THE COMPANION OF ALI IBN ABI TALIB, THE FOUNDER OF THE FIRST LODGE IN BASRA, AND A PIONEER OF THE ASCETIC MOVEMENT IN KÛFA: ZAYD IBN SÛHÂN

Öz

While there are some views that Zayd ibn Sûhân (d. 36/656) was a companion (sahâbî) of the Prophet Muhammad (pbuh), the prevailing opinion is that he lived in the same period as the Prophet but never actually met Him. Thus, he is mentioned among the prominent followers (tâbiîn) and a leader valued and respected by the people of Kûfa. Zayd was a revered figure in Kûfa, known for his eloquent speech, bravery, and warrior spirit. He participated in several battles during the reign of Umar ibn al-Khattâb and lost his hand in one of these battles. The Prophet prophesied that Zayd would lose his hand in battle and enter Paradise. Zayd staunchly supported Ali ibn Abi Talib during the conflicts among the companions. During the Battle of the Camel (Wak‘at al-Jamal), Ali appointed him as a commander in his army. In addition to Ali, Zayd also earned the deep affection of many prominent figures such as Umar ibn al-Khattâb, Âishah bint Abû Bakr, and Salmân al-Fârisî. Zayd ibn Sûhân holds particular significance as one of the pioneering figures of the ascetic (zuhd) movement in Kûfa. He led a life characterized by intense worship, mentored numerous students, organized scholarly gatherings for them, and delivered religious teachings. From the perspective of the history of Sufism (tasawwuf), one of the most notable aspects of Zayd ibn Sûhân’s legacy is that he is credited with the establishment of the first lodge for ascetics (zuhhâd) and devout worshippers (ubbâd) in Basra.

Anahtar Kelimeler

• Tasawwuf
• Zayd ibn Suhan
• Kufa
• Ali ibn Ebi Talib
• First Lodge
• Zuhd

HZ. ALİ’NİN YAKIN DOSTU, BASRA’DA İLK TEKKE’Yİ İNŞÂ EDEN, KÛFE ZÜHD HAREKETİNİN ÖNCÜ İSMİ: ZEYD b. SÛHÂN

Öz

Zeyd b. Sûhân’ın (ö. 36/656) sahâbî olduğuna dâir bazı görüşler olsa da genel kanaat onun Hz. Peygamber (s.a.v.) zamanında yaşadığı, ancak Hz. Peygamber’i görmediği şeklindedir. Bu sebeple o, muhadramûndan olup buna bağlı olarak adı tâbiînin büyükleri arasında zikredilmiştir. Zeyd b. Sûhân, Kûfe halkının değer verdiği, sözünü dinlediği ve şehrin etkili toplumsal liderlerinden birisidir. Tesirli ve güçlü hitabeti yanında kahraman ve cesur yapısıyla temayüz etmiş bir şahsiyettir. Hz. Ömer zamanındaki pek çok savaşa katılmış ve bu savaşların birinde elini kaybetmiştir. Rivayete göre elini kaybedeceğini Hz. Peygamber, önceden haber vermiş ve onu cennetle müjdelemiştir. Zeyd b. Sûhân, sahabe ihtilafında hep Hz. Ali’nin tarafında yer almış ve Cemel Vak‘ası’nda da Hz. Ali’nin yanında onun bir komutanı olarak görev yapmıştır. Zeyd b. Sûhân, Hz. Ali dışında Hz. Ömer, Hz. Âişe ve Selmân-ı Fârisî gibi çok sayıda meşhur sahâbînin özel sevgilerini de kazanmıştır. Kûfe zühd hareketinin kurucu ve öncü isimlerinden birisi olması açısından da önem arzeden Zeyd b. Sûhân, yoğun bir ibadet hayatı geçirmiş, talebeler yetiştirmiş ve onlar için ilim meclisleri tanzim edip, dersler vermiştir. Onun tasavvuf tarihi açısından bir önemli özelliği de Basra’da zühhâd ve ubbâd için ilk evi/tekkeyi inşa eden şahıs olmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Zeyd b. Sûhân
• Kûfe
• Hz. Ali
• Basra
• İlk Tekke
• Zühd

Kaynakça

1. Akdağ, Eyyup. “Basra Tasavvuf Ekolünde İlk Tekke Bânîsi Sûfîler”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 12/2 (01 Temmuz 2026): 754-775. https://doi.org/10.69576/ihya.1878821.
2. Afîfî, Ebü’l-Alâ. Tasavvuf, çev. H. İbrahim Kaçar ve Murat Sülün. İstanbul: Risale, 1996.
3. Ahatlı, Erdinç. “Şakîk b. Seleme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/306. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
4. Avcı, Casim. “Kûfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/339-342. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
5. Bağdâdî, Ebû ‘Ubeyde el-Kâsım b. Sellâm. Fadâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-‘Atıyye, Muhsin Harrâbe. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1415/1995.
6. Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali el-Hatîb. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma’rûf. 16 Cilt. Beyrût: Dâru’l-ğarbi’l-İslâmî, 1422/2002.
7. Belâzürî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Cumel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zükkâr ve Rıyâd ez-Zerkulî. 13 Cilt. Beyrût: Dâru’l-fikir, 1417/1996.
8. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Delâilü’n-nübüvve ve ma‘rifeti ahvâli’ş-şerî‘a. thk. Abdülmu’tî Kal’acî. 7 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1408/1988.

9. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
10. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Şü‘abü’l-îmân. thk. Muhammed es-Saîd Bisyûnî. 7 Cilt. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1410.
11. Câmî, Abdurrahman. Nefahâtü’l-üns. çev. Lâmiî Çelebi. nşr. Süleyman Uludağ, Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 2008.
12. Cürcânî, Ebû Bekir Abdülkâhir b. Abdurrahmân. Dercü’d-dürer fî tefsîri’l-âyi ve’s-süver. thk. Velîd b. Ahmed ve iyâd Abdüllatîf el-Kaysî. 4 Cilt. Birîntânyâ: Mecelletü’l-hikme, 1429/2008.
13. Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Ali et-Temîmî. Müsnedü Ebî Ya‘lâ. thk. Hüseyin Selim Esed. 13 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Me‘mûn li’t-türâs, 1404/1984.
14. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Me‘âlimüs’s-Sünen. Haleb: Matbaatü’l-ilmiyye, 1351/1932.
15. İbn ‘Asâkir, Ebu’l-Kâsım Alî b. el-Hasan. Târîhu medîneti Dımaşk. nşr. Muhibbiddîn Ebî Sa‘îd Ömer b. Garâme el-‘Amravî. 80 Cilt. Beyrût: Dârü’l-fikir, 1415/1995.
16. İbn Abdülberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah. el-İstî‘âb fî ma’rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâleddîn Abdurrahmân b. Ali. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ, Mustafâ Abdülkâdir ‘Atâ. 19 cilt. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-‘ılmiyye, 1412/1992.
18. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâleddîn Abdurrahmân b. Ali. Sıfatü’s-safve. thk. Ahmed b. Ali. 2 cilt. Kâhire: Dâru’l-hadîs, 1421/2000.
19. İbn Ebî’d-Dünyâ, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. es-Sabru ve’s-sevâbu ‘aleyhi. thk. Muhammed Hayr Ramazân Yûsuf. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1428/1997.
20. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî. el-İsâbe fi temyîzi's-sahâbe. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-cîl, 1421.
21. İbn Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed. Müsnedü Ahmed b. Hanbel. thk. Es-Seyyid Ebü’l-Mu’âtî en-Nûrî. 6 Cilt. Beyrût: ‘Âlemü’l-kütüb, 1419/1998.
22. İbn Hıbbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikât. thk. Muhammed Abdülmuîdhân. 9 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-meʻârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
23. İbn Kayyim el-Cevziyye. Ebû Abdillah Muhammed b. Ebî Bekir. İ‘lâmü’l-muvakkı‘în. thk. Tâhâ Abdurraûf Said. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-cîl, 1973.
24. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. İhsân ‘Abbâs. 8 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1968.
25. İbn Teymiye, Ebû’l-‘Abbâs Takıyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. Mecmû‘u’l-fetâvâ. Nşr. Enver el Bâz, ‘Âmir el-Cezzâr. 37 Cilt. Mısır: Dârü’l-Vefâ, 1426/2005.
26. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan Ali b. Ebî’l-Kerem. Üsdü’l-ğâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-fikr, 1409/1989.
27. İsfehânî, Ebû Nu‘aym Ahmed b. Abdullah. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-Arabî, 1394/1974.
28. Kârî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed el-Mollâ. Mirkâtü'l-mefâtîh. 9 Cilt. Beyrût: Dârü’l-fikir, 1422/2002.
29. Kürd Ali, Muhammed b. Abdürrezzâk. Hıtatü’ş-Şâm. 6 cilt. Dımeşk: Mektebetü’n-Nûrî, 1403/1983.
30. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Ebu Muhammed b. ‘Âşûr. 10 cilt. Beyrût: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-‘Arabî, 1422/2002.
31. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefayât. thk. Ahmed el-Arnavud-Türkî Mustafâ. 29 cilt. Beyrût: Dâru ihyâi't-türâs, 1420/2000.
32. San‘ânî, Ebû Bekir Abdürrezzâk b. Hemmâm. Musannefü Abdirrezzâk. thk. Habîburrahmân el-E’zamî. 11 Cilt. Beyrût: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403.
33. Sarıçam, İbrahim. “Nihâvend”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/98-99. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
34. Sem‘ânî, Ebû Sa‘îd Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî. el-Ensâb. nşr. Abdurrahmân b. Yahyâ. Haydarâbâd: Meclis-i dâireti’l-meârifi’l-Osmâniyyi, 1382/1962.
35. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Muzaffer Şemseddîn Yûsuf b. Kızoğlî b. Abdulllah. Mirâtü’z-zamân fî tevârîhi’l-a’yân. nşr. Muhammed Berekât, Kâmil Muhammed el-Harrât, ‘Ammâr Rîhâvî. 23 Cilt. Dımaşk: Dârü’r-risâleti’l-‘âlemiyye, 1434/2013.
36. Sülemî, Ebû Abdurrahmân Muhammed b. el-Hüseyin. Hakâiku’t-tefsîr (Tefsîru’s-Sülemî). thk. Seyyid ‘Imrân. 2 Cilt. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1421/2001.
37. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk (Târîhu’t-Taberî). 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1407.
38. Taberî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân fî te’vili’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1420/2000.
39. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’l-nübelâ. 18 Cilt. Kâhire: Dâru’l-hadîs, 1427/2006.
40. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîri’l-a‘lâm. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ğarbi’l-İslâmî, 2003.