DİNÎ KAYNAKLARDAN HALK BELLEĞİNE: MİSTİK ANLATILAR

Öz

İnanış, bireyin günlük yaşamını ve davranışlarını şekillendiren bir olgu olup toplum tarafından anlatılar üzerinden aktarılır. Anlatılar çoğu zaman dinî kaynaklarla desteklenerek icra edilir ve bir yandan anlatının inandırıcılık vasfı güçlendirilirken diğer yandan anlatı, zamanla kolektif hafızanın bir parçası hâline gelir. Bu bağlamda mistik anlatılar, dinî öğretilerin toplumsal bellekte kalıcı olmasını sağlayan sözlü kültür ürünü olarak karşımıza çıkar. Mitik, tarihî ve dinî bir kökene dair olan mistik anlatılar, kutsal kabul edilen olayları ve kişileri içerdiği için toplum tarafından gerçek olarak kabul edilirler. Özellikle Caferi kültüründe anlatılan kimi mistik anlatının çıkış noktası Kur’an-ı Kerim ve hadis gibi temel İslami kaynaklara dayandırılır. Bu anlatılar, birer dinî öğreti olarak kalmayıp aynı zamanda kolektif bilincin şekillenmesine katkı sağlamıştır. Toplum, ayet ve hadisler etrafında teşekkül eden olaylara kendi inanç sistemlerine göre yeni eklemeler yaparak efsanevi bir boyut kazandırır. Mâide 5/55, Âl-i İmrân 3/61 ve Ahzab 33/33 ayetleri zaman içinde kolektif hafızada şekillenerek mistik bir anlatıya dönüştürülmüştür. Ehl-i Beytin kutsallığına vurgu yapan bu anlatılar, dinî kimliğin korunmasında ve süreklilik kazanmasında önemli bir işleve sahiptirler. Çalışmanın konusunu Türkiye Caferiliği oluşturur. Iğdır ve Kars’ta yaşayan Caferiler ile görüşmeler yapılarak mistik anlatılar derlenmiş ve bu anlatılar üzerine kültürel bir okuma yapılmıştır. Caferilerin kimlik inşasında rol oynayan inanç kodlarının ve halk Müslümanlığı algısının ortaya koyulması amacını taşıyan çalışmada, temelini dinî kaynaklardan alan mistik anlatılar hem bağlam hem de kültür kodlarıyla ilişkilendirilerek tahlil edilmiştir. Ayet ve hadislerin zamanla teolojik birer öğreti olmanın sınırlarını aşarak kolektif belleği nasıl şekillendirdiği açıklanmış, mistik anlatılarla nasıl iç içe geçtiği gözler önüne serilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Halk Bilimi
• Kültür
• İnanç
• Caferilik
• Mistik Anlatı

Etik Beyan

Makale konusu ve kapsamı etik kurul onay belgesi gerektirmemektedir. / The subject and scope of the article do not require an ethics committee approval.

FROM RELIGIOUS SOURCES TO COLLECTIVE MEMORY: MYSTICAL NARRATIVES

Öz

Belief is a phenomenon that shapes an individual's daily life and behavior and is transmitted by society through narratives. Narratives are often supported by religious sources during their performance, which not only strengthens their credibility but also gradually transforms them into a part of collective memory. In this context, mystical narratives emerge as oral cultural products that ensure the permanence of religious teachings within collective memory. These narratives, which have mythical, historical, and religious roots, are accepted as real by society due to their inclusion of sacred events and persons. In particular, some mystical narratives within the Caferism culture are based on foundational Islamic sources such as the Qur'an and hadith. These narratives not only function as religious teachings but also contribute to the shaping of collective consciousness. Society adds new dimensions to these narratives based on their belief systems, thereby endowing them with a legendary quality. Verses such as Mâide 5/55, Âl-i İmrân 3/61 and Ahzab 33/33 have been transformed into mystical narratives over time through their reinterpretation in collective memory. These narratives, which emphasize the sanctity of the Ahl al-bayt, assume a significant role in preserving and perpetuating religious identity. The subject of the study is Türkiye Caferism. Mystical narratives were compiled by interviewing Caferis living in Iğdır and Kars and a cultural reading has been made on these narratives. The study aims to explore the belief codes that shape the identity construction of the Caferism and the perception of folk Islam. Mystical narratives grounded in religious sources have been analyzed with reference to both contexts and cultural codes. This study explains how verses and hadiths have transcended their roles as mere theological teachings to shape collective memory, and reveals their intricate intertwining with mystical narratives.

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• Culture
• Belief
• Caferism
• Mystical Narratives

Kaynakça

1. Abdülhamîd, İrfan. İslam’da İtikadî Mezhepler ve Akaid Esasları Saim Yeprem (Çev.) İstanbul: Marifet Yayınları, 1981.
2. Albayrak, Ali. "Keçiören Caferilerinde Ölüm Âdetleri ve Uygulamaları". Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2/11 (2006), 85-93.
3. Alptekin, Ali Berat. Efsane ve Motifleri Üzerine. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
4. Bacsom, William R. "Folklorun Biçimleri: Nesir Anlatılar". Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1, Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2006.
5. Banaz, Şaban. "Türkiye’de Ca’feriler". Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1 (2018), 29- 62.
6. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi C.7. İstanbul: Interpress Basın ve Yayıncılık, 1986.
7. Daşdemir, Cansu. Caferi İnanç Dünyasında Mistik Anlatılar. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
8. Degh, Linda. "Halk Anlatısı". Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2006.

9. Demir, Necati "Türk Düşünce Dünyasında Hz. Ali". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırmaları Dergisi, 60 (2011), 85-104.
10. Ebû Ca’fer Muhammed Bin Cerîr’üt-Taberî. Tarih-i Taberî I. Faruk Gürtunca (Çev.). İstanbul: Sağlam Yayınevi, 2007.
11. Ebûl-Hasen el-Eş’arî. İlk Dönem İslam Mezhepleri -Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve İhtilafu’l-Musallîn. Mehmet Dalkılıç ve Ömer Aydın (Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
12. Eşmeli, İsmet. Dinlerde Kutsal Kişi Fenomeni. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
13. Eyuboğlu, İsmet Zeki. Anadolu İnançları- Anadolu Üçlemesi 1. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1998.
14. Fığlalı, Ethem Ruhi. Çağımızda Îtikadî İslâm Mezhepleri. Ankara: Selçuk Yayınları, 1996.
15. Fığlalı, Ethem Ruhi. İmâmiyye Şîası- Caferiyye Mezhebi Doğuşu, Gelişmesi ve Görüşleri. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2008.
16. Gölpınarlı, Abdulbaki. Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatler. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2019.
17. Işık, Caner. "Alevi-Bektaşi Geleneğinde Muhabbet: Ruhsal Bir Bilgi Ortamı". Milli Folklor. 89 (2011), 147-158.
18. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm-Materyaller ve Araştırmalar-. Ankara: Altınordu Yayınları, 2020.
19. Kahraman, Mehmet. "Türk Anlatı Geleneği ve Saltıknâme". Avrasya Etüdleri. 50(2016), 12-30.
20. Kandemir, Yaşar. "Hadis". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 15/27- 64, 1997.
21. Köprülü, Mehmet Fuad. Edebiyat Araştırmaları I. İstanbul: Alfa, 2023.
22. Levy-Bruhl, Lucien. İlkel Toplumlarda Mistik Deneyim ve Simgeler. Oğuz Adanır (Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2016.
23. Onat, Hasan. "Yirminci Asırda Şiilik ve İran İslam Devrimi". Milletlerarası Tarihte ve Günümüzde Şiilik Sempozyumu. İstanbul: İlmî Neşriyat, 1993.
24. Onat, Hasan. Emevîler Devri Şiî Hareketleri ve Günümüz Şiîliği. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
25. Otto, Rudolf. The Idea of the Holy-An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and its Relation to the Rational. John W. Harvey. (Transl.) London: Oxford University Press, 1923.
26. Önal, Mehmet Naci. Muğla Efsaneleri. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları, 2013.
27. Öz, Mustafa. "Şîa". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/111-114, 2010.
28. Öz. Mustafa. Ana Hatlarıyla İslâm Mezhepler Tarihi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
29. Sabirî, Ali Rıza. 1001 Hadis Işığında İmam Ali, Musa Aydın (Çev.). İstanbul: Kevser Yayınları, 2008.
30. TDK. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
31. Ünlüsoy, Kamile. Anadolu’da Hz. Ali Tasavvurları (XIII- XVI. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
32. Üzüm, İlyas. "İnanç Esasları Açısından Türkiye’de Ca’ferîlik". Yayımlanmamış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993.
33. Üzüm, İlyas. "Mezhep". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/526-532, 2004.
34. Yavuz, Yusuf Şevki ve Çetin, Abdurrahman. "Ayet". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/242-244, 1991.