COMMON COMMUNICATION CHANNELS EXTENDING FROM YESEVI TO OZANTÜRK WITH A SOCIOLINGUISTIC AND FUNCTIONAL APPROACH

Yıl 2026, Sayı: 117, 253 - 272, 15.03.2026

Melike Somuncu

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1700280

https://izlik.org/JA38YZ97MH

Öz

In order to direct the reader or target audience to use certain communication channels
within the framework of a linguistic approach, this study emphasizes the importance of prior
knowledge and historical background in comprehending the semantic value of a word and also
focuses on the analysis of cultural heritage with a sociolinguistic approach. Sociolinguistics is a
very successful scientific field in analyzing social events and revealing the semantic value with
all the connotative factors by using indicators and codes at the highest level, and has become a
frequently used scientific field in language studies. In this study, which investigates the sociocultural
ground of discourse competences extending from Yesevî to Ozantürk, it has been
investigated with which codes Turkestan created communication channels to Anatolia. In the
research phase, whether the social functions and social messages of the language are compatible
with certain variables is presented in a social context. Under the roof of sociolinguistics, both
language and culture grounds were examined first at a macro level and then at a micro level,
specifically for Yesevî and Ozantürk. At the macro level, the sender-text relationship, the effect
of sociolinguistics on messages, the style of the senders and the grammar, discourse, social
language and procedural skills shaped around this style were determined. At the micro level,
the enthusiasm developed by language users in communication channels in the context of the
functions of language, the call to the listener, the referential, channel-oriented relationship,
metalanguage and artistic functions are shown without breaking away from the social context
in terms of culture and theme. Thus, by taking into account the mutual relations between
language and culture in the context of the referents of Yesevî and Ozantürk, the effects of
Yesevi’s wisdoms written centuries ago on the tradition of minstrelsy, especially on Ozantürk,
who lives today, have been tried to be revealed by making use of the basic foundations of
sociolinguistics. As a result of the examination, it has been determined that when the thematic
and schematic plane of Ozantürk’s language variations are taken as a basis, all kinds of codes
are used effectively and functionally in terms of the meaning and transfer of culture, and that
this use has been placed on a conscious ground and has had an impact on Ozantürk in terms of
Yesevi’s communication principles. In addition, although language, culture and identity have
a spiral mechanism, it also shows that the deeply felt national sensitivity, belief and social
responsibility codes that bring Yesevi and Ozantürk together on a common ground contribute to
the comprehension processes of the language users in Anatolia in Turkestan

Anahtar Kelimeler

sociolinguistics, function, communication, Yesevi , ozantürk. , yesevi

TOPLUM DİLBİLİMSEL VE İŞLEVSEL BİR YAKLAŞIM İLE YESEVİ’DEN OZANTÜRK’E UZANAN ORTAK İLETİŞİM KANALLARI

https://izlik.org/JA38YZ97MH

Öz

Okuyucuyu veya hedef kitleyi dilbilimsel bir yaklaşım çerçevesinde belirli bazı iletişim
kanallarını kullanmaya yönlendirmek adına bu çalışmada, bir sözcüğün anlamsal değerinin
kavranmasında ön bilgi ve tarihsel arka planın önemi vurgulanmış ayrıca toplum dilbilimsel
bir yaklaşımla kültürel mirasın çözümlenmesine odaklanılmıştır. Nitekim toplum dilbilim,
toplumsal olayları çözümlemede, göstergeler ve kodları en üst düzeyde kullanarak anlamsal
değeri tüm çağrışımsal faktörlerle ortaya çıkarmada oldukça başarılı bir bilimsel alan olup
dil çalışmalarında da sıkça başvurulan bir konuma gelmiştir. Yesevî’den Ozantürk’e uzanan
söylem yeterliliklerinin sosyokültürel zeminin araştırıldığı bu çalışmada, Türkistan’ın
Anadolu’ya hangi kodlarla iletişim kanalları oluşturduğu araştırılmıştır. Araştırma aşamasında
dilin toplumsal işlevlerinin ve sosyal iletilerinin belirli bazı değişkelerle uyumlu olup olmadığı
sosyal bağlamda sunulmuştur. Toplum dilbilim çatısı altında hem dil hem de kültür zemini
Yesevî ve Ozantürk özelinde önce makro düzeyde daha sonra da mikro düzeyde incelenmiştir.
Makro düzeyde, gönderici ile metin ilişkisi, toplum dilbilimin iletilere etkisi, göndericilerin
üslubu ve bu üslup etrafında şekillenen dil bilgisi, söylem, toplumsal dil ve yol yordam yetileri
belirlenmiştir. Mikro düzeyde ise dilin işlevleri bağlamında iletişim kanallarında dil kullanıcıları
tarafından geliştirilen coşku, dinleyiciye yönelik çağrı, göndergesel, kanala yönelik ilişki, üst
dil ve sanatsal işlevleri kültür ve tema açısından sosyal bağlamdan kopmadan gösterilmiştir.
Böylece Yesevî ile Ozantürk’ün göndergeleri bağlamında dil ve kültür arasındaki karşılıklı
ilişkiler de göz önüne alınarak Yesevî’nin yüzyıllar öncesinde kaleme aldığı hikmetlerinin
günümüzde yaşayan Ozantürk özelinde esasen âşıklık geleneğine etkisi toplum dilbilimin temel
dayanaklarından yararlanılarak ortaya çıkartılmaya çalışılmıştır. Yapılan inceleme neticesinde
Ozantürk’ün dil değişkelerinin tematik ve şematik düzlemi esas alındığında kültürün
anlamlandırılması ve aktarılması noktasında her türlü kodun etkin ve işlevsel kullanıldığı,
bu kullanımın bilinçli bir zemine oturtularak Yesevî’nin iletişim ilkeleri açısından Ozantürk
üzerinde etki bıraktığı tespit edilmiştir. Ayrıca dil, kültür ve kimlik, sarmal bir düzeneğe sahip
olsa da derinden hissedilen millî hassasiyet, inanç ve sosyal sorumluluk kodlayıcılarının
Yesevî ile Ozantürk’ü ortak paydada buluşturması durumunun Türkistan’ın Anadolu’daki dil
kullanıcılarının anlama süreçlerine katkı sağladığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Toplum dilbilim , işlev , iletişim kanalları , Yesevî , Ozantürk

Etik Beyan

yok

Destekleyen Kurum

yok

Teşekkür

yok

Kaynakça

• Aksan, Doğan. Türkçeye Yansıyan Türk Kültürü. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2015.
• Albayrak, Hakan. “Ozantürk’ün “Turnalar” Destanı Üzerine Milliyetçilik Kuramları Bakımından Bir İnceleme”. ZfWT, 14 / 2, (2022), 327‐347.
• Alptekin, Cem. “Towards Intercultural Communicative Competence In ELT”. ELT Journal, 56 /1, (2002), 57-64.
• Altınörs, Atakan. Dil Felsefesi Tartışmaları Platon’dan Chomsky’ye. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2020.
• Başkan, Özcan. Lengüistik Metodu. İstanbul: Multilingual Yayınları, 2003.
• Bice, Hayati. Hoca Ahmed Yesevî, Dîvân-ı Hikmet. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009
• Coşkun, Svıtlana Nesterova. “Roman Jakobson’da Dilin İşlevleri ve İşleyiş Mekanizması”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 36, (2023), 326-339.
• Çakan, Varis. “Hoca Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet”. Millî Folklor Dergisi, c. IX / 68, (2005), 201-207.
• Çekici, Yunus Emre. Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretimi Açısından Dil İşlevleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Dağabakan Öztürk, Fatma, Toplumdilbilim. Ankara: Çizgi Kitabevi, 2019.
• Demirci, Kerim. Dilin Sosyokültürel Hâlleri Toplumsal Dilbilim Referans Kitabı. Çanakkale: Paradigma Yayınları, 2020.
• Durbilmez, Bayram. Birnâme. Konya: Kömen Yayınları. 2011.
• Durbilmez, Bayram. Turnalar. Ankara: Ürün Yayınları, 2012.
• Durbilmez, Bayram. Âşık Edebiyatı ve Taşpınarlı Halk Şairleri. 5. Baskı, Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
• Durbilmez, Bayram. Derviş Tarzı Türk Edebiyatı ve Sıdkı Baba Dîvânı. İstanbul: Bilge Kültür- Sanat Yayınları, 2019.
• Durbilmez, Bayram. Âşık Türkmenoğlu- Hayatı, Sosyo-Kültürel Çevresi, Âşık Edebiyatındaki Yeri, Şiir Sanatı ve Şiirlerinden Örnekler. Ankara: Akçağ Yayınları, 2020a.
• Durbilmez, Bayram. Âşık Edebiyatında Şiir Sanatı: Hasretî’den Örneklerle. Ankara: Akçağ Yayınları, 2020b.
• Durbilmez, Bayram. “Derviş Sanatı ve Âşık Sanatı İlişkileri Bağlamında Âşık Ruhsatî’nin Sıdkı Baba Üzerine Etkileri”, Prof. Dr. Metin Ekici Armağanı, haz. S. Fedakar- M. Duranlı, İzmir: Ege Üniversitesi (Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü) Yayınları, 2022, 769-786.
• Durbilmez, Bayram. Alevîlik, Bektaşîlik, Ahilik (Araştırmalar- İncelemeler). İstanbul: Bilge Kültür- Sanat Yayınları, 2025.
• Ercilasun, Ahmet Bican. “Ahmed Yesevî’nin Şiirlerinde Âhenk Unsurları”. Yesevîlik Bilgisi, haz. C. Kurnaz, M. Tatcı, Ankara: MEB Yayınları, 2000.
• Erol, Mehmet. “Durbilmez/Ozantürk, Bayram Durbilmez”. TEİS, 2019.
• http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/durbilmez-ozanturk-bayram-durbilmez (Erişim tarihi: 07.05.2025).
• Gümüş, Şule. 40.Sanat Yılında Ozanların Gönül Dilinden Prof. Dr. Bayram Durbilmez’e Şiirler (İnceleme- Metinler). Çanakkale: Akademi Yayınları, 2024.
• Kasap, Süleyman. Dil, Kimlik ve Kültür Etkileşimi. Güncel Dil ve Edebiyat Araştırmaları. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2020.
• Kasap, Süleyman. Sosyodilbilim. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2021.
• Kılıç, Veysel. “Dilin İşlevleri: Metin Eylem Kuramı Yaklaşımı”. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences, 1/2, (2007), 124-138.
• Özdemir, Ali Rıza. “Bayram Durbilmez’in Alevilik ve Bektaşilik Araştırmalarına Katkısı”, Prof. Dr. Bayram Durbilmez’e Armağan -55. Yaş Anısına-. haz. F. Tekin, M.A. Ayvaz, Ö. Özdemir, Ş. Gümüş, ed. N. Özkan, İstanbul: Kriter Yayınevi, 2023, 163-181.
• Somuncu, Ahmet Şükrü. “Âşık Edebiyatında Değerler Eğitimi: Ozantürk’ün Şiirlerinden Örneklerle”. Prof. Dr. Bayram Durbilmez’e Armağan -55. Yaş Anısına-. haz. F. Tekin, M.A. Ayvaz, Ö. Özdemir, Ş. Gümüş, ed. N. Özkan, İstanbul: Kriter Yayınevi, 2023, 147-166. Toklu, Mehmet Osman. Dil Bilime Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
• Tosun, Cemal. “Hoca Ahmed-i Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Eğitim”. Diyanet İlmi Dergi, 4, (2016), 147-167.
• Vardar, Berke. Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri. İstanbul: Multilingual Yayınevi, 2001. Yolcu, Mehmet. “Dil: İşlevi, Çeşitleri ve Alanları Bağlamında Kavramsal Bir İnceleme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2/1, (2002), 67-96.