GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE ANADOLU‘DA “GEÇİŞ/SINIR GEÇME RİTÜELLERİ”’NDE KAPI VE EŞİK

Öz

Kapı ve eşikler, hem soyut hem de somut anlamlar taşıyan kavramlardır; bunlar mekanlar arasında durur, onları birbirinden ayırır veya birbirine bağlarlar. Mimari bir unsur olmanın ötesinde, kapı ve eşikler güçlü semboller ve ikonografik anlatımlar barındırırlar. Bu nedenle, Fransız antropolog Arnold Van Gennep tarafından geliştirilmiş olan geçiş/sınır geçme ritüelleri kapsamında önemli bir yer tutarlar. Kapı ve eşikler, sadece fiziksel sınırların ötesine geçişi temsil etmekle kalmaz, aynı zamanda insanın yaşamındaki çeşitli dönüşüm aşamalarını ve bu süreçlere eşlik eden kültürel anlamları da yansıtırlar. Bu semboller, insanların korkularını, değerlerini, tabularını ve inançlarını fiziksel ve görsel biçimde ortaya koyan ifadeler olarak da görülürler. Bu çalışma, insanın sembolik dünyasında sosyal dönüşümün, sınırların ve geçişlerin evrensel ifadesi olan kapı ve eşik ritüellerinin tarihsel derinliğini, çeşitliliğini ve sürekliliğini incelemeyi amaçlamaktadır. Özellikle Anadolu coğrafyasında, farklı zaman dilimlerine ve medeniyetlere ait örnekler üzerinden, eski çağ uygarlıklarından günümüze uzanan bir zaman çizelgesi içinde bu ritüellerin izlerini sürmeyi hedeflemektedir. İşte bu çalışma, sadece mimari ve kültürel bir analiz değil, aynı zamanda insanın sembolik dünyasında sınırların ve geçişlerin, toplumsal kimliklerin ve inanç sistemlerinin anlaşılmasında önemli bir anahtar olmaktadır. Anadolu'nun zengin kültürel ve tarihsel mirasıyla bütünleşmiş kapı ve eşik ritüellerinin, toplumsal hafızada ve günlük yaşamda nasıl yer aldığını ve bu sembollerin zaman içinde nasıl şekillendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kapı
• Ritüel
• Eşik
• Geçiş ritüelleri
• İnanç
• Anadolu

FROM PAST TO PRESENT IN ANATOLIA GATE AND THRESHOLD IN “CROSSING/BORDER CROSSING RITUALS”

Öz

Doors and thresholds are concepts that carry both abstract and concrete meanings; they stand between spaces, separating or connecting them. Beyond being an architectural element, doors and thresholds carry powerful symbols and iconographic narratives. For this reason, they occupy an important place in the context of crossing rituals developed by the French anthropologist Arnold Van Gennep. Doors and thresholds not only represent the passage beyond physical boundaries, but also reflect the various stages of transformation in human life and the cultural meanings that accompany these processes. These symbols are also seen as physical and visual expressions of people's fears, values, taboos and beliefs. This study aims to examine the historical depth, diversity and continuity of door and threshold rituals, which are universal expressions of social transformation, borders and transitions in the symbolic world of humans. It aims to trace the traces of these rituals in a timeline extending from ancient civilizations to the present day, especially in Anatolia, through examples from different time periods and civilizations. This study is not only an architectural and cultural analysis, but also an important key to understanding borders and transitions in the symbolic world of human beings, social identities and belief systems.

Anahtar Kelimeler

• Threshold
• Rites of passage
• Gate
• Belief
• Ritual
• Anatolia

Kaynakça

1. Albayrak, Pınar, “Kars ve Çevresinde Orta Demir Çağ (Urartu) Kalelerinin Mimari Özellikleri”, Kafkas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kars, (2023).
2. Bakır, Emine - İnci, Halide - Alan, Sultan - Gökyıldız, Şule – Elmas, Elif. “Adana’da Albasması İnanışı ve Geleneksel Uygulamalar”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi Ve Folklorik Tıp Dergisi, 1(1), (2011), 13-18.
3. Bawanypeck, Daliah. Die Rituale der Auguren (THeth 25), Heidelberg, Universitätsverlag Winter, (2005).
4. Beckman, Gary. A Hittite Ritual for Depression (CTH 432), Hethitologische Beiträge Silvin Košak zum 65. Geburtstag, (2007), 69-81.
5. Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar), İstanbul: Gerçek Yayınları, (1984).
6. Boz, Murat. “Türk Kültüründe ve Alevi-Bektaşi İnancında Kapı-Eşik Kavramı”, Edeb Erkan, 3 (2023), 167-170.
7. Çelik, Hasan – Kırteke, Seda. “Alevî/Kızılbaşlık’ta Ocak Kültü”, Türk Kültürü ve HBV Dergisi, (2017), 81-115.
8. Çinpolat, Salih. “Karaçay Halk İnanışları ve Uygulamalarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi (Tokat Örneği)”. Erciyes Üniversitesi, YayımlanmamışYüksek Lisans Tezi, (2009).

9. Çintiriz, Güllü. Frig Dini İnanç ve Adetleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitü, YayımlanmamışYüksek Lisans Tezi, (2010).
10. Dinçol, Ali M. “Ašḫella Rituali (CTH 394) ve Hititlerde Salgın Hastalıklara Karşı Yapılan Majik İşlemlere Toplu Bir Bakış [Das Ritual von Ašḫella (CTH 394) und ein Überblick über die magischen Handlungen gegen die Seuchen bei den Hethitern]”, Belleten 49, (1985): 1-40.
11. Ergöz, Ramazan. “Van Gölü Havzası Halk İnanışlarında Kapı Ve Eşik”, Folklor Akademi Dergisi, 6(3), (2023), 1208-1230.
12. Goetze, Albright. “Hittite Rituals, Incantations, and Description of Festival”, ANET, (1969), 346-361.
13. CTH: Laroche, E. Catalogue des Textes Hittites, Paris, (1971).
14. Günbattı, Cahit, Kültepe Kaniş, Anadolu’da İlk Yazı, İlk Belgeler. Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Kayseri, (2017).
15. Kasımoğlu, Seval. “Türk Kültüründe Doğumla İlgili Tabular Ve İşlevleri”, Folklor Akademi Dergisi, 5(2), (2022), 483-495.
16. Kaya, Şemsihan. Urartu’da taş yontu sanatı. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, (2022).
17. Keser, Cihaner Sezer - Gökay, Revşan - Aktaş, Ruşen - Örge, Serhat. “Urartu Taş Yontularında İnançsal Ve İdeolojik Semboller”, Sanat ve İnsan , vol.5, no.2, (2022), 92-111.
18. KBo: Keilschrifttexte aus Boghazköi, Leipzig, Berlin, (1954) vd.
19. KUB: Keilschrifturkunden aus Boghazköi, Berlin, (1921) vd.
20. Mouton, Alice. Hittite Witchcraft, VII. Uluslararası Hititoloji Kongresi Bildirileri (Çorum 25- 31 Ağustos 2008), Ankara, (2010), 515-528.
21. Ogle, Marbury Bladen. “The House-Door in Greek and Roman Religion and Folk-Lore”, The American Journal of Philology, Vol. 32, No. 3 (1911), 251-271.
22. Örnek, Sedat Veyis. “Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Batıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki”, Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, sayı 174, (1966).
23. Örnek Sedat Veyis. Türk Halkbilimi, İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, (1977).
24. Piotrovskiy, B. B.,- Kaynak, İsmail. “Urartu Dini”, Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 23(1-2), (1965), 37-52.
25. Selçuk, Ali. “Tahtacılarda Orta Asya Şamanlığının İzleri”, Türk(iye) Kültürleri, (2005), 339- 365.
26. Siegert, Bernhard - Peters, John Durham. “Doors: On the Materiality of the Symbolic “April, Grey Room 47(47), (2012), 6-23.
27. Sipahi, Abdülkadir. Türk Halk İnançlarında Büyü ve Büyü İle İlgili Uygulamalar. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, (2006).
28. Tursun, Fatmagül Küçük. Türk Kültüründe Kapı ve Eşik. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, (2022).
29. van den Hout,Thedeor P. J. “The Proclamation of Telipinu”, The Context of Scripture, I, (1997), 194-198.
30. Van Gennep, A. The Rites of Passage. London: Routledge and Kegan Paul, (1960).
31. Yaman, Hüsyin. “Door to the Other World: Phrygian Doorstones at Amorium”, Funeral Rites, Rituals and Ceremonies From Prehistory to Antiquity, Çanakkale, (2006), 59-67.
32. Yiğit, Turgut. Hitit Çivi Yazısının İlk Ortaya Çıkışı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 24(37), (2005), 79-86.
33. Zangger, Eberhard. Luvi Uygarlığı: Ege’nin Bronz Çağındaki Eksik Halka, Ege Yayınları, İstanbul, (2019).