AN EVALUATION THE ORIGIN OF TAYKAZAN WITH EXAMPLES

Öz

The Khwaja Aḥmad Yasavī Complex is in the Turkestan (Yesi/Yasi) city of Kazakhstan. The structure’s current appearance was a result of the reconstruction first Ahmet Yesevi Tomb by Tīmūr Lang which there is not much information about its original building structure. The complex includes the Taykazan, which also gave its name to the room it is located in. According to inscriptions on Taykazan’s surface, it was also molded by Ustad Abdü’l-‘Azīz during the same time with the Yasavī complex. Taykazan, one of the most original examples of Islamic art works in terms of its size, was a vessel for the purpose of served water, and it is also thought to have been designed as a water vessel based on the inscription on its surface. Although studies have been conducted on the inscriptions on the surface of Taykazan, its dimensions, and the beliefs that developed around it, it is seen that an evaluation of Taykazan has not yet been made based on examples regarding its origin. Comparisons and evaluations of Taykazan, which can be considered as the continuation of the Khorasan school, will be given chronologically in the research for this reason. Taykazan’s similarities and differences with early samples, such as body type, decoration, size and molding technique, will be discussed last part of the article. In addition, Taykazan’s place among the public (kamu) cauldrons known to have existed for hundreds of years in Turkish culture and its connections with the beliefs that developed around Taykazan will be mentioned in the text.

Anahtar Kelimeler

• Metal Work
• Taykazan
• Kazakhstan
• Khwaja Aḥmad Yasavī
• Cauldrons

ÖRNEKLERLE TAYKAZAN’IN KÖKENİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Ahmet Yesevi Külliyesi, Kazakistan’ın Türkistan (Yesi) kentinde bulunmaktadır. Yapı, özgün durumu hakkında çok fazla bilgi bulunmayan Ahmet Yesevi Türbesinin Emir Timur tarafından tekrar yaptırılması neticesinde günümüzdeki külliye görünümüne kavuşmuştur. Külliyede, içerisinde bulunduğu odaya da ismini veren Taykazan yer almaktadır. Yüzeyindeki yazıtlardan anlaşıldığı kadarıyla Taykazan da aynı dönemde Emir Timur tarafından Üstad Abdülaziz’e yaptırılmıştır. Boyutları açısından Türk-İslam sanat eserleri içerisinde en özgün örneklerden biri olan Taykazan’ın su dağıtımı amacıyla su tası olarak kullanıldığı bilinmekte ve yüzeyindeki kitabeden hareketle su tası olarak tasarlandığı da düşünülmektedir. Taykazan’ın yüzeyindeki yazılar, boyutları ve etrafında gelişen inançlarla ilgili çalışmalar yapılmış olsa da Taykazan’ın kökeniyle ilgili örnekler üzerinden bir değerlendirmesinin henüz yapılmadığı görülmektedir. Bu nedenle Horasan ekolünün devamı sayılabilecek bu eserin öncülleri üzerinden karşılaştırmaları ve değerlendirmeleri kronolojik olarak araştırma içerisinde verilecektir. Öncüller ile gövde tipi, bezeme, boyut ve döküm tekniği gibi özellikleriyle benzerlikleri ve farklılıkları karşılaştırma ve değerlendirme başlığı altında ele alınacaktır. Ayrıca Türk kültürü içerisinde yüzlerce yıldır varlığı bilinen kamu kazanları arasındaki yerine ve Taykazan’ın çevresinde gelişen inançlarla bağlantılarına metin içerisinde değinilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Maden Sanatı
• Taykazan
• Kazakistan
• Hoca Ahmet Yesevi
• Kazan

Teşekkür

Bu araştırmanın gerçekleştirilmesinde yardımlarını gördüğüm kıymetli hocalarım Prof. Dr. Nergis BİRAY, Prof. Dr. Bülent BAYRAM ve Doç. Dr. Cemalettin YAVUZ'a teşekkürü borç bilirim.

Kaynakça

1. Akalın, Şükrü Halûk (ed.). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 11. baskının tıpkıbasımı., 2019.
2. Akar, Azade - Keskiner, Cahide. Türk Süsleme Sanatlarında Desen ve Motif. İstanbul: Tercüman Sanat ve Kültür Yayınları, 1978.
3. Akar, Metin. Taykazan ve Etrafında Oluşan Halk Kültürü Taykazanın Rusya Macerası. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2017.
4. Akbulut, Dilek. “Bektaşî Kazanlarından Saray Aşureliklerine Bir Paylaşım Geleneği Olarak Aşure”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. https://hbvdergisi.hacibayram.edu.tr/index.php/tkhbvd/article/view/1184
5. Arseven, Celâl Esad. Sanat Ansiklopedisi. 5 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1965.
6. Aydınlı, Abdullah - Çakan, İsmail Lütfi. “Aşere-i Mübeşşere”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/547. İstanbul, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/asere-i-mubessere
7. Baypakov, K.M. vd. The Artistic Culture of Central Asia and Azerbaijan in the 9th-15th Centuries - Toreutics. 4 Cilt. Samarkand-Tashkent: International Institute for Central Asian Studies, 2012.
8. Bayraktar, Mehmet Sami. “Kastamonu’da Üç Tarihî Külhan Kazanı”. Vakıflar Dergisi 47 (30 Haziran 2017), 99-132. https://doi.org/10.16971/vakiflar.329332

9. Bayraktar, Mehmet Sami. “Tokat’ta İki Tarihi Külhan Kazanı”. Vakıflar Dergisi 57 (30 Haziran 2022), 203-227. https://doi.org/10.16971/vakiflar.1037814
10. Belskiy, S. V. - Leus, P. M. “Terezin I - Mogilnik Epohi Hunnu vı Sentralnoy Tuve”. Arheologiçeskie Vesti 22 (2016), 93-104.
11. Bilici, Z. Kenan (ed.). Anadolu Selçuklu Çağı Taçkapıları. 2 Cilt. Ankara: Selçuklu Belediye Başkanlığı, 2022.
12. Birol, İnci A. - Derman, F. Çiçek. Türk Tezyînî San’atlarında Motifler. İstanbul: Kubbealtı, 22. Basım, 2025.
13. Bokovenko, Nikolai A. “The Tagar Culture in The Minusinsk Basin”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 299-314. Berkeley, CA, 1995.
14. Borodovsky, Andrei P. - Oborin, Yuri V. “Cauldrons and Buried Treasures of the Middle Yenisei Region in the Early Iron Age”. Vestnik NSU. Series: History and Philology 20/7 (2021), 121-134. https://doi.org/10.25205/1818-7919-2021-20-7-121-134
15. Botalov, S. G. Hunnu i Turkyi (istoriko-arkheologicheskaya rekonstruktsiya). Chelyabinsk: Rossiyskaya akademiya nauk Ural’skoye otdeleniye Yuzhno-Ural’skiy filial Instituta istorii i arkheologii Yuzhno-Ural’skiy gosudarstvennyy universitet, 2008.
16. Bozer, Rüstem - Muharrem Çeken (ed.). Anadolu Selçuklu Çağı Mirası Müze. 2 Cilt. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, 2016.
17. Bulatov, M. S. “Shedevr Mastera Abdl’ Aziza”. Sovetskaya Arkheologiya 2 (1969), 225-235.
18. Çeken, Muharrem. Anadolu Selçuklu Dönemi Maden Sanatı (Türkiye Müze ve Özel Koleksiyonlarındaki Örnekler). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
19. Çeken, Muharrem. “Maden Sanatı”. Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı (Mimarlık ve Sanat). ed. Ali Uzay Peker - Kenan Bilici. 2/543-552. Ankara, 2006.
20. Çelepi, Mehmet Sürur. “Türk Halk Kültüründe Dünden Bugüne Kamu Kazanları”. Gelenek, Görenek ve İnançlar. 93-102. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.
21. Çirkin, Sergen. Güney Sibirya arkeolojisi ve şamanizm. İstanbul: YKY Yapı Kredi Yayınları, 1. baskı., 2018.
22. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişmesi. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2013.
23. Çoruhlu, Yaşar. Eski Türklerin kutsal mezarları kurganlar Orta ve İç Asya’nın erken devir Türk mezar mimarisi üzerine bir deneme. İstanbul: Ötüken, 2. basım., 2019.
24. Çoruhlu, Yaşar. “İç Asya Türk topluluklarına Ait Tunç Tören Kazanları ve Çin Sanatındaki Örneklerine Mukayeseli Bakış”. 3/1173-1194. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2009.
25. Davidova, A. V. İvolginskiy Kompleks (Goradişe i Mogilnik) Pamyatnik Hunnu vı Zabaykale. Leningrad: İzdatel’stvo Leningradskogo Universiteta, 1985.
26. Davlet, M. A. Balşaya Boyarskaya Pisinatsa. Maskva: Academiya Nauk CCCR İnstitut Arheologii, 1976.
27. Degtyareva, Anna D. vd. “Metal Vessels of the Bronze Age in Kazakhstan”. Journal of Archaeological Science: Reports 28 (Aralık 2019), 102024. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2019.102024
28. Demidenko, Sergey Viktoroviç. Bronzovıye Kotly Drevnih Plemen Nijnego Povoljiya i Yujnogo Priuralya. Maskva, 2008.
29. Di Cosmo, Nicola. “The Northern Frontier in Pre-İmperial China”. The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC. ed. Michael Loewe - Edward L. Shaughnessy. Cambridge University Press, 1. Basım, 1999. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521470308
30. Dvornichenko, Valdimir V. “Sauromatians and Sarmatians of the Eurasian Steppes: The Transitional Period from the Bronze Age”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 101-119. Berkeley, CA, 1995.
31. Eravşar, Osman vd. (ed.). Büyük Selçuklu Mirası - Müzeler. İstanbul: Kristal Matbaacılık / Selçuklu Belediyesi, 2. Baskı., 2014.
32. Eravşar, Osman vd. (ed.). Büyük Selçuklu Mirası - Müzeler. İstanbul: Kristal Matbaacılık / Selçuklu Belediyesi, 2. Baskı., 2014.
33. Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara, 2. Basım, 1999.
34. Erginsoy, Ülker. İslam Maden Sanatının Gelişmesi (Başlangıcından Anadolu Selçuklularının Sonuna Kadar). İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978.
35. Ersoy, Ayla. Türk Tezhip Sanatı. İstanbul: Akbank yayınları, 1988.
36. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.
37. Golombek, Lisa. “The Resilience of the Friday Mosque: The Case of Herat”. Muqarnas 1 (1983), 95. https://doi.org/10.2307/1523073
38. Golombek, Lisa - Wilber, Donald Newton. The Timurid Architecture of Iran and Turan. Vols 1 and 2. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1988.
39. Grünwedel, Albert. Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Turkistan; Bericht Über Archäologische Arbeiten von 1906 Bis 1907 Bei Kuca, Qarasahr Und in Der Oase Turfan. Berlin: G. Reimer, 1912.
40. Güneri, Semih. Türk-Altay Kuramı. Ankara: Kaynak Yayınları, 1. Basım, 2018.
41. Hansen, Svend. “Innovative Metals: Copper, Gold and Silver in the Black Sea Region and the Carpathian Basin During the 5th and 4th Millennium BC”. Metal Matters: Innovative Technologies and Social Change in Prehistory and Antiquity. 137-167. Menschen - Kulturen - Traditionen, band 12. Rahden/Westf: VML Leidorf, 2013.
42. Hiebert, Fredrik T. vd. A Central Asian village at the dawn of civilization, excavations at Anau, Turkmenistan. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, 2003.
43. Hiebert, Fredrik T. “The Context of the Anau Seal”. Sino-Platonic Papers 124 (2002), 1-47.
44. İnan, Abdülkadir. Eskî Türk Dinî Tarihi. İstanbul, 1976.
45. Kâşgarî, Mahmûd bin Hüseyîn bin Muhammed. Divanü lûgat-it-türk tercümesi. çev. Besim Atalay. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1985.
46. Kivalo-Appelgren, H. Alt⸗Altheische Kunst Denkmäler. Helsingfors, 1931.
47. Kubarev, Gleb V. Kulʹtura drevnich tjurok Altaja: Po materialam pogrebalʹnych pamjatnikov. ed. E. I. Derevjanko. Novosibirsk: Izdatel’stvo Instituta Archeologii i Ėtnografii SO RAN, 2005.
48. Kukushkin, Igor A. vd. “Burial site with a metal vessel in burial ground Nurataldy-1 (Bronze Age)” 53 (2016), 85-92.
49. Kukushkin, Igor A. “Cremation rite among Andronovo (Fedorovo) population: semantic aspect”. Rossiiskaia arkheologiia 4 (Kasım 2019). https://doi.org/10.31857/S086960630007215-5
50. Kurtaran, Ayşe Ulu. “Akşehir Nasreddin Hoca Arkeoloji ve Etnografya Müzesindeki Bakır Şerbet Kazanı”. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 88 (31 Temmuz 2024), 75-94.
51. Kuzmina, E. E. Metallicheskie izdeliia eneolita i bronzovogo veka v Srednei Azii. Moskva: Akademia Nauk SSSR İnstitut Arkheologii, 1966.
52. Laviola, Valentina. “Unpublished İslamic Bronze Cauldrons from Private Collections Two Early and One Very Late Specimens”. Vicino Oriente XXI (2017), 257-263.
53. Maksimenkov, G. A. Andronovskaya Kultura Na Enisee. Leningrad, 1978.
54. Maltaş, Rauf. “Karahantepe kazı alanında leopar kemiklerine rastlandı”. Anadolu Ajansı (08 Kasım 2024). https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/karahantepe-kazi-alaninda-leopar-kemiklerine-rastlandi/0
55. Masek, Zsófia. “A fresh look at Hunnic cauldrons in the light of a new find from Hungary”. Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae 68/1 (Haziran 2017), 75-135. https://doi.org/10.1556/072.2017.68.1.4
56. Melyukova, Anna I. “Scythians of Southeastern Europe”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 27-62. Berkeley, CA, 1995.
57. Moshkova, Marina G. “Middle Sarmatian Culture”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 137-148. Berkeley, CA, 1995.
58. Mustafayev, Şahin vd. (ed.). Toreutics. Samarkand: IICAS, 2012.
59. Mustapayeva, Dildaş. Asıl Miras – Kutsal Taykazan. Almatı, 2008.
60. Nurmuhammedoğlu, Naim-Bek. Hoca Ahmed Yesevî Türbesi. Ankara: Türk Eximbank, 1993.
61. Oktay, J. Özlem. Orta ve İç Asya’da VI-IX. Yüzyıllar Arasında Maden Sanatı: Göktürk Devri. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2013.
62. Oktay, Jale Özlem. Orta ve İç Asya’da VI-IX Yüzyıllar Arasında Maden Sanatı: Göktürk Devri. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2013.
63. Oral, M. Zeki. “Nisan Tası”. Z Kültür Sanat Şehir Mevsimlik Tematik Dergi Su ve Şifa 2017/2 (2017), 70-71.
64. Ögel, Bahaeddin. İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 6. baskı., 2014.
65. Ögel, Bahaeddin. Türk kültür tarihine giriş. 9 Cilt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2000.
66. Özdemir, Muammer. “Neolitik Dönem Anadolu Mezar Sistemlerinden Çarpıcı Bir Örnek: Körtik Tepe”. 1/313-344. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022.
67. Paulis, E. D. “Dva Okunevskih Pamyatnika Na Yuge Hakasii”. Okunyevskiy Sbornik Kultura İskustvo Antropologiya. Sankt Peterburg, 1997.
68. Petrenko, Vladimir G. “Scythian Culture in the North Caucasus”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 5-25. Berkeley, CA, 1995.
69. Polyakov, A.V. - N.F. Stepanova (ed.). Afanasevskii sbornik: sbornik nauçnıy statey / otv. red. n.f. stepanova, a.V. Polâkov.– barnaul : azbuka, 2010. Barnaul: Altayskiy Gosudarstvennıy Üniversitet, 2010.
70. Sarianidi, V. I. “Tsarskij nekropol’na Severnom Gonure [A ‘royal necropolis’ at Gonur North]”. Vestnik Drevnej Istorii 2 (2006), 155-192.
71. Sarianidi, V. I. - Dubova, Nadezhda. “Nouvelles sepultures sur le territoire de la ‘necropole royale’ de Gonur Depe”. Arts Asiatiques 65 (2010), 5-26.
72. Sir Gavaz, Özlem. “Hititlerin Bin Tanrılı Yolculuğu: Hac”. Aktüel Arkeoloji 41 (2014), 50-63.
73. Sokolova, L. A. “Okunev Cultural Tradition in the Stratigraphic Aspect”. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 30/1 (Temmuz 2007), 41-51. https://doi.org/10.1134/S156301100702003X
74. Sokolova, L. A. “Typologie der Grabanlagen der Okunev-Kultur”. Okunyevskiy Sbornik Kultura i ee Okrujenie. 251-259. Sankt Peterburg, 2006.
75. Tekin, Başak Burcu - Tekin, Kemal Hakan. “Ortak İkonografik Kullanıma Örnek: Nisan Tası ve Bakır Kazan”. Sanat / İnanç. 2/175-180. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Türk Sanatı Tarihi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, 2004.
76. Vadetskaya, E.B. vd. Svod pamyatnikov afanasyevskoy kulturı : monografiya. Barnaul: Altayskiy Gosudarstvennıy Üniversitet, 2014.
77. Von Gladiß, Almuth. “Islamic Metalwork”. National Museum Herat – Areia Antiqua Through Time. ed. U Franke. 39-48. Berlin, 2008.
78. Wilkin, Shevan vd. “Cauldrons of Bronze Age Nomads Reveals 2700 Year Old Yak Milk and the Deep Antiquity of Food Preparation Techniques”. Scientific Reports 14/1 (05 Haziran 2024), 11625. https://doi.org/10.1038/s41598-024-60607-4
79. Wilkin, Shevan vd. “Curated Cauldrons: Preserved Proteins from Early Copper-Alloy Vessels Illuminate Feasting Practices in the Caucasian Steppe”. iScience 26/9 (Eylül 2023), 1-13. https://doi.org/10.1016/j.isci.2023.107482
80. Yablonsky, Leonid T. “The Material Culture of the Saka and Historical Reconstruction”. Nomads of The Eurasian Steppes in The Early İron Age. ed. Jeannine Davis-Kimball vd. 202-239. Berkeley, CA, 1995.
81. Yarshater, Ehsan (ed.). The Cambridge History of Iran Volume 3. The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods. Cambridge: United Kingdom at the University Press, 4. Basım, 2006.
82. Yıldırım, Elvin. Türk Bozkır Kültürünün Doğuşu andronovo Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
83. Zaseckaja, Irina P. - Bokovenko, Nikolai A. “The Origin of Hunnish Cauldrons in East-Europe”. ed. Bruno Genito. 701-724. Napoli, 1994. “Hacı Bektaş Veli Müzesi”. Erişim 23 Nisan 2025. https://www.hacibektas.com/index.php?id=Hacibektas_Veli_Muze
84. “Taykazan (Тайказан)”. Kazaktın Etnografiyalık Kategoriyalar, Uğımdar Men Atavlarının Daesturlı Juyesi Entsiklopediya (П-Я). 5/285-286. Almatı, 2017.