BATI ANADOLU’DA YESEVİ GELENEĞİNİN İNŞASINDA ÜÇ ŞEYH-BİR CEMAAT: HACI BEKTAŞ VELÎ, HACIM SULTAN, ŞEYH DEDEBALI VE DEDEBALILAR CEMAATİ
Öz
1321 tarihli Hacım Sultan vakfiyesinde, Eş-Şeyh Dedebalı bin Eş-Şeyhü’l-Germiyanî/Kirmanî Şeyh Mustafa’nın Hacım Sultan Zaviyesine şeyh tayin edildiği görülüyor. Söz konusu vakıfla ilgili Fatih devri kayıtlarında, Şeyh Dedebalı’nın torunu olması muhtemel Hacım oğlu Dedebalı’nın vakfa mutasarrıf olduğu belirtiliyor. Hacım Sultan’ın Ahmet Yesevî tarafından Anadolu’yu irşat için gönderildiğine inanılan Hacı Bektaş Velî’nin yol arkadaşı olduğu kabul ediliyor. Hacı Bektaş Velî ise velâyetnâmelerde Ahmed Yesevî’nin oğlu gösterilerek Yesevî geleneğine sokulan Haydarîlik tarikatı kurucusu Kutbeddin Haydar’ı kâfir elinden kurtarmak suretiyle bu geleneğe dâhil ediliyor. Bu şekilde Ahmet Yesevî ile başlayıp, Kutbeddin Haydar, Hacı Bektaş Velî, Hacım Sultan ve Şeyh Dedebalı ile neticelenen zincirin halkalarıyla Yesevî geleneği inşa edilmiş oluyor. Menâkıp kitaplarında anlatılanların arşiv belgeleri ile karşılaştırılıp birleştirilmesiyle söz konusu geleneğin Orta ve Batı Anadolu coğrafyasındaki serüveni daha anlaşılır hale gelmeye başlıyor. 1220’lerde başlayan Moğol istilası, önündeki Celaleddin Hârizmşah engelini de yıkarak Anadolu kapılarına dayandığı 1240’lı yıllardan itibaren bahsi geçen coğrafyayı her bakımdan etkileyecek yeni toplumsal unsurların Anadolu’nun batı uçlarına doluşmasına sebep olmuştu. Bu süreçte bilhassa Hârizmli askerî güçlerin ve yıkılan bu devletin tebaasını oluşturan toplumsal kesimlerin, geldikleri bu yeni topraklarda Babaîler isyanında olduğu gibi büyük sarsıntılara sebep oldukları ve yeni beyliklerin teşekkülünde de etkili oldukları anlaşılıyor. Dönemin Batı Anadolu’sunda yaygın bir şekilde varlıkları tespit edilen Hârizmli unsurlar içinde yer alan Dedebalı Cemaati ve bu cemaatle ilişkilendirilmesi gereken Şeyh Dedebalı, araştırma konumuzun çerçevesini oluşturuyor.
Anahtar Kelimeler
THREE SHEİKHS-ONE COMMUNİTY IN THE CONSTRUCTİON OF THE YESEVİ TRADİTİON IN WESTERN ANATOLİA: HACI BEKTAŞ VELÎ, HACIM SULTAN, SHEİKH DEDEBALI AND DEDEBALILAR COMMUNİTY
Öz
In the Hacım Sultan foundation dated 1321, it is seen that Es-Sheikh Dedebalı bin Es-Sheikhü’l-Germiyani/Kirmani Sheikh Mustafa was appointed as the sheikh of Hacım Sultan Zawiya. The Fatih period records of the foundation in question indicate that Dedebalı, son of Hacım, who is likely to be the grandson of Sheikh Dedebalı, was the trustee of the foundation. Koluaçık/Kulacık Hacım Sultan is considered to be a companion of Hacı Bektaş Velî, who is believed to have been sent by Ahmet Yesevî to guide Anatolia. Hacı Bektaş Velî, on the other hand, is included in this tradition by rescuing Kutbeddin Haydar, the founder of the Haydari sect, from the hands of the infidels, who was introduced into the Yesevî tradition by being portrayed as the son of Ahmad-i Yesevî in the velâyetnâmes. In this way, the Yesevî tradition was built with the links of the chain that started with Ahmet Yesevî and ended with Kutbeddin Haydar, Hacı Bektaş Velî, Hacım Sultan and Sheikh Dedebalı. The adventure of this tradition in Central and Western Anatolia becomes more comprehensible when the narratives in Menakıbnames are compared and combined with archival documents. The Mongol invasion, which started in the 1220s, caused new social elements that would affect the mentioned geography in all respects to pour into the western ends of Anatolia as of the 1240s, when it broke down the obstacle of Jalal ad-Din Khwarizm Shah and arrived at the gates of Anatolia. In this process, it is understood that especially the military forces from Khwarizm and the social segments that constituted the subjects of this collapsed state caused great shocks in these new lands, as in the Babai rebellion, and were also effective in the formation of new principalities. The Dedebalı Community, which is among the Khwarizm elements whose widespread presence in the Western Anatolia of the period has been identified, and Sheikh Dedebalı, who should be associated with this community, constitute the framework of our research subject.
Anahtar Kelimeler
