TURGUT UYAR ŞİİRİNDE EHL-İ BEYT İMGESİ

Öz

Makalede Türk modern şiirinin önde gelen isimlerinden Turgut Uyar'ın Terleyen'e ve Susuzluk'a başlıklı iki önemli şiiri analiz edilmektedir. Çalışma, Uyar'ın İslam geleneği içinde, özellikle Alevî-Bektaşî ve Şiî topluluklar için yankısı büyük olan Ehl-i Beyt ve Kerbelâ anlatılarıyla kurduğu karmaşık ilişkiyi incelemektedir. Karşılaştırmalı tematik analiz ve yakın okuma yöntemlerini kullanan bu çalışma, Uyar'ın ter, susuzluk, gül, kan, koku gibi özgün imgelerini, sembolizmini ve metafor kullanımını araştırmaktadır. Şairin geleneksel Maktel motiflerini modern bir şiirsel duyarlılıkla nasıl dönüştürdüğüne odaklanılmaktadır. Analiz, Uyar'ın şehadet, ızdırap ve fedakârlık temalarını varoluşsal bir mercekle yeniden yorumlayıp manevî dayanıklılığı vurguladığını ortaya koymaktadır. Şiirlerde yoğun acı ile direniş arasında merkezî bir diyalektik kurulmaktadır. Uyar, pasif hatırlamayı eleştirip Hasan ve Hüseyin gibi figürlerin "bitmez insan" benzeri evrensel arketiplere yükseltilmiş aşkın özüyle aktif bir ilişki kurma çağrısı yapar. Şehadet, "ölümsüz utku" olarak yeniden çerçevelenir. Bu çalışma, Uyar'ın kültürel ve dinî mirasla kurduğu sofistike diyaloğu vurgular. Onun Kerbelâ ve Ehl-i Beyt'in özgül travmasını ve mirasını yeniden şekillendiren şiirleri, acı, direniş, hafıza ve aşkınlık gibi evrensel temaların modern bir keşfini sunar.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• İkinci Yeni
• Turgut Uyar
• Kerbelâ
• Ehl-i Beyt
• Maktel

THE IMAGE OF EHL-I BEYT IN TURGUT UYAR'S POETRY

Öz

This article analyzes two important poems by Turgut Uyar, one of the leading figures of Turkish modern poetry, titled Terleyen and Susuzluk. The study examines Uyar's complex relationship with the Islamic tradition, particularly with the Ehl-i Beyt and Kerbela narratives, which have had a significant impact on the Alevi-Bektashi and Shiite communities. Employing comparative thematic analysis and close reading methods, this study investigates Uyar's unique imagery (sweat, thirst, rose, blood, scent), symbolism, and use of metaphor. It focuses on how the poet transforms traditional Maktel motifs with a modern poetic sensibility. The analysis reveals that Uyar reinterprets the themes of martyrdom, suffering, and sacrifice through an existential lens, emphasizing spiritual resilience. A central dialectic is established between intense pain and resistance. Uyar criticizes passive remembrance and calls for an active relationship with the transcendent essence of figures such as Hasan and Hüseyin, who are elevated to universal archetypes of the “endless human.” Martyrdom is reframed as “immortal victory.” This study highlights Uyar's sophisticated dialogue with cultural and religious heritage. His poems, which reshape the specific trauma and legacy of Kerbela and Ehl-i Beyt, offer a modern exploration of universal themes such as pain, resistance, memory, and transcendence.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Second New
• Turgut Uyar
• Kerbela
• Ehl-i Beyt
• Maktel

Kaynakça

1. Altan, Erhan. Turgut Uyar Üzerine Tomris Uyar’la Söyleşi: Ben Koşarım Aşağlara, Koşarım. İstanbul: Dünya Kitapları, 2005.
2. Bardakçı, Mehmet Necmettin. “Türk Tasavvuf Kültüründe Gül Sembolü Üzerine Bazı Düşünceler”. Gül Kitabı: Gül Kültürü Üzerine İncelemeler. ed. Bekir Kemikli - Selami Turan. 109-115. Isparta: Isparta Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Yayınları, 2010.
3. Güngör, Şeyma. “Maktel-i Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/456-457. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
4. Kurnaz, Cemal. “Gül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/219-222. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
5. Odunkıran, Cemile. Kutsaldan Şiirsele: İkinci Yeni Şiirinde Semavî Dinlerin İzleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
6. Öz, Mustafa. “Ehl-i Beyt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/498-501. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
7. Öz, Mustafa. “Kerbelâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/271-272. Ankara: TDV Yayınları, 2002. Pala, İskender. “Kırk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/465-466. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
8. Sezer, Sennur. “Turgut Uyar ve Şiiri”. Turgut Uyar: Arz-ı Hal ve Sonrası. 153. İstanbul: Can Yayınları, 1999.

9. Şafak, Yakup. “Mevlânâ’ya Atfedilen ‘Yine Gel…’ Rubâîsine Dair”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 10/24 (2009), 75-80.
10. “Turgut Uyar’la Bir Konuşma”. Varlık, S. 386 (Ağustos 1952). 7.
11. Uyar, Turgut. “Çıkmazın Güzelliği”. Korkulu Ustalık: Şiir Üzerine Yazılar, Söyleşiler, Soruşturmalar. haz. Atâ Karaca. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016a, ss. 351-352.
12. Uyar, Turgut. “Devrimleri Sevmek”. Korkulu Ustalık: Şiir Üzerine Yazılar, Söyleşiler, Soruşturmalar. haz. Atâ Karaca. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016b, s. 92.
13. Uyar, Turgut. “Efendimiz Acemilik”. Korkulu Ustalık: Şiir Üzerine Yazılar, Söyleşiler, Soruşturmalar. haz. Atâ Karaca. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016c, ss. 261-264.
14. Uyar, Turgut. Korkulu Ustalık: Şiir Üzerine Yazılar, Söyleşiler, Soruşturmalar. haz. Atâ Karaca. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016d.
15. Uyar, Turgut. “Şiirimizde Eski Bir Yeni”. Korkulu Ustalık: Şiir Üzerine Yazılar, Söyleşiler, Soruşturmalar. haz. Atâ Karaca. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016e, s. 46.
16. Uyar, Turgut. “Yaşamımda İlkler”. Milliyet Sanat Dergisi, S. 330 (2 Temmuz 1979).
17. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.