AN ANTHOLOGY OF POEMS BY ALEVI BEKTASHI AND HURUFI POETS

Öz

This study focuses on an anthology of poems registered under number 548 of the Acquired Manuscripts of the Süleymaniye Library. The aim of the study is to examine the poems in the abovementioned anthology, to identify the poets of the poems, and to create a content breakdown by determining whether these poems have been included in any previous study. In this context, it has been determined that the examined anthology contains 259 poems by 11 poets. With 7 of the poems recurring on various pages of the anthology, this number rises to 266. All the poems included in the anthology were selected from poets who embraced the Alevi-Bektashi thought. These poets are Vîrânî, Sürûrî-i Acem, Caferî, Tebrîzî, Kalender Abdâl, Hatâyî, Kanberî, Vahdetî, Nesîmî, Hakîrî, and Kaygusuz Abdâl. The aforementioned poets are also among those who embraced Hurufi philosophy. The compiler of the anthology specifically chose poems in which these poets expressed their Hurufi understanding. Accordingly, the anthology has been described as an anthology consisting of Alevi-Hurufi poems. This study, which deals with the anthology consisting of selections from the poems of Alevi-Hurufi poets, consists of two parts. In the first part, a description of the manuscript copy of the anthology is made, and some characteristic features are given. The second part focuses on the poets whose poems are in the anthology and their poems. In this section, firstly, brief information is given about the lives of the poets, and then it is questioned whether the poems of these poets in the anthology have been included in any previous study. While only the first couplets or first verses of the poems included in previous studies are given, for the first time all of the poems revealed in this study have been transcribed into the Latin alphabet. While 239 of the 259 poems in the anthology have been included in previous scientific studies, 20 have been introduced to the literature for the first time with this study.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Bektashism
• Hurufism
• Anthology
• Poem

ALEVÎ-BEKTAŞÎ VE HURUFÎ ŞAİRLERİN ŞİİRLERİNİ İHTİVA EDEN BİR ŞİİR MECMUASI

Öz

Bu çalışmada Süleymaniye Kütüphanesi Satın Alınan Yazma Eserler 548 numarada kayıtlı bir şiir mecmuası üzerinde durulmuştur. Çalışmanın amacı; söz konusu mecmuadaki şiirleri incelemek, şiirlerin şairlerini tespit etmek, bu şiirlerin daha önce herhangi bir çalışmada yer alıp almadığını saptayarak içerik dökümünü yapmaktır. Bu bağlamda incelenen mecmuada 11 şaire ait 259 şiire yer verildiği tespit edilmiştir. Şiirlerden 7 tanesinin mecmuanın muhtelif sayfalarında tekerrür etmesiyle bu sayı 266’ya çıkmaktadır. Mecmuaya alınan şiirlerin tamamı Alevi-Bektaşi düşüncesini benimsemiş şairlerden seçilmiştir. Bu şairler; Vîrânî, Sürûrî-i Acem, Caferî, Tebrîzî, Kalender Abdâl, Hatâyî, Kanberî, Vahdetî, Nesîmî, Hakîrî ve Kaygusuz Abdâl’dır. Adı geçen şairler aynı zamanda Hurufilik felsefesini de benimsemiş şairlerdendir. Mecmua derleyicisi özellikle bu şairlerin Hurufilik telakkisini dile getirdikleri şiirleri seçmiştir. Buna binaen söz konusu mecmua Alevi-Hurufi şiirlerden müteşekkil bir mecmua olarak tavsif edilmiştir. Alevi-Hurufi şairlerin şiirlerinden seçkilerden oluşan mecmuanın ele alındığı bu çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde mecmuanın nüsha tavsifi yapılmış ve bazı karakteristik özellikleri verilmiştir. İkinci bölümde ise mecmuada şiirleri bulunan şairler ve şiirleri üzerinde durulmuştur. Bu kısımda evvela şairlerin hayatları hakkında kısaca bilgi verilmiş, ardından bu şairlerin mecmuadaki şiirlerinin daha önce herhangi bir çalışmada yer alıp almadıkları sorgulanmıştır. Daha önceki çalışmalarda yer alan şiirlerin yalnızca ilk beyitleri veya ilk mısraları verilmişken ilk defa bu çalışmayla gün yüzüne çıkarılan şiirlerin ise tamamı transkripsiyonlu olarak Latin alfabesine aktarılmıştır. Mecmuadaki 259 şiirden 239’u daha önce yapılmış bilimsel çalışmalarda yer almışken 20’si ilk defa bu çalışma vesilesiyle literatüre kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Alevilik
• Bektaşilik
• Hurufilik
• Mecmua
• Şiir

Kaynakça

1. Alemdârî, Fîrûz Refâhî. Emîr Sürûrî Türkî-Fârsî Dîvân-ı Eş‘âr. Tahrân: Savalan Igitleri, 2019.
2. Aral, Ahmet Erman. “Hâkirî, Süleyman”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 31 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hakiri-suleyman
3. Ayan, Hüseyin. Nesîmî Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Türkçe Divanının Tenkitli Metni. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2002.
4. Ayaz, Berna. “Kaygusuz Abdal, Alaeddin Gaybî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 31 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kaygusuz-abdal-alaeddin-gaybi
5. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2010.
6. Ballı, Hasan Hüseyin. “”Seyyid İmadu’d-din Nesîmî (ö. 807/1404)”. Anadolu’da Aleviliğim Dünü ve Bugünü. ed. Halil İbrahim Bulut. 267-271. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2010.
7. Bedir, Fatma Zehra. Caferî Baba ve Divânı. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
8. Deniz, Şefaattin. “Safevî Devleti’nin Kurucusu Şah İsmail’in Ölümü”. Türkiyat Mecmuası 33/2 (2023), 753-779. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1382066

9. Erdoğdu, Goncagül. “Bir 14. Yüzyıl Şairinin Biyografisini Yazmak: Nesimi Örneği”. Ötekilerin Peşinde Ahmet Yaşar Ocak’a Armağan. haz. Mehmet Öz – Fatih Yeşil. 371-396. İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
10. Gölpınarlı, Abdülbâki. Alevi-Bektâşî Nefesleri. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1963.
11. Gündüz, Tufan. “Şah İsmâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/253-255. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
12. Güzel, Abdurrahman. Şehzâde Alaâddin Gaybî Kaygusuz Abdâl Külliyatı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
13. İlgürel, Mücteba. “Kalender Şah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/249. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
14. İsmâil b. Muhammed el-Aclûnî. Keşfü’l-Hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2019. Kaya, Taha Tuna. Viranî Divanı (İnceleme-Metin). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
15. Kərimov, Paşa. “Süruri və Onun Divanı”. Emîr Sürûrî Türkî-Fârsî Dîvân-ı Eş‘âr mlf. Fîrûz Refâhî Alemdârî. 9-43. Tahrân: Savalan Igitleri, 2019.
16. Kesik, Beyhan. “Hakîrî, Mehmed Hakîrî Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 31 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hakiri-mehmed-hakiri-efendi
17. Kılıç, Filiz – Bülbül, Tuncay. Demir Baba Velâyetnâmesi (İnceleme-Tenkitli Metin). Ankara: Grafiker Yayınları, 2011.
18. Koçak, Ahmet. Leylâ vü Mecnûn -Tebrizli Hakîrî-. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
19. Köksal, M. Fatih. “Seyyid Nesîmî’nin Bilinmeyen Tuyuğları”. Türklük Bilgisi Araştırmaları 24 (2000), 187-208.
20. Köksal, M. Fatih. “Seyyid Nesîmî’nin Yayımlanmamış Şiirleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 50 (2009), 77-135.
21. Köksal, M. Fatih. “Sürûrî, Sürûrî-i Acem, Sürûrî-i Şarkî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 24 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sururi-sururi-sururii-acem-sururii
22. Macit, Muhsin. Hatâyî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
23. Mecmua-i Eş‘âr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Satın Alınan Yazma Eserler, 548, 1b-83a.
24. Özdemir, Mehmet. “Seyyid Nesîmî Dîvânı’nın Kayda Değer Bir Nüshası ve Şairin Neşredilmemiş Türkçe Şiirleri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 24 (2020a), 439-504.
25. Özdemir, Mehmet. “Seyyid Nesîmî’nin Neşredilmemiş Tuyuğları”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 4/2 (2020b), 403-485. https://doi.org/10.34083/akaded.772733
26. Özmen, İsmail. Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi. 5 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998.
27. Öztürk, Yılmaz. 17. Yüzyıl Şairlerinden Dimetokalı Vahdetî’nin Divan’ının Tenkitli Metni. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
28. Suçıkar, Tarkan. “Osmanlı’da Tek Bektaşi Ayaklanması: Kalender Çelebi İsyanı”. Uluslararası Hünkâr Hacı Bektaş Veli ve Birlikte Yaşama Kültürü Bilgi Şöleni Bildiriler Kitabı. ed. Özlem Özdemir. 149-163. Eskişehir: Türk Ocakları Eskişehir Şubesi Yayını, 2022.
29. Sürûrî-i Acem. Dîvân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 3777, 1b-25b.
30. Tan, Nail. “Bosnalı Ahmet Vahdetî Baba”. II. Uluslararası Balkan Türkolojisi Sempozyumu Bildirileri. haz. Nimetullah Hafız. 521-523. Prizren: BAL-TAM, 2007.
31. Usluer, Fatih. “Nesîmî, Şeyh İmâdüddîn Seyyid Nesîmî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 29 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nesimi-seyh-imaduddin-seyyid-nesimi
32. Usluer, Fatih. “Vîrânî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 19 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/virani