire: Mecma‘u’l-Lugati’l-Arabiyye, 1978.
50. İsfahânî, Ebû Nuaym. Hilyetü’l-evliyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâdeti, 1974.
51. İsfehânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur‘ân. thk. Safvan Adnan ed-Dâvudî. Dimeşk: Dâru’l-Kalem, 1412/1991.
52. el-Kayrevânî, Ebdülkerîm en-Nehşelî. el-Mumti‘ fî san‘ati’ş-şi‘r, İskenderiye: Menşe'etü'l-Maârif, ts.
53. el-Kermelî, Anistâs Mârî. “el-Abdâl”, el-Meşrik (3) 1909, 194-204. Kitab-ı Mukades, Erişim 07.07.2024. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Say.1
54. Kitab-ı Mukades, Erişim 09.07.2024. https://kutsalkitap.info.tr/?q=luka+6
55. Kitab-ı Mukades, Erişim 13.07.2024. https://kutsalkitap.info.tr/?q=vahiy+21
56. König, Güray. “Toplum Dilbilimin Tarihsel Dilbilime Katkıları”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3/2 (1985), 33-42.
57. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî – İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
58. Kurtubî, Ahmed b. Ömer. el-Müfhim limâ eşkele min telhîsi kitâbi Müslim. thk. Muhyiddin Dib Mistu vd. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1996.
59. Makdisî, Ebû Şâme. Ravdateyni fî ahbâri’d-devleteyni. thk. İbrahim Zeybek. 4 Cilt. Beyrut: Messesetü’r-Risâle, 1997.
60. Ma‘mer b. Râşid, el-Basrî es-San‘ânî. el-Câmi‘. thk. Habibürrahman el-A'zamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Meclisü’l-‘İlmi, 1983.
61. Manna, Bishop J. E. Chaldean-Arabic Dictionary. Beyrut: Babel Center Publications. 1975.
62. Martinet, Andre. İşlevsel Genel Dilbilim. çev. Berke Vardar. İstanbul: Multilingual, 1998.
63. Mekkî, Ebû Tâlib. Kuvvetü’l-kulûb fî mu‘âmeleti’l-mahbûb. thk. Asım İbrahim Kiyali. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
64. el-Merzübânî, Mûsâ b. Saîd. Mu‘cemü’ş-Şu‘arâ, thk. Fritz Krenkow. Beyrut: Mektebetü’l-Kudsî, 1982, 2. Basım.
65. Minhâcî, Ebû Abdillâh. İthâfü’l-ahissâ. thk. Ahmed Ramazan Ahmed. 2 Cilt. b.y.: el-Heyetü’l-Mısriyyeti’l-Âmmeti li’l-Kütübi, 1984.
66. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ en-. el-Ezkâr. thk. Abdulkadir el-Arnaut. Beyrut: Dârü’l-Fikri li’t-Tıbâa, 1994.
67. Safûri, Abdurrahman b. Abdusselam. Nüzhetü’l-mecâlis ve müntehabü’n-nefâis. 2 Cilt. Mısır: el-Matbaatü’l-Kastiliyye, 1283/1867.
68. Sekkâkî, Muhammed b. Ali. Miftâhu’l-‘ulûm. nşr. Naim Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
69. Smith, Payne R. Thesaurus Syriacus. b.y.: Oxonii, e typographeo Clarendoniano, 1879-1901.
70. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. ed-Dürrü’l-mensûr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, tsz.
71. Şâhîn, Halil b. Ez-Zâhirî. el-İşârât fî ‘ilmi’l-‘ibârât. Beyrut: Dârü’l-Fikir, ts.
72. Şehrezûrî, İbnü’s-Salâh. Kitâbü fetâvâ İbn Salâh. thk. Muvaffik Abdullah Abdulkadir. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-‘Ulûm ve’l-Hikem, 1407/1986.
73. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1967.
74. et-Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ʿulûm, thk. Ali Dehruc, Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
75. Tirmizî, Hakîm. Nevâdir’l-usûl fî ehâdîsi’r-Rasûl. thk. Abdurrahman Umeyra. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
76. Tüsterî, Sehl. Tefsîrü’t-Tüsterî. thk. Muhammed Basil Uyunu’s-Sevde. Beyrut: Dârül-Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2007.
77. Zeccâc, Ebû İshâk. Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbuhû. nşr. Abdulcelil Abduh Şebli, Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
78. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım. Kitâbü’l-ibdâl ve’l-mu‘âkabe ve’n-nezâ’ir. nşr. İzzeddîn et-Tennûhî. Dimeşk: y.y. 1962.
79. Zehebî, Ebû Abdillâh b. Osmân. Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Şuayb el-Arnaût. 23 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
80. Zehebî, Ebû Abdillâh b. Osmân. Târîhü’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-e‘lâm. thk. Ömer Abdusselam et-Tedmîrî. 52 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1993.
81. Zehebî, Ebû Abdillâh b. Osmân. Telhîsü kitâbi’l-mevzû‘ât. thk. Ebu Temim Yasir b. İbrahim. Riyad: Mektebetü’r-Rüşdi, 1988.
82. Zeylaî, Osman b. Ali. Tebyînü’l-hakâik ve şerhu kenzi’d-dekâik. haz. Şihabuddin Ahmed. 6 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübra el-Emîriyye, ts.
83. Ziriklî, Hayruddîn. el-A‘lâm. b.y.: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 5. Basım, 2002.
84. Turan, Mehmet. “Ebû Tâlib el-Mekkî’nin (386/996) Kûtu’l-Kulûb Adlı Eseri Özelinde Mürsel Hadis Yaklaşımı”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 7/2 (Haziran 2023), 340-354.