18. YÜZYILDA BİR OSMANLI İDARECİSİNİN DAVET SOFRASI: ÇORLULU ALİ PAŞA'NIN SULTAN III. AHMET İÇİN DÜZENLEDİĞİ ZİYAFET (25 ŞUBAT 1709)

Öz

Mutfak ve sofra kültürü, toplumların yaşadığı coğrafyadaki değişimler ile birlikte gelişen bir olgudur. Biçimlenişini insan eli sayesinde ve yoluyla sergilemektedir. Bu sofralar, kimi zaman siyasi, kimi zaman sosyal, kimi zaman geleneksel, kimi zaman dini ve kimi zaman sadece eğlence amacıyla kurulmaktadır. Toplumların siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel manada birbirlerinden etkilendikleri muhakkaktır. Ülkelerin kültürü, coğrafyası, iklim özellikleri, ekonomisi, ticaret hacmi vb. birbirlerinden çok farklı yeme alışkanlıklarını da beraberinde getirmektedir. Bu nedenledir ki dünya üzerinde farklı ülkelere ve bölgelere ait mutfak kültürleri bulunmaktadır. Bu mutfaklar gelişmişlik seviyelerine göre sıralamada kendilerine belirli bir yer edinmektedirler. Türk/Osmanlı mutfağı da dünya mutfakları sıralamasında önemli bir yere sahiptir. Bunun nedeni yüzyıllar boyunca, geniş bir coğrafyada yaşayan insanlar tarafından oluşturulmuş ve geliştirilmiş bir mutfak kültürü olmasıdır. Çalışmada Osmanlı döneminde, sarayın dışında başta vezîriâzamlar olmak üzere üst düzey devlet adamlarının verdiği ziyafetlere dikkat çekilmiştir. Bu davetlere katılanlar, davette uygulanan usuller, verilen hediyeler incelenmiştir. Özellikle çalışma konumuz olan Çorlulu Ali Paşa’nın vermiş olduğu ziyafet ile ilgili arşiv kayıtları tahlil edilmiştir. Bahse konu olan ziyafet için yapılan masraflar, kullanılan malzemeler ve ziyafete davet edilenlerle ilgili bilgiler tahlil edilmiştir. Çalışmada, Sadrazam Çorlulu Ali Paşa’nın Sultan III. Ahmed’e verdiği yemeğe ait bir masraf defterinden hareketle, XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin üst düzey yöneticilerinin sofrasında nelerin olduğu, hangi yiyeceklerin tüketildiği konusuna ilişkin bir değerlendirme yapılmaya çalışılacaktır. Ancak öncelikle Çorlulu Ali Paşa’nın kayıtlara geçen diğer ziyafetleriyle ilgili değerlendirmeler de yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• III. Ahmed
• Çorlulu Ali Paşa
• Ziyafet
• Teşrifat
• Mutfak

THE INVITATION TABLE OF AN OTTOMAN OFFICIAL IN THE 18TH CENTURY: THE FEAST ORGANIZED BY ÇORLULU ALİ PASHA FOR SULTAN AHMED III (25 FEBRUARY 1709)

Öz

Culinary and dining culture is a phenomenon that evolves alongside the geographical and societal changes experienced by communities. Its formation and transformation are shaped and exhibited through human intervention. While the act of eating initially served the sole purpose of survival, over time, dining tables have been set for various reasons. These gatherings have taken place for political, social, traditional, religious, and even purely recreational purposes. It is undeniable that societies influence and are influenced by one another in political, military, economic, and cultural spheres. Like life itself, these factors are not static; rather, they are in a constant state of change and development. The cultural, geographical, climatic, economic, and trade-related characteristics of different nations have contributed to highly diverse dietary habits. Consequently, distinct culinary traditions have emerged across different countries and regions worldwide. These cuisines, in turn, occupy a particular place in the global hierarchy of culinary traditions based on their level of development. Turkish/Ottoman cuisine holds a significant position among the world’s culinary traditions. This prominence is attributed to the fact that it was shaped and refined over centuries by people inhabiting a vast geographical expanse. This study focuses on the banquets held outside the Ottoman palace, particularly those organized by high-ranking state officials, primarily the Grand Viziers. The research examines the guests invited to these banquets, the protocols followed, and the gifts exchanged during these events. Special emphasis is placed on analyzing archival records related to a banquet hosted by Grand Vizier Çorlulu Ali Pasha, which serves as the central case study of this work. The study scrutinizes the expenses incurred, the materials used, and the individuals invited to the banquet. Drawing upon an expense ledger detailing the banquet hosted by Grand Vizier Çorlulu Ali Pasha for Sultan Ahmed III, this research aims to assess the types of food consumed and the dining practices of high-ranking Ottoman officials in the 18th century. Additionally, the study will first provide an evaluation of other recorded banquets hosted by Çorlulu Ali Pasha to contextualize his approach to state-sponsored feasting.

Anahtar Kelimeler

• Grand Vizier
• Banquet
• Ceremony
• Kitchen

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Ali Emiri Tasnifi, Ahmed III, (AE. SAMD. III): 62/6282 Bâb-ı Defteri, Haremeyn Muhasebesi Çorlulu Ali Paşa Evkafı, (D.HMH. ÇALİ. d.): 21897 Bâb-ı Defteri, Baş Muhasebe Kalemi Defterleri, (D. BŞM.d): 40894 Cevdet Tasnifi, Dâhiliye, (C.DH): 74/3657, 220/10968, 174/8687 Cevdet Tasnifi, Saray, (C.SM): 125/6286, 105/5276, 143/7177, 51/2559, 136/6838 İbnülemin Tasnifi, Hil’at, (İE. HLT): 4/381, 5/568, 4/432 Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d): 19084 Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TSMA.d): 9670/40, 16/1, 2352/158, 9670/36, 2352/271, 9670/37, 2352/162, 2352/166/167, 2352/342, 2353, 2352/163, 2831/3
2. Kaynak Eserler Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime: Türkler’in Soy Kütüğü. haz. Muharrem Ergin. İstanbul: Kervan Kitapçılık, 1974.
3. Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime: Türkmenler’in Soy Kütüğü. haz. Zuhal Kargı Ölmez. Ankara: Simurg Yayınevi, 1996.
4. Mehmed Kamil, Melceü’t –Tabbâhîn Aşçıların Sığınağı. haz. Günay Kut-Turgut Kut. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
5. Râşid Mehmed Efendi-Çelebizâde İsmaîl Âsım Efendi. Târîh-i Râşid ve Zeyli. Cilt. 1-2-3. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
6. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa. Nusretname. haz. Mehmet Topal. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, 2018.
7. Şehrî-zâde Mehmed Sa'îd. (tarihsiz). Gül-i Zîbâ, Esad Efendi (Süleymaniye Ktb.) No. 2246/2. s. 118-119.
8. Telif Eserler Ahmed Cavid. Tecüme-i Kenzü’l İştihâ 15. Yüzyıldan Bir Mutfak Sözlüğü. haz. Seyit Ali Kahraman-Priscilla Mary Işın. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2006.

9. Aktepe, Mehmet Münir. “Çorlulu Ali Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 8/370-371. İstanbul: 1993.
10. Ali Ufkî Bey/Albertus Bobovius. Saray-ı Enderun Topkapı Sarayı’nda Yaşam. çev. Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
11. Aydın, Yusuf Alperen. Sultan’ın Kalyonları Osmanlı Donanmasının Yelkenli Savaş Gemileri. İstanbul: Küre Yayınları, 2011.
12. Bilgicioğlu, Banu. “Sâdâbâd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/379-381. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
13. Bilgin, Arif. “Matbah-ı Amire”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/115-119. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
14. Cenez, Dilek Seniha. (2017). 18. Yüzyılda bir devlet adamı: Çorlulu Ali Paşa (1706-1710), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,Tarih Ana Bilim Dalı.
15. Demirel, Fatmagül. “Osmanlı Padişahlarının Doğum Günü Kutlamalarına Bir Örnek”. İlmi Araştırmalar 11(2014), s. 67-74.
16. Faroqhi, Suraiya. Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla. çev. Elif Kılıç. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005.
17. Gökyay, Orhan Şaik. Dede Korkut Hikâyeleri. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1976.
18. Hattox, Ralph. S. Kahve ve Kahvehaneler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
19. Işın, Priscilla Mary. Osmanlı Mutfak Sözlüğü. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
20. İnalcık, Halil. Has-Bağçede ’Ayş u Tarab Nedîmler, Şâîrler, Mutrîbler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010.
21. Koçu, Reşat Ekrem. “Çorlulu Yalısı”, İstanbul Ansiklopedisi. 8/4108-4109. İstanbul: Koçu Yayınları, 1966.
22. Maalouf, Amin. Doğu’dan Uzakta, çev. Ali Berktay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012.
23. Nutku, Özdemir. “Düğün”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/16-18. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
24. Ortaylı, İlber. Osmanlı Sarayı’nda Hayat. İstanbul: Yitik Hazine Yayınları, 2008.
25. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş. C. 4. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978.
26. Özcan, Abdülkadir. “Fâtih’in Teşkilât Kanunnâmesi ve Nizam-ı Âlem İçin Kardeş Katli Meselesi”. İÜEF Tarih Dergisi. 33/1980/81. 45.
27. Özcan, Abdülkadir. “Köprülüzâde Nûman Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26/265-267. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
28. Özgüdenli, Osman Gazi. “Ülüş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/297-298. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
29. Pedani, Maria Pıa. Osmanlı’nın Büyük Mutfağı. çev. Gökçen Karaca Şahin. Ankara: Hece Yayınları, 2018.
30. Şehsuvaroğlu, Haluk Y. “Binis, Binis-i Hümayun”. İstanbul Ansiklopedisi. V/2798-2799. İstanbul: Resat Ekrem Koçu ve Mehmet Ali Akbay Nesriyatı, 1961.
31. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî Osmanlıca- Türkçe Ansiklopedik Lûgat. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2011. Tezcan, Semih. Bir Ziyafet Defteri. İstanbul: Simurg Yayınevi, 1998.
32. Tuncer, Şaduman. Sultan III. Ahmed Günlük Yaşantısı, Yakın Çevresi ve Şahsiyeti. İstanbul: Timaş Yayınları, 2023.
33. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları, 1988a.
34. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları, 1988b.
35. Ünal, Neslihan. Osmanlı Şem’haneleri ve Mumcu Esnafı. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 2(3), 231-250.
36. Ünsal, Artun. Türklerde Sofra Siyaset ve Simgesellik, Düşünen Şehir. 16/2022. 82-87.
37. Ünver, A. Süheyl. Tarihte 50 Türk Yemeği. İstanbul: Tıb Tarihi Enstitüsü Yayınları, 1948.
38. Yaşar, Ahmet. Osmanlı Kahvehaneleri: Mekân, Sosyalleşme, İktidar. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.
39. Yerasimos, Marianna. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Yemek Kültürü; Yorumlar ve Sistematik Dizin. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2011.
40. Yerasimos, Stefanos. Sultan Sofraları 15. ve 16. Yüzyılda Osmanlı Saray Mutfağı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
41. Yıldız, Murat. “Osmanlı Hasbahçelerinin Sultanı: Sultaniye Hasbahçesi”. Belleten 78/282. 2014. 547-98.
42. Erişim 8 Mart 2025. http://mustafakayihan.com/2025/01/11/bundan-iyisi-samda-kayisi-deyiminin-anlami/