PİR SULTAN ABDAL’IN ŞİİRLERİNDE ÖLÜM TEMASININ ZITLIKLAR YOLUYLA TASAVVUFİ AÇIDAN İNCELENMESİ

Öz

Pir Sultan Abdal, şiirleriyle Alevi ve Bektaşi toplumunun dini-kültürel-siyasi kimliklerinin oluşması, şekillenmesi ve korunmasını sağlaması bakımından yaşadığı dönemin anıtlaşan isimlerinden birisi olmuştur. Bu kimliklerin oluşması ve korumasının yanında hem yerel hem de evrensel temaları tasavvufi bağlamda ele almasıyla da insanın mana boyutunu da ortaya koymuştur. İnsanın dünyadaki varlığının mahiyeti ve ölümün kaçınılmazlığı kimi zaman dolaylı kimi zaman ise doğrudan ozanın şiirlerinin konusu olmuştur. Ozan, dünya hayatı/ölüm arasındaki mantıksal ve diyalektik ilişkiyi kinaye, teşbih, istiare, tezat vb. söz sanatları yoluyla anlamlandırılarak sorgulamıştır. Bu sorgulamada “tezat” sanatı ile kurulan uyum önemli bir yere sahip olmuştur. Tasavvufi manada tezat sanatının bu denli öneme sahip olmasını “kâinatın zıddıyla kaim olduğu” düşüncesiyle açıklayabiliriz. Bu düşünceden hareketle bu çalışmada, ilk olarak Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde ölüm teması ve bu tema ile bağlantılı zıtlıklar tespit edilmiştir. Ardından gerek zıtlıkların gerekse ölümün tasavvufi boyutu ve bunlar arasındaki bağlantı şiirler yardımıyla incelenmiştir. Sonuç olarak Pir Sultan Abdal’ın, yadsınamaz bir gerçek olan ölümü, ahiret hayatı için geçiş aşaması olarak görüp insanın tekâmülü ve kemâlini sağlaması için araç olarak kullandığı görülmüştür. Bunu yaparken de Aleviliğin ve Bektaşiliğin kültürel öğretilerinden ve tasavvufi unsurlarından yararlanmıştır. Ayrıca, zıtlıkları sıkça kullanmış, bu öğretileri ve unsurları ölüm temasıyla harmanlayarak ortak bir paydada şiirlerine yansıtmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Pir Sultan Abdal
• Alevilik ve Bektaşilik
• Ölüm
• Zıtlık
• Tasavvuf

EXPLORING THE THEME OF DEATH THROUGH CONTRASTS IN THE POETRY OF PİR SULTAN ABDAL WITHIN A SUFİ FRAMEWORK

Öz

Pir Sultan Abdal stands as one of the most iconic figures of his time for his enduring contributions to the formation, preservation, and articulation of the religious, cultural, and political identity of the Alevi and Bektashi communities through his poetry. In addition to shaping these collective identities, he also addressed both local and universal themes within a Sufi framework, thereby illuminating the spiritual dimension of human existence. The nature of human presence in the world and the inevitability of death emerge as central concerns in poet’s work—at times indirectly, and at times with striking clarity. The poet probes the logical and dialectical relationship between worldly life and death by employing literary devices such as allegory, simile, metaphor, and especially contrast. Among these, the harmony established through the use of “contrast” assumes particular significance. The elevated role of contrast in Sufi discourse may be understood through the metaphysical principle that “the universe is sustained through its opposites.” Building on this premise, the present study first identifies the theme of death and the related contrasts in the poetry of Pir Sultan Abdal. Subsequently, the Sufi dimension of both death and contrast, as well as the interrelation between the two, is examined through selected poems. The findings reveal that Pir Sultan Abdal perceives death-an undeniable reality-as a transitional stage toward the afterlife, and utilises it as a means for the spiritual maturation and perfection (kamāl) of the human being. In doing so, he draws upon the cultural teachings and mystical elements of Alevism and Bektashism. Moreover, he frequently employs contrasts, intertwining these teachings and spiritual elements with the theme of death, thereby reflecting them in his poetry as a unified mystical vision.

Anahtar Kelimeler

• Pir Sultan Abdal
• Alevism and Bektashism
• Death
• Contrast
• Sufism

Kaynakça

1. Afîfî, Ebu’l Alâ. Tasavvuf İslam’da Manevî Hayat. çev. Ekrem Demirli-Abdullah Kartal. 6. Baskı, İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
2. Ağırman, Ferhat ve Bekalp, Bilal. “Hallâc-ı Mansûr’da Tanrı-Varlık ve Benlik Problemi̇”. Felsefe Dünyası, 55/1 (2012), 83-98.
3. Artan, Mihriban-Çelik, Hasan. “Hakk’ı Bir Mekâna Sığdıramamak, Âlemdeki Mekânsızlık: Lâ-mekân”. İlahiyatta Güncel Araştırmalar. ed. Arslan Karaoğlan vd. 145-160. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2022.
4. Aslanoğlu, İbrahim. Pir Sultan Abdallar. İstanbul: Can Yayınları, 4. Baskı, 2016.
5. Ataman, Kemal Yavuz. “Necip Fazıl ve Yunus Emre Şiirlerinde Görülen “Tezat” Düşüncesi ve Benzerlikler: Hakikate Kritik Analitik Yaklaşım”. 3rd International Symposium on Critical Analytical Thinking (4-5 December 2021). 351-365. Ankara, 2021.
6. Avcı, Ali Haydar. Osmanlının Gizli Tarihinde Pir Sultan Abdal ve Bütün Deyişleri. Ankara: La Kitap, 5. Baskı, 2016.
7. Aytaş, Gıyasettin. “Hacı Bektaş Velî ve Thomas More’da Hümanizm”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 55 (2010), 139-148.
8. Bezirci, Asım. Pir Sultan (Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Etkisi, Sözlük Kaynakça ve Bütün Şiirleri). İstanbul: Evrensel Basım Yayın, 3. Baskı, 2010.

9. Bilgin, Azmi. Yunus Emre Hayatı ve Sanatı. İstanbul: Bilge, Kültür, Sanat, 2013.
10. Çapraz, Erhan. Pir Sultan Abdal (Geçti Dost Kervanı). İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.
11. Çelik, İsa. “Türk Tasavvuf Düşüncesinde Ölüm”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 16/40 (2009), 119-146.
12. Demirel, H. Gamze. “Fuzuli’nin Bazı Beyitlerinden Hareketle Bir Dönüşüm Yolculuğu Olarak (Ölmeden Önce) Ölme(k)/ Olma(k)”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11/29 (2022), 28-35.
13. Erginli, Zafer. “Temel Tasavvuf Klasiklerinde Dünyâ Algısına Toplu Bir Bakış”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15/2 (2006), 13-76.
14. Gazâlî, İmam. İhyâ-u Ulûmi’d-dîn. çev. Sıtkı Gülle. 3. Cilt. İstanbul: Huzur Yayınları, 2012. Geylânî, Abdülkâdir. Fütûhu’l-Gayb (Sırlı Âlemlere Keşifler). çev. Osman Gülman. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2010.
15. Geylânî, Abdülkâdir. Kalpten Dünya Sevgisini Atmak. çev. Kâzım Ağcakaya. İstanbul: Medine Yayıncılık, 2012.
16. Gölpınarlı, Abdülbâki. 100 Soruda Tasavvuf. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1985.
17. Gölpınarlı, Abdülbâki. Pir Sultan Abdal. İstanbul: Kapı Yayınları, 2013.
18. Güzel, Abdurrahman, Kaygusuz Abdal (Alâeddin Gaybî) Menâkıbnâmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999.
19. Güzel, Abdurrahman. Hacı Bektaş Veli El Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2011.
20. Heidegger, Martın. Varlık ve Zaman. çev. Kaan H. Ökten. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2008.
21. İbn Arabî. Ahadiyyet Risâlesi, çev. Hüseyin Şemsi Ergüneş. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2012.
22. Kabakçılı, Osman. “Yunus Emre’nin Şiirlerine Kur’an’daki Peygamber Kıssalarının Etkisi”. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8/12 (2013), 615-634.
23. Kılıç, Rüya. “Osmanlı Sûfîliğinde İbnü’l-Arabî Etkisi: XVII. Yüzyıldan Üç Sûfi”. Bilig, 40 (2007), 99-118.
24. Koçak, Aynur-Uğurcan, Fatma Zehra. “Pir Sultan’ın Şiirlerinde Kültürel Belleğin İzleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 106 (2023), 27-41.
25. Kuşeyrî, Abdulkerîm. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. çev. Muhammed Çoşkun. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2013.
26. Mâturîdî, Ebu Mansur. Kitâbu’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2002.
27. Mekkî, Ebû Tâlib. Kalplerin Azığı (Kûtu’l-Kulûb). çev. Yakup Çiçek-Dilaver Selvi. 1. Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 4. Baskı, 2011.
28. Mısrî, Niyazî. Risâle-i Vahdet-i Vücûd, Ankara: Milli Kütüphane, Yz. A4409.
29. Muhâsibî, Haris. Hakk’ı Arayanlara Nasihatler. çev. Muhammed Çoşkun. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 3. Baskı, 2018.
30. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufîliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 13. Baskı, 2012.
31. Öksüz Güneş, Elif. “Kemal Özer’in Şiirlerinde Ölüm Teması”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 43 (2020), 83-98.
32. Özdemir, Ali Rıza. “Alevi-Bektaşi Yolunda İkrar Kavramının Kuramsal Çerçevesi”. Kültür Araştırmaları Dergisi, 12 (2022), 174-200.
33. Özdemir, Özlem. “Risâle Der Beyan-ı İkrâr ve Bi-İsmi’ş-Şah Başlıklı Metnin Işığında Bektaşilikte İkrâr Kavramına Dair Bazı Değerlendirmeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 112 (2024), 85-98.
34. Öztelli, Cahit. Pir Sultan Abdal (Yaşamı ve Bütün Şiirleri). İstanbul: Özgür Yayınları, 8. Baskı, 1996.
35. Öztürk, Yaşar Nuri. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2013.
36. Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, İstanbul: Kapı Yayınları, 15. Baskı, 2007.
37. Polat, Ezgi-Aşkın, Zehragül. “Ölüm Kavramının Heidegger ve Sartre Felsefesindeki Yeri”. Kilikya Felsefe Dergisi, 1 (2017), 42-60.
38. Sartre, Jean Paul. Varlık ve Hiçlik (Fenomenolojik Ontoloji Denemesi). çev. Turhan Ilgaz-Gaye Çankaya Eksen. İstanbul: İthaki Yayınları, 4. Baskı, 2011.
39. Sever, Mustafa. “Hakikatin Kubbesine Girince... (Pîr Sultân Abdâl’ın İdeal İnsanı İnşâ Etme Yönündeki Nasihatleri)”, Zeitschrift für die Welt der Türken Journal of World of Turks, 5/1 (2013), 175-183.
40. Suuçak, Ali. “Mâtürîdî’nin Kur’an’da Yer Alan ‘el-Hayatü’d-dünya’ Kavramına Yüklediği Anlamlar”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 10/1 (2017), 183-205.
41. Şimşek, Esma. “Yakınma/Yakarışlar Dünyasında Felek ve Türk Halk Edebiyatına Yansımaları”. Milli Folklor Dergisi, 21/84 (2009), 34-41.
42. Tatcı, Mustafa. Yunus Emre Dîvânı. İstanbul: H Yayınları, 5. Baskı, 2020.
43. Turhan, Gülsüm. “İbn-i Arabi’de Ölüm Ötesi Hayat”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 10/2 (2024), 707-735.
44. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
45. Uyguner, Muzaffer. Pir Sultan Abdal (Yaşamı Sanatı Şiirlerinden Seçmeler). Ankara: Bilgi Yayınevi, 3. Baskı, 2002.
46. Üzüm, İlyas. “Yeşil Kubbe’de Asılı Kandil: Nûr-ı Muhammedi Kültürel Kaynaklarına Göre Alevîlikte Hz. Muhammed Tasavvuru”. Dini Araştırmalar, 12/33 (2009), 205-233.
47. Yıldırım, Ali. “Zıtlık Kavramı ve Divan Şiirinde Zerre-Güneş Sembolizmi”. Bilig, 25 (2003), 125-138.
48. Yıldırım, Ali-Akdemir, Ayşegül. Söz…Bir…Ateş…(Gazel Çözümlemeleri). Malatya: Yılmaz Matbaacılık, 2014.
49. Yücel Çetin, Ayşe. “Yunus Emre’nin Dünya Anlayışı”. Anadolu’nun Üç Ulu Ereni: Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli ve Ahi Evran. ed. Cafer Özdemir. 1-15. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2021.