KAZAK HALK NESIRINDE KARA ŞAÑIRAK’IN SEMBOLIK VE EĞITSEL BIR YAPI OLARAK KÜLTÜREL VE FOLKLORIK AÇIDAN İNCELENMESI

Öz

Kazak halk nesri ve kültürel belleğinde merkezî bir yere sahip olan Kara Şañırak motifi ve kurumunun sembolik anlamlarını, eğitsel işlevlerini ve modern dönemdeki kültürel sürekliliğini disiplinlerarası bir bakışla analiz etmeyi amaçlayan bu çalışma, konuya ilişkin kültürel göstergebilim, etnopedagoji ve halk bilimi kesişiminde sistematik çözümlemeler sunan araştırmaların sınırlı olması nedeniyle önem taşımakta ve somut olmayan kültürel mirasın aktarım mekanizmalarına ışık tutmayı hedeflemektedir. Nitel araştırma deseninin benimsendiği bu çalışmada, etnografik ve folklorik metinlerin (ertegi, ańyz, batırlar jırı), geleneksel hukuk metinlerinin (Zheti Zhargy) ve çağdaş kültürel pratiklerin (anıtlar, millî semboller) göstergebilimsel ve betimleyici analizine dayanan veriler, etnosembolizm ve kültürel göstergebilim kuramsal çerçevesiyle yorumlanmıştır. Araştırma bulguları, Kara Şañırak’ın yalnızca mimari bir unsur değil, aynı zamanda ailevi sürekliliğin, atalara saygının ve ahlaki değerlerin kuşaklararası aktarımının güçlü bir sembolü olduğunu ortaya koyarken; ‘kara’ sıfatının renksel değil, saygınlık, kutsallık ve tarihsellik içeren semantik bir derinliğe sahip olduğunu ve en küçük oğula (kenje bala) miras kalması üzerinden şekillenen bu kurumun, günümüzde millî kimlik inşasında ve toplumsal travmaların temsilinde aktif olarak yeniden üretildiğini göstermektedir. Çalışma, Kara Şañırak’ın Kazak kültürü içindeki biçimlendirici ve eğitsel rolünü teyit ederken, geleneksel değerleri modern bağlamla buluşturan bu sembolün, Kazak toplumunun kültürel direncinin ve kimlik sürekliliğinin dinamik bir göstergesi olarak öne çıktığını ve sembolün Türk dünyasındaki yansımalarının karşılaştırmalı olarak incelenmesinin gelecek çalışmalar için önemli bir perspektif sunacağını önermektedir

Anahtar Kelimeler

• Kara Şañırak
• Kazak halk nesri
• etnosembolizm
• maddi olmayan kültürel miras
• kültürel göstergebilim
• aile geleneği
• Türk dünyası.

CULTURAL AND FOLKLORIC PERSPECTIVE ON KARA ŞAÑIRAK AS A SYMBOLIC AND EDUCATIONAL CONSTRUCT IN KAZAKH FOLK PROSE

Öz

This study aims to analyze the symbolic meanings, educational functions, and cultural continuity in the modern era of the Kara Şañırak motif and institution, which holds a central place in Kazakh folk prose and cultural memory, from an interdisciplinary perspective. The research is significant due to the limited number of systematic studies addressing the topic at the intersection of cultural semiotics, ethnopedagogy, and folklore, and it seeks to shed light on the transmission mechanisms of intangible cultural heritage. Adopting a qualitative research design, this study interprets data derived from the semiotic and descriptive analysis of ethnographic and folkloric texts (such as ertegi, ańyz, and batyrlar jırı), traditional legal texts (e.g., Zheti Zhargy), and contemporary cultural practices (e.g., monuments and national symbols) through the theoretical frameworks of ethnosymbolism and cultural semiotics. The findings reveal that Kara Şañırak is not merely an architectural element but also a powerful symbol of familial continuity, respect for ancestors, and the intergenerational transmission of moral values. The term kara is shown to possess semantic depth, conveying venerability, sanctity, and historicity rather than merely denoting a color. Furthermore, the institution, structured around its inheritance by the youngest son (kenje bala), is actively reproduced in contemporary contexts, such as national identity construction and the representation of collective trauma. The study confirms the formative and educational role of Kara Şañırak within Kazakh culture, highlighting its function as a dynamic indicator of cultural resilience and identity continuity by bridging traditional values with modern contexts. It also suggests that future research should explore the comparative reflections of this symbol across the Turkic world.

Anahtar Kelimeler

• Kara Şañırak
• Kazakh folk prose
• ethnosymbolism
• intangible heritage
• cultural semiotics
• family tradition
• Turkic world. Öz

Destekleyen Kurum

Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University (Kazakhstan, Turkistan)

Teşekkür

cok Teşekkür ederiz

Kaynakça

1. Ashimova, D. Mythological Elements in Er-Tostuk Tale. Full Text Book, 2015, p. 107. http:// dx.doi.org/10.47832/RimarCongress2-9.
2. Artykbayev, J. Jeti Jarğı. Memlleket Jane Kukuk Eskertkişi, 2006.
3. Aydıngün, A. “Kazakistan’da Tarihi Canlandıran ve Milli Kimliği İnşa Eden Müzeler.” Bilig/ Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, no. 41, 2007, pp. 89–108.
4. Çınar, A. A. Muhtar Avezov Folklor Yazıları Seçmeler. Ankara: Bilig Yayınları, 1997.
5. Divayev, A. Neskol’ko Slov o Svadебnom Rituale Kirgizov Sır-Darinskoy Oblasti. Kazan: Tipo-litografiya İmperatorskogo Universiteta, 1900.
6. Eleukenov, Ş. Mağjan (Ömiri men Şığarmaşılığı). Almaty: Sanat, 1995
7. Kampabayev, J. (ed.). Zhety Zhargy [The Seven Charters]. Almaty: Adebiportal.kz, 2012.
8. https://adebiportal.kz

9. Kaskabassov, S. Qazaqtyn Halyk Prozasy. Almaty, 1984.
10. Kaskabassov, S. “Folkloric Origins of Abai’s Creativity.” Keruen, vol. 73, no. 4, 2021. Kelimbetov, N. Qazaq Adebiyetinin Ejelgi Daviri. Almaty: Okulık, 1986.
11. Kenjeahmetulı, S. Qazaqtın Salt-Dästürleri men Adet Ğurıptarı. Almati: Kitap Evi, 2014.
12. Kenzheahmetuly, S. Kazak Halkının Salt-Dästürleri. Almaty, 2012. Kemal, O. Baba Evi. İstanbul: Everest, 2013.
13. Kozybaev, E., and Kulabekova, G. Ul Bala Tarbiyesi jane Baurjan Momışulı Tağlım, 2018.
14. Margulan, A. Ejelgi Jır Anızdar. Almatı: Jazuşı, 1985.
15. Momışulı, B. El Bassına Kun Tusa. Almatı, 1970.
16. Muqanov, S. Kazak Kiyiz Üyi. Almatı: Kaynar Baspası, 1981.
17. Nurguzhina, G. Kazak Tili Yeltanu. Almaty, 2021, pp. 10–21. Nurğaliyev, R. Şanırak Üy Turmıs Ensiklopediyası, 1990.
18. Slanov, G. Zamana Şejiresi. Five Hundred and Five Words. Almaty: Rauan, 1994.
19. Smagulova, A., and Zhumabaeva, A. “Types of Elections in Traditional Legal Relations.” Bulletin of the Kazakh-Russian International University, no. 126, n.d.
20. Süleymen, M. “Kara Şanıraktın Kasiyeti.” Egemen Kazakhstan, 2021. https://egemen.kz Tohtabayeva, Ş. Etiket Kazahov. Almatı: Bilim Komitesi Süleymenov Doğu Bilimler Enstitüsü, 2013, pp. 464–490.
21. Ualikhanov, Ş. Altı Tomdık Jinak, vol. 4, 2010.
22. Zhanuzakov, T. (ed.). Explanatory Dictionary of the Kazakh Language. Almaty: Dyke Press, 2008. Zhuanysheva, A. Kazakistan’da Geçmişten Günümüze Konut Yaşamının Gelişimi. Doctoral dissertation, Marmara Üniversitesi, 2014.
23. Zhunissov, A. Paniden Bakiğa Deyin (Indigenous Kazakh Way of Life and Customs). Almatı: Kaynar, 1994.