EMİNE IŞINSU’NUN HACI BEKTAŞ ROMANI VE HETERODOKSİ

Öz

Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatının üretken kalemlerinden biri olan ve şiir, hikâye, roman, deneme, tiyatro, gazete yazısı, röportaj gibi pek çok türde eser veren Emine Işınsu (1938-2021) daha çok romancı kimliğiyle şöhret bulmuş bir yazardır. Eserlerinde belli bir tezi ve meseleyi ortaya koymaya çalışan Emine Işınsu’nun romanlarında genellikle çeşitli coğrafyalardaki ve farklı tarihî dönemlerdeki Türklerin sosyal veya siyasal sorunları üzerinde durulmaktadır. Bunun yanında Türk tasavvuf tarihinde yer eden mutasavvıfların hayatlarının romanlaştırıldığı tarihî-biyografik roman serisi, edebî şahsiyeti açısından önemlidir. Sözü edilen romanlardan Bir Ben Vardır Bende Benden İçeri’de (2002) Yunus Emre’nin, Bukağı’da (2004) Niyazi-i Mısrî’nin, Hacı Bayram’da (2005) Hacı Bayram Veli’nin, Hacı Bektaş’ta (2008) ise Hacı Bektaş Veli’nin biyografileri kurgunun imkânları dâhilinde anlatılır. İncelemeye konu olan Hacı Bektaş’ta 13. yüzyıl Anadolu’su ile ilgili panoramik bir bakış açısı sunulmakla birlikte Hacı Bektaş Veli’nin Müslüman ortodoks kimliğine vurgu yapılmaktadır. Buna bağlı olarak yazarın özellikle birtakım diyaloglar aracılığıyla Hacı Bektaş Veli’nin heterodoksi içerisinde değerlendirilmesine yol açacak bazı unsurları açıklamaya giriştiği, bahsi geçen unsurlara karşı antitezler oluşturduğu görülür. Bu çalışmada Hacı Bektaş romanı ve heterodoksi ilişkisi tematik bir yöntemle ve edebiyat ile tarihî gerçeklik ilişkisi göz önünde bulundurularak ele alınmaya çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde heterodoksi kavramından ve Hacı Bektaş Veli ile heterodoksi ilişkisinden söz edilmiş, inceleme kısmında ise Hacı Bektaş romanı ve heterodoksi konusu “Hacı Bektaş Romanının Kaynaklarının Heterodoksi ile İlişkisi”, “Hacı Bektaş Veli ve Şiilik” “Hacı Bektaş Veli’nin Hz. Ali ve On İki İmam ile İlgili Düşünceleri”, “Hacı Bektaş Veli-Bektaşilik ve İbadet”, “Hacı Bektaş Veli’nin Selçuklu ve Osmanlı Devleti’ne Bakışı”, “Hacı Bektaş Veli ve Baba İlyas”, “Hacı Bektaş Veli ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”, “Hacı Bektaş Veli’nin Öğretilerinin ve Bektaşiliğin Tahrifi” başlıkları ile değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat
• Heterodoksi
• Türk romanı
• Emine Işınsu
• Hacı Bektaş

EMİNE IŞINSU’S NOVEL HACI BEKTAŞ AND HETERODOXY

Öz

Emine Işınsu (1938-2021), one of the prolific figures of Turkish literature in the Republican era, was renowned primarily for her identity as a novelist, despite having produced works in various genres, including poetry, short stories, novels, essays, theater plays, newspaper articles, and interviews. In her novels, Emine Işınsu generally seeks to present a particular thesis and address a central issue, often focusing on the social or political problems of Turks in different geographical regions and historical periods. Additionally, her series of historical-biographical novels, in which she fictionalizes the lives of prominent figures in Turkish Sufi history, holds particular significance in her literary career. Among these novels, Bir Ben Vardır Bende Benden İçeri (2002) portrays the biography of Yunus Emre, Bukağı (2004) that of Niyazi-i Mısrî, Hacı Bayram (2005) that of Hacı Bayram Veli, and Hacı Bektaş (2008) that of Hacı Bektaş Veli, all presented within the realm of fictional possibilities. In Hacı Bektaş, which is the subject of this study, a panoramic perspective on 13th-century Anatolia is presented, while emphasis is placed on Hacı Bektaş Veli’s Muslim orthodox identity. In this context, it is observed that the author, particularly through certain dialogues, attempts to clarify elements that could lead to the interpretation of Hacı Bektaş Veli within the framework of heterodoxy, while simultaneously constructing counterarguments against these elements. This study examines the relationship between the novel Hacı Bektaş and heterodoxy through a thematic approach, taking into account the relationship between literature and historical reality. In the introduction, the concept of heterodoxy and its connection with Hacı Bektaş Veli are discussed. The main section evaluates the themes of heterodoxy in the novel under the following headings: “The Relationship Between the Sources of the Hacı Bektaş Novel and Heterodoxy”, “Hacı Bektaş Veli and Shiism”, “Hacı Bektaş Veli’s Views on Hz. Ali and the Twelve Imams”, “Hacı Bektaş Veli, Bektashism, and Worship”, “Hacı Bektaş Veli’s Perspective on the Seljuk and Ottoman States”, “Hacı Bektaş Veli and Baba İlyas”, “Hacı Bektaş Veli and Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî” and “The Distortion of Hacı Bektaş Veli’s Teachings and Bektashism”.

Anahtar Kelimeler

• Literature
• Heterodoxy
• Turkish novel
• Emine Işınsu
• Hacı Bektaş

Kaynakça

1. Ay, Resul. “Bizans’tan Osmanlı’ya Anadolu’da Heterodoks İnanışlar: ‘Öteki’ Dindarlığın Ortak Doğası Üzerine (650-1600)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 31, (2012), 1-40.
2. Çamuroğlu, Reha. Tarih, Heterodoksi ve Babaîler. İstanbul: Kapı Yayınları, 2016.
3. Çetin, Mehmet Akif. Emine Işınsu Romanları Üzerine Bir İnceleme (1980-2013). Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
4. Çetin, Nurullah. “Hacı Bektaş”. Emine Işınsu Kitabı (Editör: Emine Gözde Özgürel), 159-170. Ankara: Korkut Yayınları, 2022.
5. Gülten, Sadullah. Heterodoks Dervişler ve Alevîler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
6. Gündüz, Şinasi. “Başkaldırı Geleneği ve Heterodoksi”. Bilimname 2/6, (2004), 75-85.
7. Gündüz, Şinasi. Din ve İnanç Sözlüğü. Ankara: Vadi Yayınları, 1998.
8. Gür, Murat. “Çağdaş Türk Romanında Hacı Bektaş Veli ve Birbirinden Farklı Görünümleri”. 2. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Hoşgörü ve Barış Sempozyumu (8-10 Ekim 2015 Nevşehir) Sempozyum Bildirileri. (Editör: Filiz Kılıç-Tuncay Bülbül), 474-479. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Yayınları, 2016.

9. Gürsoy, Yasemin-Yetkin, Gülhanım Bihter. “Tarih ve Edebiyat İlişkisi Bağlamında Aleksandr Neverov’un ‘Ekmek Şehri Taşkent’ Öyküsünde 1921-1922 Sovyet Kıtlığı”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi 14/33, (2021), 348-361. Hançerlioğlu, Orhan. Dünya İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2000.
10. Işınsu, Emine. Hacı Bektaş. İstanbul: Bilge Yayıncılık, 2021.
11. Kılıç, Atabey. “Emine Işınsu’nun Hacı Bektaş’ı ile Velâyet-nâme’ye Göre Hünkâr Ululuğu, Kadıncık Ana ve İdris’e Dair Kısa Notlar”. Emine Işınsu (Hazırlayan: Hakan Sarı-Yusuf Koşar), 11-27. İstanbul: Ihlamur Kitap, 1. Basım, 2022.
12. Koçakoğlu, Bedia. “Emine Işınsu’nun Ankara’sı yahut Ankara’nın Dar Zamanları”. Selçuk Türkiyat 53, (2021), 105-120.
13. Kökdemir, Ahmet. Emine Işınsu Hayatı-Şahsiyeti-Sanatı-Fikirleri-Eserleri. Samsun: On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 1995.
14. Lekesiz, Ömer. “Devlet Ana’da Heterodoksi”. Bir Kemal Tahir Kitabı -Türkiye’nin Ruhunu Aramak- (Editör: Kurtuluş Kayalı), 165-174. İstanbul: İthaki Yayınları, 1. Basım, 2010.
15. Lukács, György. Tarihsel Roman. çev. İsmail Doğan, Ankara: Epos Yayınları, 2010.
16. Ocak, Ahmet Yaşar. “Baba İlyas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/368. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991a.
17. Ocak, Ahmet Yaşar. “Babaîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/373-374. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991b.
18. Ocak, Ahmet Yaşar. “Hacı Bektâş-ı Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/455- 458. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996a.
19. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufîliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996b.
20. Odacı, Serdar. “Emine Işınsu’nun Hacı Bektaş Veli Romanında Bektaşilik Algısı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi 55, (2010), 161-172.
21. Olgun, Hakan. “Heterodoksi”. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 2/152. Ankara: Tübitak Bilim Yayınları, 2022.
22. Onat, Hasan. “İbâhiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/252-254. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
23. Öztürk, Yaşar Nuri. Tarihi Boyunca Bektaşilik. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 1990.
24. Parladır, Halil Saim. Heterodoksi, Türk Halk İslamı ve Evliya Kültü. İzmir: Ege Üniversitesi, Doktora Tezi, 2010.
25. Shedd, William Greenough Thayer. Orthodoxy and Heterodoxy: A Miscellany. New York: Charles Scribner’s Sons, 1893.
26. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.